# Η πόλη-κράτος και ο αποικισμός

> Γιατί οι Έλληνες ζούσαν σε εκατοντάδες πόλεις — και γιατί έφυγαν σε όλη τη Μεσόγειο.

Ιστορία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/polis-colonisation

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις την πόλη-κράτος και να περιγράφεις τα μέρη της.
- Να εξηγείς γιατί ο ελληνικός κόσμος ήταν χωρισμένος σε εκατοντάδες πόλεις.
- Να αναλύεις τις αιτίες και τα στάδια του αποικισμού (8ος–6ος αιώνας π.Χ.).
- Να αξιολογείς τις συνέπειες του αποικισμού για τους Έλληνες και για τους ντόπιους λαούς.

## Τι ήταν η πόλη-κράτος

Από τον **8ο αιώνα π.Χ.** οι μικρές κοινότητες των γεωμετρικών χρόνων
οργανώνονται σε κάτι καινούργιο: την **πόλη** (ή, όπως τη λέμε σήμερα για να
μην την μπερδεύουμε με μια σύγχρονη πόλη, **πόλη-κράτος**). Η πόλη δεν ήταν
απλώς ένας τόπος με σπίτια. Ήταν μια **κοινότητα πολιτών** που κυβερνούσε
μόνη της τον εαυτό της.

| Μέρος    | Τι ήταν                                                                      |
| -------- | ---------------------------------------------------------------------------- |
| Άστυ     | Ο κεντρικός οικισμός, με τα σπίτια, τα εργαστήρια και τους ναούς             |
| Ακρόπολη | Ο οχυρωμένος λόφος, καταφύγιο σε πόλεμο και τόπος του ναού του θεού-προστάτη |
| Αγορά    | Η πλατεία όπου γίνονταν οι συνελεύσεις, οι δίκες και το εμπόριο              |
| Χώρα     | Τα χωράφια, τα βοσκοτόπια και τα χωριά γύρω από το άστυ                      |

Κάθε πόλη είχε **δικούς της νόμους**, δικό της στρατό, δικές της γιορτές και
αργότερα δικό της νόμισμα. Το ιδανικό της ήταν η **αυτονομία** (να ζει με
τους δικούς της νόμους) και η **αυτάρκεια** (να βγάζει ό,τι χρειάζεται).

**Πολίτες** ήταν οι ελεύθεροι ενήλικοι άνδρες που κατάγονταν από την πόλη. Οι
γυναίκες, οι δούλοι και οι ξένοι που ζούσαν εκεί ανήκαν στην κοινότητα, αλλά
δεν έπαιρναν αποφάσεις. Η εξουσία πέρασε σταδιακά από τους παλιούς βασιλείς
σε λίγες αριστοκρατικές οικογένειες· πώς εξελίχθηκε αργότερα σε κάθε πόλη θα
το δούμε με τη Σπάρτη και την Αθήνα.

> **Πολιτικό ζώο**
>
> Ο Αριστοτέλης, τον 4ο αιώνα π.Χ., έγραψε ότι ο άνθρωπος είναι «φύσει πολιτικὸν
> ζῷον»: από τη φύση του ζει μέσα σε πόλη.

## Γιατί εκατοντάδες πόλεις;

Οι ερευνητές έχουν καταγράψει γύρω στις **χίλιες** ελληνικές πόλεις στην
αρχαϊκή και την κλασική εποχή. Οι περισσότερες ήταν μικρές, με λίγες χιλιάδες
κατοίκους. Γιατί δεν ενώθηκαν σε ένα κράτος;

- **Η γεωγραφία.** Βουνά χωρίζουν τις πεδιάδες, και η θάλασσα χωρίζει τα
  νησιά. Κάθε κάμπος ή νησί ήταν ένας μικρός κόσμος.
- **Η ιστορία.** Μετά την πτώση των ανακτόρων δεν υπήρχε πια κανένα μεγάλο
  κέντρο. Οι μικρές κοινότητες μεγάλωσαν χωριστά, η καθεμιά με τους άρχοντές
  της.
- **Η νοοτροπία.** Κάθε πόλη είχε τον θεό-προστάτη της, τους ήρωές της, τους
  νόμους της. Η ανεξαρτησία ήταν τιμή, και οι πόλεις συχνά πολεμούσαν η μία
  την άλλη.

> **Κλειδί**
>
> Η πόλη-κράτος ήταν **οι πολίτες της**, όχι τα τείχη της. Οι αρχαίοι δεν
> έλεγαν «η Αθήνα αποφάσισε» αλλά «οι Αθηναίοι αποφάσισαν». Γι' αυτό μια ομάδα
> πολιτών μπορούσε να μπει σε πλοία και να ιδρύσει **μια νέα πόλη** κάπου
> αλλού.

## Ο μεγάλος αποικισμός (περίπου 750–550 π.Χ.)

Μέσα σε δύο αιώνες, Έλληνες ίδρυσαν πόλεις σε όλες σχεδόν τις ακτές της
Μεσογείου και του Εύξεινου Πόντου. Ο Πλάτωνας έλεγε αργότερα ότι οι Έλληνες
ζουν γύρω από τη θάλασσα «σαν μυρμήγκια ή βάτραχοι γύρω από μια λίμνη».

*Χάρτης της Ευρώπης με ονόματα το Αιγαίο, την Ιταλική χερσόνησο, τη Σικελία, τη Μαύρη Θάλασσα, τον αρχαίο Εύξεινο Πόντο, και τη Μεσόγειο.*

Γιατί έφευγαν; Οι αιτίες ήταν πολλές, και συνήθως συνδυάζονταν:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι σπρώχνει, τι τραβάει*

## Πώς ιδρυόταν μια αποικία

1. Η πόλη που έστελνε τους αποίκους, η **μητρόπολη**, διάλεγε έναν αρχηγό,
   τον **οικιστή**.
2. Σχεδόν πάντα ζητούσαν τη γνώμη του **μαντείου των Δελφών**. Η θεϊκή έγκριση
   έδινε κύρος στο εγχείρημα.
3. Οι άποικοι έφευγαν με λίγα πλοία. Στον νέο τόπο μοίραζαν τη γη σε
   **κλήρους** και έχτιζαν ναούς στους θεούς της πατρίδας.
4. Η αποικία ήταν κατά κανόνα **ανεξάρτητη πόλη**. Με τη μητρόπολη την έδεναν η
   θρησκεία, οι γιορτές και οι συγγενικοί δεσμοί, όχι η υποταγή.

*Ο ναός της Ήρας στην Ποσειδωνία, ελληνική αποικία στη νότια Ιταλία, χτισμένος γύρω στο 550 π.Χ. Οι άποικοι έχτισαν στον νέο τόπο ναούς στους θεούς της πατρίδας τους, και πολλοί στέκονται ακόμα.*

Οι χρονολογίες ίδρυσης που δίνουμε προέρχονται κυρίως από αρχαίους
συγγραφείς, όπως ο Θουκυδίδης, και είναι κατά προσέγγιση.

*Γραμμή χρόνου του μεγάλου αποικισμού, περίπου 750–550 π.Χ., με την ίδρυση των Συρακουσών, του Τάραντα, του Βυζαντίου, της Κυρήνης και της Μασσαλίας.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια μητρόπολη ίδρυσε ποια αποικία;*

## Διαβάζουμε μια πηγή

### Παράδειγμα 1: Ο Ηρόδοτος (βιβλίο 4) αφηγείται την ίδρυση της Κυρήνης. Σε ελεύθερη απόδοση: επί επτά χρόνια δεν έβρεξε στη Θήρα και ξεράθηκαν όλα τα δέντρα εκτός από ένα. Το μαντείο των Δελφών τούς είπε να ιδρύσουν πόλη στη Λιβύη. Οι Θηραίοι αποφάσισαν να φύγει, με κλήρο, ένας από κάθε δύο αδελφούς, από όλα τα χωριά του νησιού, με αρχηγό τον Βάττο. Ποιες αιτίες του αποικισμού φαίνονται εδώ;

1. **Η φυσική αιτία.** Η ξηρασία έφερε πείνα. Σε ένα μικρό νησί, λίγες κακές
   χρονιές αρκούσαν για να μη φτάνει η τροφή για όλους.
2. **Η δημογραφική πίεση.** Το «ένας από κάθε δύο αδελφούς» δείχνει ότι
   έπρεπε να λιγοστέψουν τα στόματα. Ο κλήρος μοίραζε το βάρος δίκαια — αλλά
   δεν ήταν εθελοντισμός. Μια μεταγενέστερη επιγραφή από την Κυρήνη λέει μάλιστα
   ότι όποιος αρνιόταν να φύγει τιμωρούνταν αυστηρά.
3. **Η θρησκευτική νομιμοποίηση.** Οι Δελφοί δεν προκάλεσαν τον αποικισμό,
   αλλά του έδωσαν κύρος: η απόφαση έμοιαζε θέλημα του θεού, όχι μόνο ανάγκη.
4. **Τι δεν μας λέει.** Ο Ηρόδοτος γράφει δύο αιώνες μετά και καταγράφει ο
   ίδιος δύο εκδοχές, των Θηραίων και των Κυρηναίων, που διαφωνούν σε
   λεπτομέρειες. Και οι **Λίβυοι** που ζούσαν ήδη εκεί; Ο ίδιος ο Ηρόδοτος
   αναφέρει ότι τους πρώτους αποίκους τους οδήγησαν οι ντόπιοι σε καλή τοποθεσία,
   αλλά όταν ήρθαν πολλοί νέοι άποικοι και πήραν τη γη τους, ξέσπασε πόλεμος.

## Οι συνέπειες

| Τομέας          | Τι άλλαξε                                                                                                                       |
| --------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Οικονομία       | Άνθισαν το εμπόριο και η βιοτεχνία· από τον 6ο αιώνα π.Χ. οι πόλεις κόβουν νομίσματα, μια ιδέα που ήρθε από τη Λυδία            |
| Κοινωνία        | Νέοι πλούσιοι, έμποροι και τεχνίτες, αμφισβητούν την εξουσία των αριστοκρατών                                                   |
| Πολιτισμός      | Ο ελληνικός πολιτισμός απλώνεται σε όλη τη Μεσόγειο· από τους Έλληνες της Ιταλίας οι Ετρούσκοι και οι Ρωμαίοι πήραν το αλφάβητο |
| Ταυτότητα       | Μακριά από την πατρίδα, οι Έλληνες νιώθουν πιο έντονα τι τους ενώνει· τα πανελλήνια ιερά γεμίζουν αφιερώματα από τις αποικίες   |
| Οι ντόπιοι λαοί | Εμπόριο, επιγαμίες και ανταλλαγές, αλλά σε πολλές περιοχές και απώλεια γης, συγκρούσεις ή υποταγή                               |

*Ασημένιος στατήρας της Αίγινας με θαλάσσια χελώνα, στη Γαλλική Εθνική Βιβλιοθήκη. Η χελώνα είναι το σήμα της πόλης: όποιος τον έπαιρνε στο χέρι ήξερε ποια πόλη εγγυόταν το ασήμι του. Τα νομίσματα της Αίγινας τα έλεγαν απλώς «χελώνες».*

> **Πρόσεχε**
>
> Η λέξη «αποικία» μάς θυμίζει τις ευρωπαϊκές αποικίες των νεότερων χρόνων,
> αλλά αυτό είναι **αναχρονισμός**. Η ελληνική αποικία ήταν **ανεξάρτητη πόλη**
> και δεν την κυβερνούσε η μητρόπολη· δεν υπήρχε αυτοκρατορία πίσω της. Αυτό
> όμως δεν σημαίνει ότι ήταν πάντα ειρηνική. Για τους ντόπιους λαούς ο ερχομός
> των Ελλήνων σήμαινε άλλοτε εμπόριο και συνύπαρξη, άλλοτε απώλεια της γης τους
> και πόλεμο. Για να καταλάβουμε τον αποικισμό, χρειάζεται να ακούσουμε και τις
> δύο πλευρές — ακόμη κι όταν οι πηγές που σώζονται είναι σχεδόν μόνο ελληνικές.

> **Θυμήσου**
>
> - Πόλη-κράτος: κοινότητα πολιτών με άστυ, ακρόπολη, αγορά και χώρα, με δικούς της νόμους.
> - Εκατοντάδες πόλεις, λόγω γεωγραφίας, ιστορίας και αγάπης για την ανεξαρτησία.
> - Μεγάλος αποικισμός, περίπου 750–550 π.Χ.: έλλειψη γης, κρίσεις, εμπόριο, μέταλλα, σιτάρι.
> - Μητρόπολη, οικιστής, μαντείο των Δελφών· η αποικία ήταν ανεξάρτητη πόλη.
> - Συνέπειες: εμπόριο και νόμισμα, κοινωνικές αλλαγές, ελληνικός πολιτισμός σε όλη τη Μεσόγειο — και συχνά σύγκρουση με τους ντόπιους.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος ορισμός περιγράφει καλύτερα την αρχαία ελληνική πόλη-κράτος;
   - Μια κοινότητα πολιτών με άστυ και χώρα, που κυβερνιόταν με δικούς της νόμους
   - Ένας οχυρωμένος οικισμός χωρίς χωράφια γύρω του, που ζούσε μόνο από το εμπόριο
   - Μια επαρχία ενός μεγάλου ελληνικού βασιλείου, με διοικητή που διόριζε ο βασιλιάς
   - Ένα ανάκτορο με τον άρχοντά του και τα χωριά που το τροφοδοτούσαν με σοδειά
2. Σε ποιο μέρος της πόλης γίνονταν οι συνελεύσεις, οι δίκες και το εμπόριο;
   - Στην αγορά
   - Στην ακρόπολη
   - Στη χώρα
   - Στο μέγαρο του βασιλιά
3. Ποιοι από τους κατοίκους μιας πόλης ήταν πολίτες με δικαίωμα να αποφασίζουν;
   - Οι ελεύθεροι ενήλικοι άνδρες που κατάγονταν από την πόλη
   - Όλοι οι κάτοικοι, άνδρες και γυναίκες
   - Όποιος ζούσε στην πόλη, ακόμη και ξένος ή δούλος
   - Μόνο ο βασιλιάς και οι ιερείς
4. Ποια αιτία εξηγεί καλύτερα γιατί ο ελληνικός κόσμος ήταν χωρισμένος σε εκατοντάδες πόλεις;
   - Βουνά και θάλασσα χώριζαν μικρούς κάμπους και νησιά, και μετά τα ανάκτορα δεν έμεινε κανένα μεγάλο κέντρο
   - Ένας παλιός νόμος, κοινός για όλους τους Έλληνες, απαγόρευε σε δύο πόλεις να ενωθούν σε ένα κράτος
   - Οι Έλληνες κάθε περιοχής μιλούσαν τελείως διαφορετικές γλώσσες και δεν καταλάβαινε ο ένας τον άλλον
   - Οι Πέρσες είχαν κατακτήσει την Ελλάδα και την είχαν χωρίσει με το ζόρι σε μικρές επαρχίες
5. Ποιος ήταν ο ρόλος του οικιστή;
   - Ήταν ο αρχηγός που οδηγούσε τους αποίκους και οργάνωνε τη νέα πόλη
   - Ήταν ο ντόπιος βασιλιάς που πουλούσε γη στους Έλληνες
   - Ήταν ο ιερέας των Δελφών που έδινε τον χρησμό
   - Ήταν ο διοικητής που έστελνε η μητρόπολη για να κυβερνά την αποικία για πάντα
6. Ποια πόλη ίδρυσε το Βυζάντιο, την πόλη που αιώνες αργότερα έγινε η Κωνσταντινούπολη;
   - Τα Μέγαρα
   - Η Αθήνα
   - Η Κόρινθος
   - Η Φώκαια
7. Κατά τον Ηρόδοτο, οι Θηραίοι, μετά από επτά χρόνια ξηρασίας, αποφάσισαν να φύγει με κλήρο ένας από κάθε δύο αδελφούς. Τι δείχνει ο κλήρος για τους αποίκους;
   - Ότι πολλοί δεν έφυγαν από επιλογή: η κοινότητα τους έστειλε για να επιβιώσουν όσοι έμεναν
   - Ότι όλοι οι νέοι Θηραίοι ήθελαν να φύγουν για περιπέτεια, και ο κλήρος διάλεγε ποιοι θα έχουν την τύχη
   - Ότι οι άποικοι ήταν μόνο εγκληματίες, που η πόλη τους εξόρισε για να ησυχάσει το νησί
   - Ότι η Θήρα ήθελε να κατακτήσει τη Λιβύη και να κάνει τους ντόπιους υπηκόους της
8. Ποια φράση για τις ελληνικές αποικίες του 7ου αιώνα π.Χ. είναι αναχρονισμός;
   - Η Κόρινθος διόριζε κυβερνήτη στις Συρακούσες και εισέπραττε φόρους από αυτές
   - Οι Συρακούσιοι τιμούσαν τους θεούς της Κορίνθου και έστελναν αντιπροσώπους στις γιορτές της
   - Πριν ξεκινήσουν, οι άποικοι ρώτησαν πρώτα το μαντείο του Απόλλωνα στους Δελφούς
   - Στη νέα πόλη η γη μοιράστηκε σε κλήρους ανάμεσα στους αποίκους που ήρθαν μαζί
9. Ποια ήταν μια κοινωνική συνέπεια του αποικισμού στις ελληνικές πόλεις;
   - Νέοι πλούσιοι έμποροι και τεχνίτες άρχισαν να αμφισβητούν την εξουσία των αριστοκρατών
   - Εξαφανίστηκαν οι διαφορές πλούτου μέσα στις πόλεις, αφού γη υπήρχε πια για όλους
   - Οι πόλεις ενώθηκαν σε ένα ενιαίο κράτος, για να προστατεύουν μαζί τις αποικίες τους
   - Σταμάτησε κάθε εμπόριο με τους ξένους λαούς, γιατί οι αποικίες έβγαζαν ό,τι χρειαζόταν
10. Ποια πρόταση περιγράφει πιο ισορροπημένα τι σήμαινε ο αποικισμός για τους ντόπιους λαούς;
   - Άλλοτε έφερε εμπόριο και συνύπαρξη, άλλοτε απώλεια γης και πόλεμο
   - Οι ντόπιοι πάντα καλωσόριζαν τους Έλληνες, αφού τους έφερναν πολιτισμό
   - Οι Έλληνες εξόντωναν παντού τους ντόπιους
   - Οι ντόπιοι δεν είχαν καμία επαφή με τις ελληνικές πόλεις

## Ασκήσεις

1. Πώς λεγόταν η πόλη που έστελνε αποίκους για να ιδρύσουν μια νέα πόλη;
2. Γιατί τόσοι Έλληνες άφησαν την πόλη τους για να ιδρύσουν αποικίες, από το 750 ως το 550 π.Χ. περίπου;
3. Οι Θηραίοι αποφασίζουν να στείλουν αποίκους στη Λιβύη, με αρχηγό τον Βάττο: «Να πλεύσουν με ίσους όρους, ένας γιος από κάθε σπίτι. Αν οι άποικοι κρατήσουν την αποικία, όποιος από τους δικούς τους πλεύσει αργότερα να γίνεται πολίτης και να παίρνει γη. Αν δεν τα καταφέρουν και ταλαιπωρηθούν πέντε χρόνια χωρίς βοήθεια, να γυρίσουν άφοβα στη Θήρα, στην περιουσία τους. Όποιος αρνηθεί να πλεύσει, ενώ τον στέλνει η πόλη, να τιμωρείται με θάνατο.» — Απόφαση των Θηραίων, χαραγμένη σε στήλη της Κυρήνης τον 4ο αι. π.Χ. («Όρκος των οικιστών», ελεύθερη απόδοση) Τι μας λέει για την ίδρυση μιας αποικίας, και γιατί θέλει προσοχή η χρονολογία της στήλης;
4. Ήταν οι εκατοντάδες ανεξάρτητες πόλεις δύναμη ή αδυναμία για τους αρχαίους Έλληνες; Δώσε ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/polis-colonisation
