# Η Ρώμη: από τη δημοκρατία στην αυτοκρατορία

> Πώς μια πόλη του Λατίου έγινε κυρίαρχη της Μεσογείου.

Ιστορία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/rome

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τους θεσμούς της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας και να τους συγκρίνεις με την αθηναϊκή δημοκρατία.
- Να εντοπίζεις στον χρόνο τους σταθμούς της ρωμαϊκής επέκτασης, από την Ιταλία ως την Ελλάδα και την Καρχηδόνα.
- Να εξηγείς πώς οι κατακτήσεις προκάλεσαν την κρίση και την πτώση της Δημοκρατίας.
- Να συγκρίνεις δύο πηγές για τον Αύγουστο και να εξηγείς γιατί διαφέρουν.

## Μια πόλη στις όχθες του Τίβερη

Η **Ρώμη** βρίσκεται στο Λάτιο, στην κεντρική Ιταλία, πάνω σε λόφους δίπλα
στον ποταμό Τίβερη. Οι ίδιοι οι Ρωμαίοι έλεγαν ότι την ίδρυσε ο **Ρωμύλος** το
**753 π.Χ.**, και ότι ο ίδιος με τον δίδυμο αδελφό του τον Ρώμο είχαν
μεγαλώσει με το γάλα μιας λύκαινας. Αυτός είναι **μύθος**. Οι αρχαιολόγοι
βρίσκουν στους λόφους χωριά από πολύ νωρίτερα, που σιγά σιγά ενώθηκαν σε μία
πόλη γύρω στον 8ο με 7ο αιώνα π.Χ.

Στην αρχή η Ρώμη είχε **βασιλιάδες**, οι τελευταίοι από τους οποίους ήταν
Ετρούσκοι. Κατά την παράδοση, το **509 π.Χ.** οι Ρωμαίοι έδιωξαν τον τελευταίο
βασιλιά, τον Ταρκύνιο τον Υπερήφανο, και ορκίστηκαν να μην ξαναδεχτούν ποτέ
βασιλιά. Γεννήθηκε η **Ρωμαϊκή Δημοκρατία** — στα λατινικά *res publica*,
«το κοινό πράγμα».

## Ποιος κυβερνούσε τη Δημοκρατία

| Θεσμός                | Ποιοι                              | Τι έκαναν                                                                                   |
| --------------------- | ---------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Ύπατοι                | 2, εκλεγμένοι για 1 χρόνο          | κυβερνούσαν και διοικούσαν τον στρατό· ο καθένας μπορούσε να σταματήσει τον άλλον           |
| Σύγκλητος             | περίπου 300 πρώην άρχοντες, ισόβια | έλεγχε τα οικονομικά και την εξωτερική πολιτική· οι «συμβουλές» της ήταν στην πράξη εντολές |
| Συνελεύσεις του λαού  | οι πολίτες                         | εξέλεγαν τους άρχοντες και ψήφιζαν νόμους                                                   |
| Δήμαρχοι των πληβείων | 10, εκλεγμένοι από τους πληβείους  | προστάτευαν τους πληβείους και μπορούσαν να βάλουν **βέτο** («απαγορεύω») σε αποφάσεις      |

Σε μεγάλο κίνδυνο οι ύπατοι μπορούσαν να ορίσουν **δικτάτορα**, με απόλυτη
εξουσία αλλά για έξι μήνες το πολύ.

Οι πολίτες χωρίζονταν σε **πατρικίους**, τις παλιές αριστοκρατικές
οικογένειες, και **πληβείους**, τους υπόλοιπους. Για πάνω από δύο αιώνες οι
πληβείοι πάλευαν για ίσα δικαιώματα. Κέρδισαν τους δημάρχους, τους γραπτούς
νόμους των **Δώδεκα Δέλτων** (γύρω στο 450 π.Χ.) και τελικά το δικαίωμα να
γίνονται ύπατοι.

Ο Έλληνας ιστορικός **Πολύβιος** από τη Μεγαλόπολη, που έζησε χρόνια στη Ρώμη
ως όμηρος, θαύμαζε αυτό το πολίτευμα ως **μεικτό**: οι ύπατοι έμοιαζαν με
βασιλιάδες, η Σύγκλητος με αριστοκρατία, οι συνελεύσεις με δημοκρατία. Κανείς
δεν μπορούσε να κυριαρχήσει στους άλλους — και σε αυτή την ισορροπία έβλεπε
το μυστικό της ρωμαϊκής δύναμης.

> **Πρόσεχε**
>
> Η **Ρωμαϊκή Δημοκρατία** δεν ήταν δημοκρατία σαν της Αθήνας. Στην Αθήνα κάθε
> πολίτης ψήφιζε ισότιμα στην Εκκλησία και πολλά αξιώματα δίνονταν με κλήρο.
> Στη Ρώμη οι άρχοντες **εκλέγονταν**, σχεδόν πάντα από τις πλούσιες
> οικογένειες, στις συνελεύσεις οι ψήφοι των πλουσίων μετρούσαν περισσότερο, και
> τον πρώτο λόγο τον είχε η Σύγκλητος. Η λέξη *res publica* σημαίνει κράτος χωρίς
> βασιλιά, όχι εξουσία του λαού. Γι’ αυτό λέγεται και **Ρωμαϊκή Πολιτεία**.

## Από την Ιταλία σε όλη τη Μεσόγειο

Ως το **270 π.Χ.** περίπου η Ρώμη κυριαρχούσε σε όλη σχεδόν την Ιταλία.
Στον δρόμο της βρήκε και τον **Πύρρο** της Ηπείρου, που ήρθε να βοηθήσει τις
ελληνικές πόλεις του Νότου. Νίκησε τους Ρωμαίους, αλλά με τόσες απώλειες που
από τότε λέμε «**πύρρειος νίκη**» τη νίκη που μοιάζει με ήττα.

Μετά ήρθε η σύγκρουση με την **Καρχηδόνα**, τη φοινικική πόλη της Βόρειας
Αφρικής που κυριαρχούσε στη θάλασσα. Οι τρεις **Καρχηδονιακοί πόλεμοι**
κράτησαν με διακοπές πάνω από έναν αιώνα:

- **264–241 π.Χ.**: η Ρώμη χτίζει στόλο και παίρνει τη Σικελία, την πρώτη της
  **επαρχία** έξω από την Ιταλία.
- **218–201 π.Χ.**: ο **Αννίβας** περνά τις Άλπεις με στρατό και ελέφαντες και
  συντρίβει τους Ρωμαίους στις **Κάννες** (216 π.Χ.). Η Ρώμη όμως αντέχει, και ο
  **Σκιπίωνας** τον νικά στη **Ζάμα** της Αφρικής (202 π.Χ.).
- **149–146 π.Χ.**: η Καρχηδόνα καταστρέφεται ολοκληρωτικά.

Την ίδια εποχή η Ρώμη στράφηκε ανατολικά. Νίκησε τη Μακεδονία στις
Κυνός Κεφαλές (197 π.Χ.) και στην **Πύδνα** (168 π.Χ.), όπου τελείωσε το
βασίλειο των Αντιγονιδών. Το **146 π.Χ.**, τη χρονιά που έπεσε η Καρχηδόνα, ο
ύπατος Μόμμιος κατέστρεψε την **Κόρινθο**, ύστερα από πόλεμο με την Αχαϊκή
συμπολιτεία. Η Ελλάδα πέρασε κάτω από τον έλεγχο της Ρώμης.

> **Κλειδί**
>
> Η Ρώμη δεν κατέκτησε τη Μεσόγειο με ένα σχέδιο από την αρχή. Κάθε πόλεμος
> έφερνε νέα σύνορα, νέους γείτονες και νέους πολέμους. Τη δύναμή της την
> έδιναν ένας στρατός πολιτών που δεν τα παρατούσε ύστερα από ήττες σαν των
> Καννών, και ένα σύστημα **συμμαχιών** στην Ιταλία: οι νικημένοι γίνονταν
> σύμμαχοι που έδιναν στρατιώτες, και με τον καιρό κάποιοι αποκτούσαν τη
> ρωμαϊκή υπηκοότητα.

## Η κρίση της Δημοκρατίας

Οι κατακτήσεις έφεραν στη Ρώμη πλούτο, αλλά και προβλήματα που οι θεσμοί μιας
πόλης δεν μπορούσαν να λύσουν.

- Ο στρατός ήταν **μικροί αγρότες**, που έλειπαν χρόνια σε μακρινές εκστρατείες.
  Γύριζαν και έβρισκαν τα χωράφια τους ρημαγμένα ή χρεωμένα.
- Οι πλούσιοι αγόραζαν τη γη τους και έφτιαχναν τεράστια κτήματα, που τα
  δούλευαν **δούλοι** — αιχμάλωτοι από τους πολέμους. Ο αγρότης χωρίς γη
  κατέληγε φτωχός στη Ρώμη.
- Οι αδελφοί **Γράκχοι**, ως δήμαρχοι, πρότειναν να μοιραστεί δημόσια γη
  στους φτωχούς. Ο **Τιβέριος** σκοτώθηκε το **133 π.Χ.** και ο **Γάιος**
  το 121 π.Χ., σε συγκρούσεις με αντιπάλους τους από τη Σύγκλητο. Η βία
  μπήκε στην πολιτική.
- Ο στρατηγός **Μάριος** (γύρω στο 107 π.Χ.) άρχισε να στρατολογεί και
  ακτήμονες εθελοντές. Αυτοί περίμεναν τη **γη** και την αμοιβή τους από τον
  στρατηγό τους, όχι από τη Σύγκλητο. Οι στρατοί έγιναν **προσωπικοί**, και
  στρατηγοί όπως ο **Σύλλας** τους οδήγησαν ακόμα και εναντίον της Ρώμης.

Ο πιο ισχυρός από αυτούς τους στρατηγούς ήταν ο **Ιούλιος Καίσαρας**.
Κατέκτησε τη Γαλατία, το 49 π.Χ. πέρασε με τον στρατό του τον ποταμό Ρουβίκωνα
προς την Ιταλία, νίκησε τους αντιπάλους του σε εμφύλιο πόλεμο και έγινε
**ισόβιος δικτάτορας**. Στις **15 Μαρτίου του 44 π.Χ.** τον σκότωσαν
συγκλητικοί, με επικεφαλής τον Βρούτο και τον Κάσσιο, λέγοντας ότι έσωζαν τη
Δημοκρατία. Το αποτέλεσμα ήταν άλλος ένας εμφύλιος.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Αιτία και αποτέλεσμα*

## Ο Αύγουστος και η αρχή της αυτοκρατορίας

Κληρονόμος του Καίσαρα ήταν ο θετός γιος του, ο νεαρός **Οκταβιανός**. Μαζί με
τον **Μάρκο Αντώνιο** νίκησε τους δολοφόνους στους **Φιλίππους** (42 π.Χ.). Μετά
οι δύο συγκρούστηκαν. Ο Αντώνιος συμμάχησε με την **Κλεοπάτρα** της Αιγύπτου,
αλλά ηττήθηκαν στη ναυμαχία του **Ακτίου** (31 π.Χ.), στον Αμβρακικό κόλπο.

Το **27 π.Χ.** η Σύγκλητος έδωσε στον Οκταβιανό τον τίτλο **Αύγουστος**
(«σεβαστός»). Εκείνος δεν έγινε ποτέ επίσημα βασιλιάς. Κράτησε τη Σύγκλητο,
τους υπάτους και τις εκλογές, και ονόμαζε τον εαυτό του *princeps*, «πρώτο
πολίτη». Στην πράξη όμως έλεγχε τον στρατό, τις επαρχίες με λεγεώνες και τα
χρήματα. Το νέο πολίτευμα ονομάζεται **ηγεμονία** (principatus), και με αυτό
αρχίζει η **Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία**.

*Ο Αύγουστος της Πρίμα Πόρτα. Φορά θώρακα στρατηγού και σηκώνει το χέρι σαν να μιλά στους στρατιώτες του. Ο μικρός Έρωτας στο πόδι του θυμίζει ότι η οικογένειά του έλεγε πως κατάγεται από τη θεά Αφροδίτη. Ο «πρώτος πολίτης» ήθελε να φαίνεται και κάτι παραπάνω από πολίτης.*

Προσοχή: ο Ιούλιος Καίσαρας **δεν** ήταν αυτοκράτορας. Πρώτος αυτοκράτορας
ήταν ο Αύγουστος, αν και το όνομα «Καίσαρ» έμεινε τίτλος για όλους τους
διαδόχους του.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από την ίδρυση ως τον Αύγουστο*

> **Θυμήσου**
>
> - **509 π.Χ.** (κατά την παράδοση): αρχή της **Δημοκρατίας**, με δύο υπάτους, Σύγκλητο, συνελεύσεις και δημάρχους.
> - **264–146 π.Χ.**: Καρχηδονιακοί πόλεμοι· **146 π.Χ.** καταστρέφονται η Καρχηδόνα και η Κόρινθος.
> - Οι κατακτήσεις φέρνουν πλούτο, δούλους, ακτήμονες αγρότες και στρατούς πιστούς στους στρατηγούς τους.
> - **44 π.Χ.**: δολοφονία του Καίσαρα· **31 π.Χ.**: Άκτιο.
> - **27 π.Χ.**: ο Οκταβιανός γίνεται **Αύγουστος** — αρχίζει η αυτοκρατορία.

## Διαβάζουμε τις πηγές

### Παράδειγμα 1: Ο Πολύβιος ρωτά: πώς το κατάφεραν σε 53 χρόνια;

1. **Η πηγή.** Στην αρχή της Ιστορίας του (1.1), ο Πολύβιος γράφει, σε ελεύθερη απόδοση: ποιος άνθρωπος θα ήταν τόσο αδιάφορος ώστε να μη θέλει να μάθει **πώς και με ποιο πολίτευμα** σχεδόν όλη η οικουμένη υποτάχθηκε σε λιγότερο από 53 χρόνια στην εξουσία των Ρωμαίων;
2. **Ποιος γράφει.** Ένας Έλληνας από την Αχαϊκή συμπολιτεία, που μετά την Πύδνα (168 π.Χ.) μεταφέρθηκε στη Ρώμη ως όμηρος και έγινε φίλος του Σκιπίωνα Αιμιλιανού. Είδε τους Ρωμαίους από κοντά, και ήταν παρών στην καταστροφή της Καρχηδόνας.
3. **Τι εννοεί.** Τα 53 χρόνια είναι περίπου από το 220 ως το 167 π.Χ.: από τον πόλεμο του Αννίβα ως το τέλος του μακεδονικού βασιλείου. Και η εξήγηση που αναζητά δεν είναι η τύχη ή μόνο ο στρατός, αλλά το **πολίτευμα**, το μεικτό σύστημα των υπάτων, της Συγκλήτου και του λαού.
4. **Με κριτική ματιά.** Ο Πολύβιος θαύμαζε τη Ρώμη και ζούσε ανάμεσα στους ισχυρούς της. Η εξήγησή του είναι σοβαρή, αλλά δεν είναι η μόνη: οι σημερινοί ιστορικοί προσθέτουν τις συμμαχίες στην Ιταλία, το πλήθος των στρατιωτών και τη διαίρεση των αντιπάλων της.

### Παράδειγμα 2: Ο Αύγουστος και ο Τάκιτος: δύο εκδοχές για την ίδια αλλαγή

1. **Πηγή Α: ο ίδιος ο Αύγουστος.** Στις «Πράξεις» του (κεφ. 34), που χαράχτηκαν σε ναούς της αυτοκρατορίας στα λατινικά και στα ελληνικά, γράφει (ελεύθερη απόδοση) ότι το 28–27 π.Χ. **παρέδωσε** το κράτος από τη δική του εξουσία στη Σύγκλητο και στον ρωμαϊκό λαό, και ότι από τότε ξεπερνούσε τους άλλους σε **κύρος**, αλλά δεν είχε περισσότερη **εξουσία** από τους συνάρχοντές του.
2. **Πηγή Β: ο ιστορικός Τάκιτος**, περίπου έναν αιώνα αργότερα, γράφει στα *Χρονικά* (1.2, ελεύθερη απόδοση) ότι ο Αύγουστος τράβηξε **σιγά σιγά** πάνω του τα καθήκοντα της Συγκλήτου, των αρχόντων και των νόμων, χωρίς να του αντισταθεί κανείς, γιατί οι πιο τολμηροί είχαν χαθεί στις μάχες ή στις προγραφές, τους καταλόγους θανάτου των εμφυλίων.
3. **Σε τι συμφωνούν.** Και οι δύο δείχνουν ότι οι παλιοί θεσμοί **κράτησαν τη μορφή τους**. Η διαφωνία είναι για το περιεχόμενο: για τον Αύγουστο η Δημοκρατία αποκαταστάθηκε· για τον Τάκιτο άδειασε από μέσα.
4. **Γιατί διαφέρουν.** Ο Αύγουστος γράφει για τον εαυτό του και θέλει να φανεί νόμιμος. Ο Τάκιτος είναι συγκλητικός που έζησε αυταρχικούς αυτοκράτορες και κοιτάζει πίσω με πικρία. Καμία πηγή δεν είναι «ουδέτερη»· συγκρίνοντάς τες, και ελέγχοντας τι έκανε ο Αύγουστος στην πράξη (στρατός, επαρχίες, χρήματα), καταλήγουμε ότι η εξουσία είχε περάσει σε έναν άνθρωπο.

*Οι «Πράξεις» του Αυγούστου στα ελληνικά, χαραγμένες στον εξωτερικό τοίχο του ναού του Αυγούστου στην Άγκυρα. Μέσα στον ναό είναι το λατινικό κείμενο. Ο αυτοκράτορας ήθελε να διαβάζουν την εκδοχή του και οι ελληνόφωνοι υπήκοοί του στην Ανατολή.*

## Ερωτήσεις

1. Πόσοι ήταν οι ύπατοι της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας και για πόσο καιρό εκλέγονταν;
   - 1, ισόβια
   - 2, για 1 χρόνο
   - 10, για 1 χρόνο
   - 300, ισόβια
2. Ποια ήταν η πιο σημαντική δύναμη των δημάρχων των πληβείων;
   - Διοικούσαν τις λεγεώνες στον πόλεμο
   - Διόριζαν τα μέλη της Συγκλήτου
   - Μπορούσαν να βάλουν βέτο σε αποφάσεις για να προστατέψουν τους πληβείους
   - Κυβερνούσαν μόνοι τους, με απόλυτη εξουσία, σε ώρα μεγάλου κινδύνου για έξι μήνες
3. Ο Πολύβιος γράφει ότι θέλει να εξηγήσει «πώς και με ποιο πολίτευμα» οι Ρωμαίοι υπέταξαν σχεδόν όλη την οικουμένη σε λιγότερο από 53 χρόνια. Πού αναζητά κυρίως την εξήγηση;
   - Στην ισορροπία του μεικτού πολιτεύματος της Ρώμης
   - Στην τύχη και στη βοήθεια που έδιναν οι θεοί στους Ρωμαίους
   - Στην ιδιοφυΐα ενός μόνο στρατηγού
   - Στον πλούτο που έφερε η Καρχηδόνα
4. Ποια χρονιά καταστράφηκαν από τους Ρωμαίους τόσο η Καρχηδόνα όσο και η Κόρινθος;
   - Το 216 π.Χ.
   - Το 168 π.Χ.
   - Το 31 π.Χ.
   - Το 146 π.Χ.
5. Ποια ήταν η κύρια αιτία που πολλοί μικροί Ρωμαίοι αγρότες έχασαν τη γη τους τον 2ο αιώνα π.Χ.;
   - Ο Αύγουστος τους πήρε με διάταγμα τη γη για να τη μοιράσει στους βετεράνους του στρατού του
   - Έλειπαν χρόνια σε εκστρατείες, και οι πλούσιοι αγόραζαν τα ρημαγμένα χωράφια τους
   - Ο Αννίβας κατέστρεψε όλη την Ιταλία και κανείς δεν ξαναγύρισε
   - Ένας νόμος απαγόρευε στους πληβείους να έχουν γη
6. Ποια ήταν συνέπεια της στρατολόγησης ακτημόνων εθελοντών από τον Μάριο;
   - Οι στρατιώτες έγιναν πιστοί στον στρατηγό τους, από τον οποίο περίμεναν γη
   - Ο στρατός διαλύθηκε και η Ρώμη έμεινε ανυπεράσπιστη απέναντι στους εχθρούς της
   - Οι αγρότες πήραν πίσω τα χωράφια που είχαν χάσει
   - Η Σύγκλητος απέκτησε πλήρη έλεγχο των λεγεώνων
7. Ποια από τις παρακάτω προτάσεις είναι αναχρονισμός;
   - Ο Πολύβιος έζησε στη Ρώμη ως όμηρος μετά τη μάχη της Πύδνας
   - Ο Οκταβιανός ήταν θετός γιος του Ιουλίου Καίσαρα
   - Ο Ιούλιος Καίσαρας νίκησε τον Αντώνιο στη ναυμαχία του Ακτίου
   - Ο Αννίβας πέρασε τις Άλπεις με ελέφαντες
8. Ποιος θεωρείται ο πρώτος Ρωμαίος αυτοκράτορας;
   - Ο Ιούλιος Καίσαρας
   - Ο Ρωμύλος
   - Ο Σκιπίωνας
   - Ο Αύγουστος
9. Ο Αύγουστος γράφει ότι παρέδωσε το κράτος στη Σύγκλητο και στον λαό. Ο Τάκιτος γράφει ότι τράβηξε σιγά σιγά πάνω του όλες τις εξουσίες. Ποια είναι η καλύτερη εξήγηση για τη διαφορά;
   - Ο ένας από τους δύο απλώς δεν ήξερε τα γεγονότα, γιατί δεν ζούσε στη Ρώμη εκείνα τα χρόνια
   - Ο Αύγουστος γράφει για τον εαυτό του και θέλει να φανεί νόμιμος· ο Τάκιτος κρίνει ως συγκλητικός έναν αιώνα μετά
   - Ο Τάκιτος ήταν Καρχηδόνιος από τη Βόρεια Αφρική και έγραφε από μίσος για τους Ρωμαίους που είχαν καταστρέψει την πόλη του
   - Μιλούν για δύο διαφορετικούς ανθρώπους, τον Ιούλιο Καίσαρα και τον Οκταβιανό Αύγουστο
10. Ποια πρόταση λέει κάτι διαφορετικό από τις άλλες τρεις για τη Ρωμαϊκή Δημοκρατία;
   - Οι άρχοντες εκλέγονταν, σχεδόν πάντα από πλούσιες οικογένειες
   - Στις συνελεύσεις οι ψήφοι των πλουσίων μετρούσαν περισσότερο
   - Τον πρώτο λόγο στην πολιτική τον είχε η Σύγκλητος
   - Πολλά αξιώματα δίνονταν με κλήρο σε όποιον πολίτη τύχαινε

## Ασκήσεις

1. Τι ονομάζουμε «πύρρειο νίκη» και από ποιον πήρε το όνομά της;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η χρονιά που δολοφονήθηκε ο Ιούλιος Καίσαρας. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας από το 509 ως το 27 π.Χ.· η χρονιά της δολοφονίας του Καίσαρα λείπει.*
3. Γιατί η Ρώμη δεν κατέρρευσε μετά τη συντριπτική ήττα στις Κάννες (216 π.Χ.);
4. Ο Τιβέριος Γράκχος, δήμαρχος των πληβείων το 133 π.Χ., μιλά στον λαό, κατά τον Πλούταρχο: «Τα άγρια θηρία της Ιταλίας έχουν το καθένα τη φωλιά του. Όσοι όμως πολεμούν και πεθαίνουν για την Ιταλία δεν έχουν τίποτε άλλο από αέρα και φως. […] Τους λένε κυρίους της οικουμένης, και δεν έχουν ούτε ένα κομμάτι γης δικό τους.» — Πλούταρχος, Τιβέριος Γράκχος 9, αρχές 2ου αι. μ.Χ., ελεύθερη απόδοση. Τι μας λέει η πηγή για τη Ρώμη του 2ου αιώνα π.Χ., και πόσο να την εμπιστευτούμε;
5. Ο Ιούλιος Καίσαρας ήταν σωτήρας ή καταστροφέας της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας; Δώσε ένα επιχείρημα όπως θα το έλεγε ένας στρατιώτης του και ένα όπως θα το έλεγε ένας συγκλητικός σαν τον Βρούτο.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/rome
