# Σπάρτη και Αθήνα

> Δύο πόλεις, δύο πολιτεύματα: από τον Λυκούργο στον Κλεισθένη.

Ιστορία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/sparta-athens

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις την κοινωνία και το πολίτευμα της Σπάρτης: Σπαρτιάτες, περίοικοι, είλωτες, βασιλείς, γερουσία, έφοροι.
- Να εξηγείς γιατί η Αθήνα πέρασε από κρίση σε μεταρρυθμίσεις, από τον Δράκοντα και τον Σόλωνα ως τον Κλεισθένη.
- Να διαβάζεις ένα απόσπασμα του Σόλωνα και να βγάζεις από αυτό συμπεράσματα για την εποχή του.
- Να συγκρίνεις τις δύο πόλεις χωρίς να τις ανάγεις σε απλά στερεότυπα.

## Δύο πόλεις, δύο δρόμοι

Στην αρχαϊκή εποχή (περίπου 750–480 π.Χ.) οι ελληνικές πόλεις-κράτη
αντιμετώπισαν παρόμοια προβλήματα: λίγη καλλιεργήσιμη γη, πλούσιοι και φτωχοί
σε σύγκρουση, αριστοκράτες που κρατούσαν την εξουσία. Η καθεμιά έδωσε τη δική
της απάντηση. Οι δύο πιο γνωστές απαντήσεις δόθηκαν στη **Σπάρτη** και στην
**Αθήνα** — και ήταν σχεδόν αντίθετες.

Η Σπάρτη έλυσε το πρόβλημα της γης **κατακτώντας** τη γη των γειτόνων της και
οργανώθηκε ως ένα μόνιμο στρατόπεδο. Η Αθήνα πέρασε από μια βαθιά κοινωνική
κρίση και έλυσε το πρόβλημα με **μεταρρυθμίσεις** που, βήμα βήμα, έδωσαν
δικαιώματα σε όλο και περισσότερους πολίτες.

## Η Σπάρτη: μια κοινωνία σε τρία στρώματα

Οι Δωριείς που εγκαταστάθηκαν στη Λακωνία ίδρυσαν τη Σπάρτη στην κοιλάδα του
Ευρώτα. Στους **Μεσσηνιακούς πολέμους** (τέλη 8ου και 7ος αιώνας π.Χ.)
κατέκτησαν και τη γόνιμη **Μεσσηνία**, δυτικά από τον Ταΰγετο. Έτσι
διαμορφώθηκε μια κοινωνία με τρεις ομάδες:

| Ομάδα                     | Ποιοι ήταν                                             | Δικαιώματα και υποχρεώσεις                                                                                    |
| ------------------------- | ------------------------------------------------------ | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Σπαρτιάτες** («όμοιοι») | οι λίγοι πλήρεις πολίτες                               | μόνο αυτοί είχαν πολιτικά δικαιώματα· ζούσαν ως στρατιώτες και δεν δούλευαν τη γη                             |
| **Περίοικοι**             | κάτοικοι των πόλεων γύρω από τη Σπάρτη                 | ελεύθεροι, με εμπόριο και βιοτεχνία· πολεμούσαν στον στρατό, αλλά χωρίς πολιτικά δικαιώματα                   |
| **Είλωτες**               | οι υποταγμένοι κάτοικοι της Λακωνίας και της Μεσσηνίας | δεμένοι στη γη, ανήκαν στην πόλη· καλλιεργούσαν τους κλήρους των Σπαρτιατών και τους έδιναν μέρος της σοδειάς |

Οι είλωτες ήταν **πολύ περισσότεροι** από τους Σπαρτιάτες και επαναστατούσαν
όποτε έβρισκαν ευκαιρία. Αυτό το δεδομένο εξηγεί πολλά από όσα ακολουθούν.

*Η κοιλάδα του Ευρώτα με τη σημερινή Σπάρτη, και πίσω της ο Ταΰγετος. Τη γη αυτού του κάμπου την καλλιεργούσαν κάποτε οι είλωτες για τους Σπαρτιάτες. Η Μεσσηνία είναι από την άλλη μεριά του βουνού.*

## Το πολίτευμα της Σπάρτης

Η παράδοση απέδιδε τους νόμους της Σπάρτης στον νομοθέτη **Λυκούργο**. Το
πολίτευμα είχε τέσσερα μέρη:

- **Δύο βασιλείς**, από δύο διαφορετικές οικογένειες. Ήταν αρχηγοί του
  στρατού στον πόλεμο και είχαν θρησκευτικά καθήκοντα.
- Η **γερουσία**: 28 γέροντες πάνω από 60 χρονών, μαζί με τους δύο βασιλείς.
  Εκλέγονταν ισόβια και προετοίμαζαν τις αποφάσεις.
- Η **απέλλα**, η συνέλευση των Σπαρτιατών ανδρών. Δεν συζητούσε· ψήφιζε με
  φωνές ναι ή όχι σε ό,τι της έφερναν.
- Οι **πέντε έφοροι**, που εκλέγονταν κάθε χρόνο. Επέβλεπαν τους πάντες,
  ακόμη και τους βασιλείς, και με τον καιρό έγιναν οι πιο ισχυροί άρχοντες.

Ήταν λοιπόν ένα **μικτό** πολίτευμα: είχε κάτι από βασιλεία, κάτι από
ολιγαρχία και μια συνέλευση πολιτών. Την πραγματική εξουσία όμως την είχαν οι
λίγοι.

## Η αγωγή

Από τα **επτά** του χρόνια το αγόρι του Σπαρτιάτη έφευγε από την οικογένεια και
έμπαινε στην **αγωγή**, την κρατική εκπαίδευση: σωματική άσκηση, πειθαρχία,
αντοχή στην πείνα και στο κρύο, λίγα γράμματα και πολλή μουσική και χορός για
τον πόλεμο. Στα είκοσι γινόταν στρατιώτης· ως ενήλικος έτρωγε κάθε μέρα με τους
συντρόφους του στα **συσσίτια**, όπου ο καθένας έπρεπε να συνεισφέρει τρόφιμα
από τον κλήρο του. Όποιος δεν μπορούσε, έχανε τη θέση του στους «όμοιους».

Οι Σπαρτιάτισσες γυμνάζονταν κι αυτές, κυκλοφορούσαν πιο ελεύθερα από τις
Αθηναίες και μπορούσαν να έχουν περιουσία. Πολιτικά δικαιώματα δεν είχαν.

> **Κλειδί**
>
> Το σπαρτιατικό σύστημα δεν ήταν ιδιοτροπία. Μια μικρή ομάδα πολιτών ζούσε από
> τη δουλειά πολύ περισσότερων ειλώτων και έπρεπε να τους κρατά υποταγμένους.
> Γι' αυτό η Σπάρτη έγινε πόλη-στρατόπεδο: η **ασφάλεια απέναντι στους
> είλωτες** ήταν ο άξονας γύρω από τον οποίο οργανώθηκαν η εκπαίδευση, η
> οικονομία και το πολίτευμα.

## Η Αθήνα: από την κρίση στον Σόλωνα

Στην Αθήνα, μετά τους βασιλείς, την εξουσία κράτησαν οι **ευπατρίδες**, οι
αριστοκράτες. Κάθε χρόνο εννέα **άρχοντες** κυβερνούσαν την πόλη, και όταν
τελείωνε η θητεία τους γίνονταν ισόβια μέλη του **Αρείου Πάγου**.

Τον 7ο αιώνα π.Χ. η κρίση ήταν οξεία. Πολλοί μικροί αγρότες είχαν χρεωθεί
στους μεγάλους γαιοκτήμονες. Όποιος δεν μπορούσε να ξεπληρώσει έδινε μέρος της
σοδειάς του ή έχανε την ελευθερία του: μπορούσε να γίνει **δούλος για χρέη**,
ακόμη και να πουληθεί έξω από την Αττική.

- Γύρω στο **632 π.Χ.** ο αριστοκράτης Κύλων προσπάθησε να γίνει τύραννος.
  Απέτυχε, αλλά η απόπειρα έδειξε πόσο ασταθής ήταν η πόλη.
- Γύρω στο **621 π.Χ.** ο **Δράκων** κατέγραψε για πρώτη φορά τους νόμους.
  Ήταν πολύ αυστηροί, όμως από τότε ο δικαστής δεν μπορούσε να κρίνει κατά
  βούληση: ο νόμος ήταν γραμμένος και ίδιος για όλους.
- Το **594 π.Χ.** ο **Σόλων** εκλέχθηκε άρχοντας με ειδική εντολή να
  συμφιλιώσει τους αντιπάλους.

Οι μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα:

1. Η **σεισάχθεια** («αποτίναξη των βαρών»): έσβησε τα χρέη που βάραιναν τη
   γη, απελευθέρωσε όσους είχαν γίνει δούλοι για χρέη και **απαγόρευσε** στο
   εξής τον δανεισμό με εγγύηση την ελευθερία του ανθρώπου.
2. Χώρισε τους πολίτες σε **τέσσερις τάξεις** με βάση το εισόδημα από τη γη,
   και όχι με βάση την καταγωγή. Τα ανώτερα αξιώματα έμειναν στις πλούσιες
   τάξεις, αλλά ακόμη και οι φτωχότεροι, οι **θήτες**, συμμετείχαν στην
   Εκκλησία του δήμου και στο δικαστήριο της **Ηλιαίας**.

Ο Σόλων δεν ικανοποίησε κανέναν απόλυτα: οι φτωχοί ήθελαν αναδασμό της γης, οι
πλούσιοι έχασαν τις απαιτήσεις τους. Ήταν όμως η πρώτη απόπειρα να λυθεί μια
κοινωνική σύγκρουση με **νόμο** και όχι με όπλα.

## Τυραννίδα και Κλεισθένης

Οι συγκρούσεις συνεχίστηκαν. Ο **Πεισίστρατος** κατέλαβε την εξουσία ως
**τύραννος** — πρώτη φορά το 561 π.Χ. και οριστικά από το 546 π.Χ. ως τον
θάνατό του, το 527 π.Χ. «Τύραννος» τότε σήμαινε κάποιον που πήρε την εξουσία
εκτός των νόμων, όχι απαραίτητα σκληρό ηγεμόνα. Ο Πεισίστρατος βοήθησε τους
μικρούς αγρότες, έκανε δημόσια έργα και λάμπρυνε τις γιορτές της πόλης.

Τον διαδέχθηκαν οι γιοι του **Ιππίας** και **Ίππαρχος**. Το 514 π.Χ. ο
Αρμόδιος και ο Αριστογείτων σκότωσαν τον Ίππαρχο· ο Ιππίας έγινε πιο σκληρός
και το **510 π.Χ.** εκδιώχθηκε με τη βοήθεια του Σπαρτιάτη βασιλιά Κλεομένη.

Ακολούθησε σύγκρουση ανάμεσα σε δύο αριστοκράτες, τον Ισαγόρα και τον
**Κλεισθένη**. Ο Κλεισθένης κέρδισε επειδή στηρίχτηκε στον δήμο, και το
**508/7 π.Χ.** άλλαξε ριζικά την οργάνωση της πόλης:

- Μοίρασε την Αττική σε **δήμους**, τις τοπικές κοινότητες, και τους δήμους σε
  **δέκα νέες φυλές**. Κάθε φυλή είχε κομμάτια από την πόλη, από τα παράλια και
  από την ενδοχώρα. Έτσι οι παλιές τοπικές και οικογενειακές φατρίες
  διαλύθηκαν μέσα σε ανάμεικτες φυλές.
- Κάθε φυλή έστελνε 50 μέλη στη νέα **Βουλή των 500**, που ετοίμαζε τις
  αποφάσεις της Εκκλησίας του δήμου.
- Η αρχαία παράδοση του αποδίδει και τον **οστρακισμό**, που θα τον δεις στην
  ενότητα για την αθηναϊκή δημοκρατία.

Ο Ηρόδοτος γράφει ότι ο Κλεισθένης «καθιέρωσε τις φυλές και τη δημοκρατία» στην
Αθήνα. Η **ισονομία**, η ισότητα των πολιτών μπροστά στον νόμο, έγινε το σύνθημα
της νέας εποχής.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τη Μεσσηνία στον Κλεισθένη*

## Σύγκριση

|                  | Σπάρτη                                       | Αθήνα (μετά τον Κλεισθένη)                                 |
| ---------------- | -------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------- |
| Πολίτευμα        | μικτό, με την εξουσία στους λίγους           | αρχή της δημοκρατίας                                       |
| Ποιος αποφασίζει | γερουσία και έφοροι· η απέλλα απλώς εγκρίνει | η Εκκλησία του δήμου, με προετοιμασία από τη Βουλή των 500 |
| Οικονομία        | γεωργία με τη δουλειά των ειλώτων            | γεωργία, βιοτεχνία, εμπόριο, θάλασσα                       |
| Εκπαίδευση       | κρατική, στρατιωτική                         | ιδιωτική, με έμφαση σε γράμματα, μουσική, γυμναστική       |
| Ποιοι μένουν έξω | γυναίκες, περίοικοι, είλωτες                 | γυναίκες, ξένοι (μέτοικοι), δούλοι                         |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σπάρτη, Αθήνα ή και οι δύο;*

> **Πρόσεχε**
>
> Ο Λυκούργος μοιάζει με πραγματικό πρόσωπο, αλλά οι ίδιοι οι αρχαίοι δεν ήταν
> σίγουροι γι' αυτόν. Ο Πλούταρχος ξεκινά τη βιογραφία του λέγοντας, σε ελεύθερη
> απόδοση, ότι για τον Λυκούργο «δεν μπορεί να ειπωθεί απολύτως τίποτα που να μην
> αμφισβητείται» (Πλούταρχος, Λυκούργος 1). Οι σημερινοί ιστορικοί πιστεύουν ότι το σπαρτιατικό σύστημα
> διαμορφώθηκε **σταδιακά**, πιθανότατα μετά την κατάκτηση της Μεσσηνίας, και ότι
> η παράδοση το απέδωσε αργότερα σε έναν σοφό νομοθέτη. Αντίθετα, ο Σόλων και ο
> Κλεισθένης είναι βέβαια ιστορικά πρόσωπα — από τον Σόλωνα σώζονται μάλιστα
> στίχοι του.

## Δουλεύοντας με πηγές

### Παράδειγμα 1: Ο Σόλων για το έργο του: τι μας λέει ένα απόσπασμα από ποίημά του;

1. Η πηγή. Ο Σόλων έγραψε ποιήματα για να εξηγήσει τι έκανε. Ένα από αυτά σώζεται
   στην «Αθηναίων Πολιτεία» του Αριστοτέλη (12.4). Σε ελεύθερη απόδοση: «Μάρτυράς μου η
   μαύρη Γη, από την οποία ξερίζωσα τους όρους που ήταν στημένοι παντού· πριν ήταν
   σκλάβα, τώρα είναι ελεύθερη. Και πολλούς που είχαν πουληθεί, τους έφερα πίσω
   στην Αθήνα.»
2. Τι είναι οι «όροι»; Ήταν πέτρες σημαδεμένες σε ένα χωράφι, που έδειχναν ότι ο
   καλλιεργητής χρωστούσε και ότι η γη ήταν δεσμευμένη για το χρέος. Όταν ο Σόλων
   λέει ότι τις ξερίζωσε, εννοεί τη **σεισάχθεια**.
3. Τι μαθαίνουμε για την εποχή: πολλά χωράφια ήταν χρεωμένα, και κάποιοι Αθηναίοι
   είχαν πουληθεί ως δούλοι έξω από την Αττική για χρέη. Η κρίση που περιγράφει η
   ενότητα φαίνεται και στα λόγια ενός ανθρώπου της εποχής.
4. Με ποια επιφύλαξη: ο Σόλων μιλά για **το δικό του** έργο και θέλει να το
   υπερασπιστεί. Η πηγή είναι πολύτιμη επειδή είναι σύγχρονη με τα γεγονότα, αλλά
   δεν είναι ουδέτερη. Για πλήρη εικόνα τη διασταυρώνουμε με άλλες μαρτυρίες.

### Παράδειγμα 2: Γιατί οι Σπαρτιάτες έγιναν στρατιώτες για όλη τους τη ζωή;

1. Η αφετηρία: μετά την κατάκτηση της Μεσσηνίας, λίγες χιλιάδες Σπαρτιάτες
   κυριαρχούσαν σε πολύ περισσότερους είλωτες, που είχαν κάθε λόγο να
   επαναστατήσουν — και το έκαναν.
2. Η ανάγκη: για να μην ανατραπούν, οι Σπαρτιάτες έπρεπε να είναι πάντα έτοιμοι
   για πόλεμο. Τη γη τη δούλευαν οι είλωτες, οπότε οι πολίτες είχαν χρόνο μόνο για
   άσκηση και στρατό.
3. Το αποτέλεσμα: αγωγή από τα επτά, συσσίτια, πειθαρχία, λίγο εμπόριο και
   επαφή με ξένους. Ο Θουκυδίδης σημειώνει, σε ελεύθερη απόδοση, ότι τα περισσότερα
   μέτρα των Σπαρτιατών είχαν στόχο την προστασία τους από τους είλωτες
   (Θουκυδίδης 4.80).
4. Το συμπέρασμα: ο σπαρτιατικός τρόπος ζωής ήταν **συνέπεια** μιας κοινωνικής
   κατάστασης, όχι απλώς «χαρακτήρας» ενός λαού.

> **Θυμήσου**
>
> - **Σπάρτη**: Σπαρτιάτες, περίοικοι, είλωτες· δύο βασιλείς, γερουσία, απέλλα,
>   πέντε έφοροι· αγωγή και συσσίτια.
> - **Αθήνα**: Δράκων (περίπου 621 π.Χ., γραπτοί νόμοι) → Σόλων (594 π.Χ.,
>   σεισάχθεια, τάξεις με βάση το εισόδημα) → τυραννίδα του Πεισιστράτου →
>   Κλεισθένης (508/7 π.Χ., δέκα φυλές, Βουλή των 500).
> - Και στις δύο πόλεις οι γυναίκες, οι ξένοι και οι δούλοι έμεναν έξω από την
>   πολιτική.

## Ερωτήσεις

1. Ποιοι καλλιεργούσαν τους κλήρους των Σπαρτιατών και τους έδιναν μέρος της σοδειάς;
   - Οι είλωτες
   - Οι περίοικοι
   - Οι ίδιοι οι Σπαρτιάτες
   - Μισθωμένοι εργάτες από την Αθήνα
2. Ποιοι άρχοντες της Σπάρτης εκλέγονταν κάθε χρόνο, ήταν πέντε και επέβλεπαν ακόμη και τους βασιλείς;
   - Οι έφοροι
   - Οι γέροντες της γερουσίας
   - Οι άρχοντες του Αρείου Πάγου
   - Οι στρατηγοί της απέλλας
3. Τι έκανε ο Σόλων με τη σεισάχθεια;
   - Έσβησε τα χρέη και κατάργησε τη δουλεία για χρέη
   - Μοίρασε ξανά τη γη των ευγενών εξίσου σε όλους τους πολίτες
   - Έγραψε για πρώτη φορά τους νόμους
   - Χώρισε την Αττική σε δέκα φυλές
4. Με ποιο κριτήριο χώρισε ο Σόλων τους Αθηναίους πολίτες σε τέσσερις τάξεις;
   - Με το εισόδημα από τη γη
   - Με την ευγενική καταγωγή
   - Με τον δήμο όπου κατοικούσαν
   - Με την ηλικία
5. Γιατί οι νόμοι του Δράκοντα, παρά την αυστηρότητά τους, θεωρούνται πρόοδος;
   - Επειδή ήταν γραμμένοι και ίδιοι για όλους
   - Επειδή έδωσαν ψήφο σε όλους τους πολίτες
   - Επειδή κατάργησαν τη θανατική ποινή
   - Επειδή έσβησαν τα χρέη των αγροτών
6. Ποια αιτία εξηγεί καλύτερα γιατί η Σπάρτη οργανώθηκε σαν μόνιμο στρατόπεδο;
   - Λίγοι πολίτες κυριαρχούσαν σε πολύ περισσότερους είλωτες
   - Οι Σπαρτιάτες είχαν από τη φύση τους πολεμικό χαρακτήρα
   - Φοβούνταν επίθεση από την Περσία
   - Ο Λυκούργος το αποφάσισε μόνος του μια μέρα
7. Ο Σόλων γράφει για τη Γη: «πριν ήταν σκλάβα, τώρα είναι ελεύθερη». Τι εννοεί;
   - Ότι τα χωράφια δεν ήταν πια δεσμευμένα για χρέη
   - Ότι η Αττική απελευθερώθηκε από ξένο κατακτητή
   - Ότι μοίρασε τη γη στους φτωχούς
   - Ότι απελευθέρωσε όλους τους δούλους της Αθήνας
8. Μια ιστορία διαδραματίζεται στην Αθήνα το 600 π.Χ. Ποια λεπτομέρεια της είναι αναχρονισμός;
   - Ένας αγρότης ζητά βοήθεια από τη Βουλή των 500
   - Ένας αγρότης φοβάται ότι θα πουληθεί για χρέη
   - Εννέα άρχοντες κυβερνούν την πόλη
   - Ο δικαστής συμβουλεύεται τους γραπτούς νόμους του Δράκοντα
9. Γιατί ο Κλεισθένης έβαλε σε κάθε φυλή δήμους από την πόλη, από τα παράλια και από την ενδοχώρα;
   - Για να διαλύσει τις τοπικές φατρίες των αριστοκρατών
   - Για να εισπράττει πιο εύκολα φόρους
   - Για να χωρίσει τους πλούσιους από τους φτωχούς
   - Για να ενισχύσει τη δύναμη του Αρείου Πάγου
10. Τρεις από αυτές τις προτάσεις για τους περιοίκους είναι σωστές. Ποια λέει κάτι διαφορετικό;
   - Ψήφιζαν στην απέλλα μαζί με τους Σπαρτιάτες
   - Ήταν ελεύθεροι άνθρωποι
   - Έκαναν εμπόριο και βιοτεχνία
   - Πολεμούσαν στον στρατό της Σπάρτης

## Ασκήσεις

1. Πώς λεγόταν το σπαρτιατικό σώμα με 28 γέροντες πάνω από 60 χρονών και τους δύο βασιλείς;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει τι έγινε στην Αθήνα το 508/7 π.Χ., λίγο μετά την έξωση του Ιππία. Τι ήταν;
   *Γραμμή χρόνου της Αθήνας από τον Δράκοντα ως το 508 π.Χ.· το όνομα του τελευταίου γεγονότος λείπει.*
3. Τι άλλαξε για έναν φτωχό Αθηναίο αγρότη με τις μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα (594 π.Χ.);
4. Ο Τυρταίος, ποιητής της Σπάρτης, γράφει για τους Μεσσήνιους που υπέταξαν οι Σπαρτιάτες: «Σαν γαϊδούρια λιωμένα κάτω από βαριά φορτία, φέρνουν στους αφέντες τους, από σκληρή ανάγκη, το μισό από όλη τη σοδειά που βγάζει η γη. […] Και θρηνούν τους αφέντες τους, οι ίδιοι και οι γυναίκες τους, όποτε κάποιον τον βρει ο θάνατος.» — Τυρταίος, αποσπ. 6–7 (σώζονται στον Παυσανία 4.14), 7ος αι. π.Χ., ελεύθερη απόδοση Από ποια ματιά γράφει ο ποιητής, και τι μας λέει για τους είλωτες;
5. Σε ποια πόλη θα ήθελες να ζεις γύρω στο 500 π.Χ., στη Σπάρτη ή στην Αθήνα; Δώσε ένα επιχείρημα για την καθεμία, και σκέψου ότι η απάντηση αλλάζει ανάλογα με το ποιος είσαι.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/sparta-athens
