# Οι Περσικοί πόλεμοι

> Μαραθώνας, Θερμοπύλες, Σαλαμίνα, Πλαταιές: πώς οι λίγοι νίκησαν μια αυτοκρατορία.

Ιστορία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/persian-wars

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς πώς η Ιωνική επανάσταση οδήγησε στις περσικές εκστρατείες εναντίον της Ελλάδας.
- Να τοποθετείς στη σωστή σειρά τις μάχες του Μαραθώνα, των Θερμοπυλών, της Σαλαμίνας και των Πλαταιών και να συνδέεις την καθεμία με τον πρωταγωνιστή της.
- Να αξιολογείς κριτικά τους αριθμούς και τις αφηγήσεις του Ηροδότου.
- Να περιγράφεις τις συνέπειες των πολέμων για την Αθήνα, τη Σπάρτη και την Περσία.

## Μια αυτοκρατορία στα σύνορα του ελληνικού κόσμου

Στα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ. οι **Πέρσες** έφτιαξαν τη μεγαλύτερη αυτοκρατορία
που είχε δει ως τότε ο κόσμος, από την Αίγυπτο ως τις όχθες του Ινδού. Ο
**Κύρος** κατέλαβε τη Λυδία του Κροίσου γύρω στο 546 π.Χ., και μαζί της τις
ελληνικές πόλεις της **Ιωνίας**, στα παράλια της Μικράς Ασίας.

Οι Πέρσες κυβερνούσαν με **σατράπες**, διοικητές επαρχιών, και ζητούσαν φόρους
και στρατό. Στις ιωνικές πόλεις στήριζαν τοπικούς τυράννους φιλικούς προς
αυτούς. Κατά τα άλλα άφηναν συνήθως τους υπηκόους τους να κρατούν τη θρησκεία
και τις συνήθειές τους.

## Η αιτία: η Ιωνική επανάσταση

Το **499 π.Χ.** οι Ίωνες επαναστάτησαν, με πρωτοστάτη τη **Μίλητο** και τον
Αρισταγόρα. Ζήτησαν βοήθεια από τις πόλεις της κυρίως Ελλάδας. Η Σπάρτη
αρνήθηκε· η **Αθήνα** έστειλε 20 πλοία και η **Ερέτρια** 5. Οι επαναστάτες
έκαψαν τις **Σάρδεις**, έδρα του Πέρση σατράπη.

Η επανάσταση απέτυχε: το **494 π.Χ.** ο ιωνικός στόλος νικήθηκε στη ναυμαχία
της Λάδης και η Μίλητος καταστράφηκε. Ο βασιλιάς **Δαρείος** όμως δεν ξέχασε
ποιοι είχαν βοηθήσει τους επαναστάτες. Και μια αυτοκρατορία δεν μπορούσε να
αφήσει στα σύνορά της ελεύθερες πόλεις που υποκινούσαν τους υπηκόους της.

| Αιτίες των Περσικών πολέμων |                                                                                                           |
| --------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Η αφορμή                    | η βοήθεια της Αθήνας και της Ερέτριας στην Ιωνική επανάσταση                                              |
| Το βαθύτερο αίτιο           | η επεκτατική πολιτική της Περσίας και η ανάγκη να ασφαλίσει τα δυτικά της σύνορα                          |
| Ένας επιπλέον παράγοντας    | ο εξόριστος Ιππίας, ο τελευταίος τύραννος της Αθήνας, ζούσε στην αυλή των Περσών και ήλπιζε να επιστρέψει |

## Η πρώτη εκστρατεία: Μαραθώνας, 490 π.Χ.

Το 492 π.Χ. μια πρώτη εκστρατεία του Μαρδονίου υπέταξε τη Θράκη και τη
Μακεδονία, αλλά ο στόλος της καταστράφηκε από θύελλα στον Άθω. Το 491 π.Χ. ο
Δαρείος έστειλε κήρυκες σε όλες τις πόλεις ζητώντας **«γη και ύδωρ»**, δηλαδή
σύμβολα υποταγής. Πολλές πόλεις τα έδωσαν.

Το **490 π.Χ.** ο περσικός στόλος, με στρατηγούς τον Δάτη και τον
Αρταφέρνη, κατέστρεψε την Ερέτρια και αποβίβασε τον στρατό στον **Μαραθώνα** —
με οδηγό τον Ιππία. Οι Αθηναίοι έστειλαν τον δρομέα Φιλιππίδη (ή Φειδιππίδη) να ζητήσει
βοήθεια από τη Σπάρτη, αλλά οι Σπαρτιάτες είχαν θρησκευτική γιορτή και
δεν μπορούσαν να ξεκινήσουν πριν από την πανσέληνο.

Περίπου 10.000 Αθηναίοι και 1.000 **Πλαταιείς** πολέμησαν μόνοι. Με σχέδιο του
στρατηγού **Μιλτιάδη**, οι οπλίτες ενίσχυσαν τα άκρα της παράταξης, που
κύκλωσαν τους Πέρσες. Ο Ηρόδοτος αναφέρει 192 νεκρούς Αθηναίους και 6.400
Πέρσες. Ο **τύμβος** των Αθηναίων στέκεται ακόμη στον Μαραθώνα.

*Ο τύμβος των Αθηναίων στον κάμπο του Μαραθώνα. Δεν είναι φυσικός λόφος: τον σήκωσαν οι ίδιοι οι Αθηναίοι με χώμα, πάνω από τους νεκρούς της μάχης, εκεί όπου έπεσαν.*

> **Πρόσεχε**
>
> Ο αγγελιοφόρος που τρέχει από τον Μαραθώνα στην Αθήνα, φωνάζει «Νενικήκαμεν»
> και πεθαίνει είναι **θρύλος**. Ο Ηρόδοτος, που έγραψε λίγες δεκαετίες μετά τη
> μάχη, μιλά για τον Φιλιππίδη που έτρεξε **στη Σπάρτη πριν από τη μάχη**, σε
> δύο μέρες. Η ιστορία του δρόμου προς την Αθήνα εμφανίζεται σε συγγραφείς που
> έζησαν **πάνω από πέντε αιώνες αργότερα**, όπως ο Πλούταρχος και ο Λουκιανός.
> Πάνω σε αυτόν τον θρύλο στήθηκε ο μαραθώνιος δρόμος των Ολυμπιακών Αγώνων του
> 1896\.

## Ανάμεσα στις δύο εκστρατείες

Ο Δαρείος πέθανε το 486 π.Χ. Ο γιος του **Ξέρξης** ετοίμασε μια πολύ μεγαλύτερη
εκστρατεία: γέφυρα από πλοία στον Ελλήσποντο και διώρυγα στη χερσόνησο του
Άθω, για να μην ξαναχαθεί ο στόλος εκεί.

Στην Αθήνα, το **483/2 π.Χ.**, βρέθηκε πλούσια φλέβα αργύρου στα μεταλλεία του
**Λαυρίου**. Ο **Θεμιστοκλής** έπεισε την Εκκλησία του δήμου να μη μοιραστεί το
ασήμι στους πολίτες αλλά να ναυπηγηθεί στόλος **τριήρεων**, γύρω στις 200. Η
απόφαση αυτή θα κρίνει τον πόλεμο.

*Η «Ολυμπιάς», αντίγραφο αθηναϊκής τριήρους που ναυπηγήθηκε τη δεκαετία του 1980 με βάση τις αρχαίες πηγές. Πρόσεξε πόσο μακρύ και στενό είναι το σκαρί: η τριήρης ήταν φτιαγμένη για ταχύτητα και κουπί, και τα κουπιά της ήταν σε τρεις σειρές, η μία πάνω από την άλλη.*

Το 481 π.Χ. όσες πόλεις αποφάσισαν να αντισταθούν συγκεντρώθηκαν στον Ισθμό και
σχημάτισαν συμμαχία με αρχηγό τη **Σπάρτη**. Ήταν μια μειοψηφία των ελληνικών
πόλεων. Πολλές άλλες, όπως η Θήβα και οι Θεσσαλοί, πήγαν με τους Πέρσες ή
έμειναν ουδέτερες, όπως το Άργος.

## Η δεύτερη εκστρατεία: 480–479 π.Χ.

**Θερμοπύλες και Αρτεμίσιο (480 π.Χ.).** Οι Έλληνες προσπάθησαν να σταματήσουν
τον στρατό στο στενό των Θερμοπυλών και τον στόλο στο Αρτεμίσιο της Εύβοιας,
την ίδια εποχή. Στις Θερμοπύλες ο βασιλιάς **Λεωνίδας** είχε 300 Σπαρτιάτες και
μερικές χιλιάδες συμμάχους. Κράτησαν το στενό δύο μέρες. Την τρίτη, ένας
ντόπιος, ο Εφιάλτης, οδήγησε τους Πέρσες από ένα ορεινό μονοπάτι πίσω από τις
ελληνικές γραμμές. Ο Λεωνίδας έστειλε πίσω τους περισσότερους και έμεινε με
τους Σπαρτιάτες, 700 Θεσπιείς και 400 Θηβαίους. Σκοτώθηκαν σχεδόν όλοι.

**Σαλαμίνα (480 π.Χ.).** Οι Αθηναίοι εγκατέλειψαν την πόλη τους· οι Πέρσες
την κατέλαβαν και έκαψαν την Ακρόπολη. Ο Θεμιστοκλής επέμεινε να δοθεί ναυμαχία
στα **στενά** της Σαλαμίνας, όπου τα πολλά περσικά πλοία δεν μπορούσαν να
ελιχθούν. Με ένα μήνυμα που έστειλε κρυφά στον Ξέρξη, τον παρέσυρε να
επιτεθεί εκεί. Ο περσικός στόλος υπέστη βαριά ήττα και ο Ξέρξης γύρισε στην
Ασία, αφήνοντας στην Ελλάδα στρατό με τον Μαρδόνιο.

**Πλαταιές και Μυκάλη (479 π.Χ.).** Στις Πλαταιές ο ενωμένος ελληνικός στρατός,
με αρχηγό τον Σπαρτιάτη **Παυσανία**, νίκησε και σκότωσε τον Μαρδόνιο. Την ίδια
χρονιά, στη Μυκάλη της Ιωνίας, οι Έλληνες νίκησαν ξανά. Η εισβολή είχε
τελειώσει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος πρωταγωνίστησε πού;*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από την Ιωνία στη Δήλο*

## Γιατί νίκησαν οι λίγοι;

Καμία αιτία μόνη της δεν αρκεί. Οι ιστορικοί συνδυάζουν πολλές:

- **Ο τόπος.** Στα στενά των Θερμοπυλών και της Σαλαμίνας ο αριθμός μετρούσε
  λιγότερο.
- **Ο οπλισμός.** Ο βαριά οπλισμένος **οπλίτης** στη φάλαγγα ήταν ανώτερος στη
  μάχη σώμα με σώμα από τον ελαφρύτερο περσικό πεζό.
- **Οι αποφάσεις.** Ο στόλος του Θεμιστοκλή και η συνεργασία Αθήνας και Σπάρτης,
  που συχνά δεν τα πήγαιναν καλά.
- **Τα προβλήματα των Περσών.** Ένας τεράστιος στρατός χρειαζόταν τρόφιμα και
  πλοία που τα μετέφεραν· μετά τη Σαλαμίνα ο ανεφοδιασμός έγινε πολύ δύσκολος.
- **Το κίνητρο.** Οι Έλληνες πολεμούσαν για τη γη τους και την ελευθερία της
  πόλης τους.

## Οι συνέπειες

> **Κλειδί**
>
> Οι Περσικοί πόλεμοι άλλαξαν την ισορροπία στον ελληνικό κόσμο. Η **Αθήνα**, με
> τον στόλο της, έγινε η πρώτη δύναμη του Αιγαίου και ηγήθηκε της **Συμμαχίας της
> Δήλου** (478/7 π.Χ.). Η **Σπάρτη** έμεινε η πρώτη δύναμη στην ξηρά. Ο
> ανταγωνισμός των δύο θα οδηγήσει, μισό αιώνα αργότερα, στον Πελοποννησιακό
> πόλεμο. Για την **Περσία**, η ήττα ήταν σοβαρή αλλά όχι θανάσιμη: η αυτοκρατορία
> έμεινε ισχυρή για ενάμιση ακόμη αιώνα.

Υπάρχει και μια συνέπεια στον τρόπο που οι Έλληνες έβλεπαν τον εαυτό τους. Οι
νίκες ενίσχυσαν την ιδέα ότι οι ελεύθεροι πολίτες μιας πόλης είναι ανώτεροι από
τους υπηκόους ενός βασιλιά, και η λέξη **«βάρβαρος»**, που αρχικά σήμαινε απλώς
αυτόν που μιλά ακατανόητη γλώσσα, απέκτησε αρνητική χροιά. Αυτή η εικόνα είναι
**ελληνική**: σχεδόν όλα όσα ξέρουμε για τον πόλεμο προέρχονται από Έλληνες
συγγραφείς, κυρίως τον **Ηρόδοτο**. Οι περσικές πηγές δεν τον περιγράφουν.

Ο τραγικός ποιητής **Αισχύλος**, που πολέμησε στον Μαραθώνα, έγραψε το 472 π.Χ.
τους **«Πέρσες»**. Το έργο εκτυλίσσεται στην αυλή των Περσών και δείχνει τη
Σαλαμίνα μέσα από τον πόνο των ηττημένων: μια σπάνια ματιά από την άλλη πλευρά,
έστω κι αν τη φαντάστηκε ένας Έλληνας.

## Δουλεύοντας με πηγές

### Παράδειγμα 1: Ο Ηρόδοτος μετρά τον στρατό του Ξέρξη: πόσο να τον πιστέψουμε;

1. Η πηγή. Ο Ηρόδοτος (7.186) προσθέτει στρατό, στόλο, βοηθούς και ακολούθους και καταλήγει
   ότι ο Ξέρξης οδήγησε στις Θερμοπύλες **5.283.220** ανθρώπους.
2. Ο έλεγχος. Πέντε εκατομμύρια άνθρωποι θα χρειάζονταν τεράστιες ποσότητες
   τροφής και νερού κάθε μέρα. Κανένα κράτος της αρχαιότητας δεν μπορούσε να
   μετακινήσει και να θρέψει τόσους σε ξένη χώρα.
3. Η εκτίμηση. Οι σύγχρονοι ιστορικοί υπολογίζουν ότι ο στρατός ξηράς ήταν πολύ
   μικρότερος: οι περισσότερες εκτιμήσεις πέφτουν περίπου ανάμεσα στις 100.000
   και στις 300.000, και κάποιες ακόμη χαμηλότερα. Ακριβής αριθμός δεν υπάρχει.
4. Το συμπέρασμα. Ο Ηρόδοτος δεν «ψεύδεται» σκόπιμα: βασίζεται σε ό,τι του είπαν
   και ζει σε μια εποχή που μεγάλωνε τη νίκη. Κρατάμε την εικόνα που δίνει — ένας
   πολύ μεγαλύτερος αντίπαλος — αλλά όχι τον αριθμό.

### Παράδειγμα 2: «Σωτήρες της Ελλάδας»: γιατί ο Ηρόδοτος περιμένει να ενοχλήσει;

1. Η πηγή. Σε ελεύθερη απόδοση (Ηρόδοτος 7.139), ο Ηρόδοτος γράφει ότι είναι αναγκασμένος να πει
   μια γνώμη που θα ενοχλήσει τους περισσότερους: όποιος πει ότι οι **Αθηναίοι**
   έσωσαν την Ελλάδα, δεν θα πει ψέματα.
2. Το επιχείρημά του. Αν οι Αθηναίοι είχαν υποταχθεί ή εγκαταλείψει την πατρίδα
   τους, κανείς δεν θα αντιμετώπιζε τους Πέρσες στη θάλασσα, και χωρίς στόλο ούτε
   το τείχος των Σπαρτιατών στον Ισθμό θα βοηθούσε.
3. Γιατί θα ενοχλούσε. Ο Ηρόδοτος έγραφε γύρω στο 430 π.Χ. Τότε η Αθήνα είχε
   μετατρέψει τη Συμμαχία της Δήλου σε δική της ηγεμονία, και πολλοί Έλληνες τη
   θεωρούσαν τύραννο πόλη. Ο έπαινος της Αθήνας ήταν πολιτικά ενοχλητικός.
4. Τι μαθαίνουμε. Μια πηγή αντανακλά και την **εποχή της γραφής της**, όχι μόνο την
   εποχή που περιγράφει. Ο Ηρόδοτος ξέρει ότι οι αναγνώστες του θα κρίνουν τον
   πόλεμο του 480 με τα μάτια του 430.

> **Θυμήσου**
>
> - **Αιτίες**: η περσική επέκταση και η βοήθεια της Αθήνας και της Ερέτριας στην
>   Ιωνική επανάσταση (499–494 π.Χ.).
> - **Μάχες**: Μαραθώνας 490 π.Χ. (Μιλτιάδης), Θερμοπύλες και Σαλαμίνα 480 π.Χ.
>   (Λεωνίδας, Θεμιστοκλής), Πλαταιές 479 π.Χ. (Παυσανίας).
> - **Συνέπειες**: άνοδος της Αθήνας, Συμμαχία της Δήλου, ανταγωνισμός με τη
>   Σπάρτη. Η Περσία έμεινε μεγάλη δύναμη.
> - Η κύρια πηγή είναι ο Ηρόδοτος· οι αριθμοί του θέλουν προσοχή.

## Ερωτήσεις

1. Ποια πόλη πρωτοστάτησε στην Ιωνική επανάσταση του 499 π.Χ.;
   - Η Μίλητος
   - Η Αθήνα
   - Οι Σάρδεις
   - Η Σπάρτη
2. Ποιες πόλεις της κυρίως Ελλάδας έστειλαν πλοία στους επαναστατημένους Ίωνες;
   - Η Αθήνα και η Ερέτρια
   - Η Σπάρτη και η Κόρινθος
   - Η Θήβα και το Άργος
   - Όλες οι ελληνικές πόλεις μαζί
3. Τι σήμαινε για μια πόλη να δώσει στους κήρυκες του Δαρείου «γη και ύδωρ»;
   - Ότι δεχόταν να υποταχθεί στον Πέρση βασιλιά
   - Ότι πουλούσε σιτάρι και νερό στον περσικό στρατό
   - Ότι κήρυσσε τον πόλεμο στους Πέρσες
   - Ότι γινόταν μέλος της συμμαχίας του Ισθμού
4. Τι αποφάσισαν οι Αθηναίοι το 483/2 π.Χ. για το ασήμι του Λαυρίου, με πρόταση του Θεμιστοκλή;
   - Να ναυπηγήσουν στόλο τριήρεων
   - Να το μοιράσουν στους πολίτες
   - Να χτίσουν τον Παρθενώνα
   - Να πληρώσουν μισθοφόρους από τη Σπάρτη
5. Ποια αιτία εξηγεί γιατί ο Θεμιστοκλής ήθελε να δοθεί η ναυμαχία στα στενά της Σαλαμίνας;
   - Στα στενά τα πολλά περσικά πλοία δεν μπορούσαν να ελιχθούν
   - Εκεί τα ελληνικά πλοία ήταν περισσότερα από τα περσικά
   - Ήθελε να προστατεύσει την Ακρόπολη από την πυρκαγιά
   - Οι Σπαρτιάτες είχαν στήσει εκεί τον στρατό τους
6. Μια αφήγηση για τη μάχη του Μαραθώνα λέει τα παρακάτω. Ποιο είναι αναχρονισμός;
   - Οι Αθηναίοι ζητούν πλοία από τη Συμμαχία της Δήλου
   - Χίλιοι Πλαταιείς πολεμούν δίπλα στους Αθηναίους
   - Ο γέρος Ιππίας οδηγεί τους Πέρσες
   - Ένας δρομέας τρέχει στη Σπάρτη για βοήθεια
7. Ο Ηρόδοτος γράφει ότι ο Ξέρξης είχε πάνω από 5.000.000 ανθρώπους. Πώς το χειρίζεται σωστά ένας ιστορικός;
   - Κρατά ότι ο στρατός ήταν πολύ μεγάλος, αλλά όχι τον αριθμό
   - Τον δέχεται, αφού ο Ηρόδοτος έζησε κοντά στην εποχή
   - Απορρίπτει όλο το έργο του Ηροδότου ως ψέμα
   - Τον διαιρεί με το 2 για να είναι πιο ρεαλιστικός
8. Ποια ήταν η πιο σημαντική συνέπεια των Περσικών πολέμων για την Αθήνα;
   - Έγινε η πρώτη ναυτική δύναμη και ηγήθηκε της Συμμαχίας της Δήλου
   - Υποτάχθηκε στη Σπάρτη και έγινε μέλος της Πελοποννησιακής Συμμαχίας
   - Έγινε σατραπεία της Περσίας
   - Εγκατέλειψε τον στόλο και έγινε δύναμη της ξηράς
9. Τρεις προτάσεις για τους Έλληνες του 480 π.Χ. είναι σωστές. Ποια λέει κάτι διαφορετικό;
   - Όλες οι ελληνικές πόλεις ενώθηκαν κατά των Περσών
   - Η Σπάρτη είχε την αρχηγία της συμμαχίας
   - Η Θήβα πήγε με τους Πέρσες
   - Το Άργος έμεινε ουδέτερο
10. Τι λέει ο Ηρόδοτος, η πιο κοντινή πηγή, για τον δρομέα Φιλιππίδη;
   - Ότι έτρεξε στη Σπάρτη πριν από τη μάχη για να ζητήσει βοήθεια
   - Ότι έτρεξε από τον Μαραθώνα στην Αθήνα και πέθανε αναγγέλλοντας τη νίκη
   - Ότι νίκησε στον μαραθώνιο δρόμο των Ολυμπιακών Αγώνων
   - Ότι μετέφερε το μήνυμα του Θεμιστοκλή στον Ξέρξη

## Ασκήσεις

1. Ποιος Πέρσης βασιλιάς οδήγησε τη δεύτερη εκστρατεία, το 480 π.Χ.;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η μάχη του φθινοπώρου του 480 π.Χ., λίγο μετά τις Θερμοπύλες. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου των Περσικών πολέμων από το 499 ως το 479 π.Χ.· το όνομα της μάχης του φθινοπώρου του 480 π.Χ. λείπει.*
3. Γιατί οι Έλληνες, πολύ λιγότεροι, κατάφεραν να νικήσουν την εισβολή του Ξέρξη;
4. Κατά τον Ηρόδοτο, ο Ξέρξης ρωτά τον Δημάρατο, έναν βασιλιά της Σπάρτης που είχε εκθρονιστεί και ζούσε στην αυλή των Περσών, αν θα τολμήσουν να του αντισταθούν. Ο Δημάρατος απαντά για τους Σπαρτιάτες: «Είναι ελεύθεροι, αλλά όχι σε όλα ελεύθεροι· έχουν αφέντη τον νόμο, και τον φοβούνται πολύ περισσότερο απ' ό,τι σε φοβούνται εσένα οι δικοί σου.» — Ηρόδοτος, Ιστορίαι 7.104, ελεύθερη απόδοση Ποιος μιλά πραγματικά εδώ, και τι μας δείχνει η πηγή για το πώς έβλεπαν οι Έλληνες αυτόν τον πόλεμο;
5. Ποια πόλη έπαιξε τον μεγαλύτερο ρόλο στη νίκη επί των Περσών, η Αθήνα ή η Σπάρτη; Δώσε ένα επιχείρημα για την καθεμία.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/persian-wars
