# Ο Πελοποννησιακός πόλεμος

> Τριάντα χρόνια εμφύλιου πολέμου των Ελλήνων, όπως τον έγραψε ο Θουκυδίδης.

Ιστορία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/peloponnesian-war

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τη βαθύτερη αιτία του Πελοποννησιακού πολέμου από τις αφορμές του, με βάση τον Θουκυδίδη.
- Να περιγράφεις τη στρατηγική του Περικλή και τις μεγάλες φάσεις του πολέμου ως το 404 π.Χ.
- Να εξηγείς τον ρόλο του λοιμού, της Σικελικής εκστρατείας και του περσικού χρυσαφιού στην έκβαση.
- Να αξιολογείς τις συνέπειες του πολέμου για την Αθήνα, τη Σπάρτη και τον ελληνικό κόσμο.

## Ένας πόλεμος που είχε ιστορικό από την πρώτη μέρα

Από το 431 ως το 404 π.Χ., 27 χρόνια με ένα διάλειμμα, η Αθήνα και η Σπάρτη
πολέμησαν με τους συμμάχους τους σχεδόν σε όλο τον ελληνικό κόσμο: από τη
Θράκη και τη Μικρά Ασία ως τη Σικελία. Ήταν πόλεμος **Ελλήνων εναντίον
Ελλήνων**, και γι' αυτό συχνά τον αποκαλούμε εμφύλιο.

Τον γνωρίζουμε κυρίως από έναν άνθρωπο που τον έζησε: τον Αθηναίο
**Θουκυδίδη**. Άρχισε να γράφει, όπως λέει ο ίδιος, από την αρχή του πολέμου,
γιατί κατάλαβε ότι θα ήταν ο μεγαλύτερος που είχε γίνει ως τότε. Ως στρατηγός
απέτυχε να σώσει την Αμφίπολη το 424 π.Χ. και εξορίστηκε για είκοσι χρόνια.
Η εξορία τού έδωσε κάτι σπάνιο: μπορούσε να ρωτά ανθρώπους **και από τις δύο
πλευρές**. Η αφήγησή του σταματά στο 411 π.Χ.· τα τελευταία χρόνια τα
διηγείται ο **Ξενοφών** στα *Ελληνικά*.

## Δύο συμμαχίες, ένας φόβος

Μετά τους Περσικούς πολέμους ο ελληνικός κόσμος χωρίστηκε σε δύο μεγάλα
στρατόπεδα.

|                         | Αθήνα                                                              | Σπάρτη                                                          |
| ----------------------- | ------------------------------------------------------------------ | --------------------------------------------------------------- |
| Συμμαχία                | Δηλιακή συμμαχία (478/477 π.Χ.)                                    | Πελοποννησιακή συμμαχία                                         |
| Δύναμη                  | στόλος, εμπόριο, φόροι των συμμάχων                                | πεζικό οπλιτών                                                  |
| Πολίτευμα               | δημοκρατία                                                         | ολιγαρχικό, με δύο βασιλείς                                     |
| Σχέση με τους συμμάχους | οι σύμμαχοι πλήρωναν φόρο· όποιος αποχωρούσε υποτασσόταν με τη βία | οι σύμμαχοι δεν πλήρωναν φόρο, αλλά η Σπάρτη στήριζε ολιγαρχίες |

Η Δηλιακή συμμαχία ξεκίνησε ως ένωση ίσων απέναντι στους Πέρσες. Σιγά σιγά
έγινε **αθηναϊκή ηγεμονία**: το 454 π.Χ. το ταμείο της μεταφέρθηκε από τη Δήλο
στην Αθήνα, και πόλεις που θέλησαν να αποχωρήσουν, όπως η Νάξος και η Θάσος,
αναγκάστηκαν με τη βία να μείνουν. Η **Τριακονταετής ειρήνη** του 446/445 π.Χ.
έπρεπε να κρατήσει τριάντα χρόνια· κράτησε περίπου δεκατέσσερα.

## Αιτία και αφορμές

Τα χρόνια 435–432 π.Χ. έφεραν τρεις κρίσεις:

- **Κέρκυρα.** Η Κόρινθος, σύμμαχος της Σπάρτης, συγκρούστηκε με την
  αποικία της, την Κέρκυρα, που είχε ισχυρό στόλο. Το 433 π.Χ. η Αθήνα
  έκανε αμυντική συμμαχία με την Κέρκυρα και αθηναϊκά πλοία βρέθηκαν να
  αντιμετωπίζουν τα κορινθιακά.
- **Ποτείδαια.** Αποικία της Κορίνθου στη Χαλκιδική, αλλά φόρου υποτελής
  σύμμαχος της Αθήνας. Αποστάτησε το 432 π.Χ. και οι Αθηναίοι την πολιόρκησαν.
- **Μεγαρικό ψήφισμα.** Η Αθήνα απαγόρευσε στους Μεγαρείς τα λιμάνια της
  συμμαχίας και την αγορά της Αττικής — ένας οικονομικός αποκλεισμός.

Οι Κορίνθιοι και οι Μεγαρείς πίεσαν τη Σπάρτη, και η συνέλευση των
Σπαρτιατών αποφάσισε ότι η Αθήνα είχε παραβιάσει την ειρήνη. Ο Θουκυδίδης
όμως υποστηρίζει ότι αυτά ήταν οι **αφορμές** — τα φανερά παράπονα. Η
**αληθινή αιτία** ήταν βαθύτερη.

> **Κλειδί**
>
> Ο Θουκυδίδης ξεχωρίζει την **αιτία** ενός πολέμου από τις **αφορμές** του. Η
> αφορμή είναι το γεγονός που τον πυροδοτεί· η αιτία είναι η κατάσταση που τον
> κάνει σχεδόν αναπόφευκτο. Χωρίς την αιτία, οι αφορμές θα είχαν λυθεί με
> διαπραγμάτευση· χωρίς τις αφορμές, η αιτία θα είχε βρει άλλες.

### Παράδειγμα 1: Διάβασε τον Θουκυδίδη (Α΄ 23) και βρες τι θεωρεί εκείνος αιτία του πολέμου.

1. Η πηγή, σε νεοελληνική απόδοση: «Την πιο αληθινή αιτία, που όμως ομολογήθηκε
   λιγότερο από όλες, θεωρώ ότι ήταν πως οι Αθηναίοι, καθώς γίνονταν μεγάλοι και
   προκαλούσαν φόβο στους Λακεδαιμονίους, τους ανάγκασαν να πολεμήσουν.»
2. **Ποιος μιλά και πότε;** Ένας Αθηναίος σύγχρονος των γεγονότων, που όμως
   έγραφε εξόριστος και μπορούσε να ακούσει και τους Πελοποννήσιους. Δεν είναι
   ουδέτερος παρατηρητής, αλλά ούτε απλός υπερασπιστής της πατρίδας του.
3. **Τι λέει;** Δύο πράγματα δεμένα μεταξύ τους: η **αύξηση της αθηναϊκής
   δύναμης** και ο **φόβος** που αυτή προκαλούσε στη Σπάρτη. Η αιτία δεν είναι ένα
   γεγονός, αλλά μια σχέση ανάμεσα σε δύο δυνάμεις.
4. **Τι μας αποκαλύπτει η λέξη «ομολογήθηκε»;** Στις συνελεύσεις κανείς δεν
   έλεγε «φοβόμαστε ότι μεγαλώνετε». Μιλούσαν για την Κέρκυρα, την Ποτείδαια και
   τα Μέγαρα. Ο Θουκυδίδης μάς ζητά να κοιτάξουμε πίσω από τα επίσημα
   επιχειρήματα.
5. **Συμπέρασμα:** για τον Θουκυδίδη η βαθύτερη αιτία ήταν η **άνοδος της
   αθηναϊκής ισχύος και ο φόβος της Σπάρτης**· οι τρεις κρίσεις ήταν αφορμές.
   Είναι μια ερμηνεία — πολύ επιδραστική, αλλά ερμηνεία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Αιτία, αφορμή ή συνέπεια;*

## Ο Αρχιδάμειος πόλεμος (431–421 π.Χ.)

Την άνοιξη του 431 π.Χ. οι Θηβαίοι επιτέθηκαν στις Πλαταιές και ο βασιλιάς
της Σπάρτης **Αρχίδαμος** εισέβαλε στην Αττική. Ο **Περικλής** είχε σχέδιο:

- οι κάτοικοι της υπαίθρου να κλειστούν πίσω από τα τείχη της Αθήνας και τα
  **Μακρά Τείχη** που την ένωναν με τον Πειραιά,
- να μη δοθεί μάχη στην ξηρά με το ανώτερο σπαρτιατικό πεζικό,
- ο στόλος να φέρνει τρόφιμα από τη θάλασσα και να λεηλατεί τις ακτές της
  Πελοποννήσου,
- να μην επιχειρηθούν νέες κατακτήσεις όσο κρατούσε ο πόλεμος.

Το σχέδιο στηριζόταν στη θάλασσα και στα χρήματα της συμμαχίας. Κανείς όμως
δεν το είχε προβλέψει όλο: το 430 π.Χ. ξέσπασε στην πολυάνθρωπη, στριμωγμένη
πόλη ένας φοβερός **λοιμός**. Ο Θουκυδίδης αρρώστησε κι ο ίδιος, επέζησε και
περιέγραψε τα συμπτώματα με ακρίβεια γιατρού. Σύγχρονοι ιστορικοί εκτιμούν
ότι πέθανε περίπου το ένα τέταρτο ως το ένα τρίτο του πληθυσμού. Το 429 π.Χ.
πέθανε και ο Περικλής.

Μετά από αυτόν την πολιτική της Αθήνας επηρέασαν πιο επιθετικοί ηγέτες, όπως
ο **Κλέων**. Το 425 π.Χ. στη **Σφακτηρία**, απέναντι από την Πύλο, οι Αθηναίοι
αιχμαλώτισαν περίπου 120 Σπαρτιάτες — κάτι ανήκουστο για τη Σπάρτη. Απάντηση
ήταν ο Σπαρτιάτης **Βρασίδας**, που κατέλαβε την Αμφίπολη. Το 422 π.Χ. στη
μάχη της Αμφίπολης σκοτώθηκαν **και οι δύο**, Κλέων και Βρασίδας. Χωρίς τους
πιο ένθερμους υποστηρικτές του πολέμου, οι δύο πλευρές υπέγραψαν το 421 π.Χ.
τη **Νικίειο ειρήνη**, για πενήντα χρόνια.

## Μήλος και Σικελία

Η ειρήνη ήταν εύθραυστη. Το 416 π.Χ. η Αθήνα απαίτησε από τη **Μήλο**, ένα
ουδέτερο νησί, να γίνει σύμμαχός της. Οι Μήλιοι αρνήθηκαν. Μετά την πολιορκία
οι Αθηναίοι σκότωσαν τους άνδρες και πούλησαν ως δούλους τις γυναίκες και τα
παιδιά. Ο Θουκυδίδης τοποθετεί πριν από την καταστροφή έναν διάλογο ανάμεσα
σε Αθηναίους και Μήλιους, στον οποίο οι Αθηναίοι λένε ψυχρά ότι οι δυνατοί
κάνουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υποχωρούν.

Το 415 π.Χ. η εκκλησία του δήμου αποφάσισε, με ενθουσιασμό και παρά τις
αντιρρήσεις του **Νικία**, μια τεράστια εκστρατεία στη **Σικελία** εναντίον
των Συρακουσών. Ένας από τους στρατηγούς, ο φιλόδοξος **Αλκιβιάδης**,
ανακλήθηκε για να δικαστεί, κατέφυγε στη Σπάρτη και τη συμβούλευσε:

- να στείλει στρατηγό στις Συρακούσες (στάλθηκε ο **Γύλιππος**),
- να οχυρώσει τη **Δεκέλεια** στην Αττική, ώστε ο σπαρτιατικός στρατός να
  μένει εκεί όλο τον χρόνο.

Το 413 π.Χ. η εκστρατεία κατέληξε σε καταστροφή: χάθηκαν δεκάδες πλοία και
χιλιάδες άνδρες, και οι αιχμάλωτοι έμειναν μήνες στα λατομεία των Συρακουσών.
Την ίδια χρονιά, από τη Δεκέλεια, οι Σπαρτιάτες έκοψαν την Αθήνα από την
ύπαιθρο και τα ορυχεία του Λαυρίου· στα χρόνια που ακολούθησαν, σύμφωνα με τον
Θουκυδίδη, πάνω από είκοσι χιλιάδες δούλοι δραπέτευσαν.

*Η Λατομία του Παραδείσου στις Συρακούσες, ένα από τα αρχαία λατομεία της πόλης. Ήταν βαθιοί λάκκοι με κάθετα τοιχώματα, απ' όπου κανείς δεν έβγαινε χωρίς σκάλα. Σε λατομεία σαν αυτό κρατήθηκαν οι Αθηναίοι αιχμάλωτοι, κάτω από τον ήλιο τη μέρα και στο κρύο τη νύχτα, όπως γράφει ο Θουκυδίδης.*

## Το τέλος (413–404 π.Χ.)

Η Αθήνα άντεξε άλλα εννέα χρόνια, κάτι που οι σύγχρονοί της δεν περίμεναν.
Τρία πράγματα όμως έγερναν την πλάστιγγα:

- **Το περσικό χρυσάφι.** Η Σπάρτη, δύναμη της ξηράς, χρειαζόταν στόλο. Τον
  πλήρωσαν οι Πέρσες, με αντάλλαγμα να αναγνωρίσει η Σπάρτη ότι οι ελληνικές
  πόλεις της Μικράς Ασίας ανήκαν στον βασιλιά τους. Από το 407 π.Χ. ο Πέρσης
  πρίγκιπας **Κύρος** χρηματοδοτούσε τον Σπαρτιάτη ναύαρχο **Λύσανδρο**.
- **Η εσωτερική κρίση.** Το 411 π.Χ. ολιγαρχικοί κατέλυσαν για λίγους μήνες τη
  δημοκρατία στην Αθήνα (οι «Τετρακόσιοι»).
- **Τα λάθη.** Μετά τη νίκη στις **Αργινούσες** (406 π.Χ.) οι Αθηναίοι
  καταδίκασαν σε θάνατο στρατηγούς τους επειδή δεν περισυνέλεξαν τους
  ναυαγούς, και έμειναν χωρίς έμπειρους ηγέτες.

Το 405 π.Χ. ο Λύσανδρος αιφνιδίασε τον αθηναϊκό στόλο στους **Αιγός ποταμούς**,
στον Ελλήσποντο, και τον κατέστρεψε σχεδόν ολόκληρο. Χωρίς πλοία η Αθήνα δεν
μπορούσε να φέρει σιτάρι. Πολιορκήθηκε και το 404 π.Χ. παραδόθηκε: γκρέμισε
τα Μακρά Τείχη, παρέδωσε τον στόλο εκτός από 12 πλοία και έγινε σύμμαχος της
Σπάρτης. Η Κόρινθος και η Θήβα ζητούσαν να καταστραφεί η πόλη· η Σπάρτη
αρνήθηκε, λέγοντας, κατά τον Ξενοφώντα, ότι δεν θα υποδούλωνε μια ελληνική
πόλη που είχε προσφέρει τόσα στους Περσικούς πολέμους.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο Πελοποννησιακός πόλεμος*

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο απλουστεύσεις να αποφύγεις. Πρώτον, **μία αιτία** για την ήττα: η Αθήνα
> δεν έχασε «λόγω της Σικελίας» ούτε «λόγω του λοιμού» μόνο· έχασε από τον
> συνδυασμό τους με τη Δεκέλεια, το περσικό χρυσάφι και τις εσωτερικές
> συγκρούσεις. Δεύτερον, **καλοί και κακοί**: η δημοκρατική Αθήνα ήταν και
> αυτοκρατορία που υπέτασσε συμμάχους με τη βία, όπως στη Μήλο· η Σπάρτη
> πολέμησε με το σύνθημα της «ελευθερίας των Ελλήνων», αλλά στο τέλος
> παρέδωσε τους Έλληνες της Ασίας στους Πέρσες.

## Τι άφησε πίσω του ο πόλεμος

- **Στην Αθήνα:** το 404 π.Χ. οι Σπαρτιάτες στήριξαν μια ολιγαρχία, τους
  **Τριάκοντα**, που εκτέλεσαν, κατά τον Αριστοτέλη, περίπου 1.500 πολίτες και
  μετοίκους. Το 403 π.Χ.
  ο **Θρασύβουλος** αποκατέστησε τη δημοκρατία, και οι Αθηναίοι ψήφισαν
  **αμνηστία** για να μη συνεχιστούν οι εκδικήσεις.
- **Στη Σπάρτη:** έγινε ηγεμονική δύναμη, αλλά οι λίγοι Σπαρτιάτες
  δυσκολεύτηκαν να κυβερνήσουν τόσες πόλεις, και οι πρώην σύμμαχοί της γρήγορα
  στράφηκαν εναντίον της.
- **Στον ελληνικό κόσμο:** χιλιάδες νεκροί, ερημωμένη ύπαιθρος, εμφύλιες
  συγκρούσεις μέσα στις πόλεις ανάμεσα σε δημοκρατικούς και ολιγαρχικούς.
  Και η **Περσία**, που οι Έλληνες είχαν νικήσει μαζί το 480–479 π.Χ., έγινε
  ρυθμιστής των ελληνικών υποθέσεων.

Περιγράφοντας τον εμφύλιο στην Κέρκυρα (Γ΄ 82), ο Θουκυδίδης γράφει ότι ο πόλεμος
είναι **«βίαιος δάσκαλος»**: παίρνει από τους ανθρώπους την ευκολία της
καθημερινής ζωής και φέρνει τον χαρακτήρα τους στο επίπεδο της ανάγκης.

> **Θυμήσου**
>
> - Ο πόλεμος κράτησε από το **431** ως το **404 π.Χ.**, με διάλειμμα μετά τη
>   **Νικίειο ειρήνη** (421 π.Χ.).
> - Κατά τον Θουκυδίδη, **αιτία** ήταν η άνοδος της Αθήνας και ο φόβος της
>   Σπάρτης· **αφορμές** η Κέρκυρα, η Ποτείδαια και τα Μέγαρα.
> - Καθοριστικά για την έκβαση: ο **λοιμός**, η **Σικελική εκστρατεία**, η
>   **Δεκέλεια** και το **περσικό χρυσάφι**.
> - Τέλος: **Αιγός ποταμοί** (405) και παράδοση της Αθήνας (404 π.Χ.).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 2: Οι λόγοι του Θουκυδίδη: είναι τα λόγια που ειπώθηκαν πραγματικά;

1. Στο έργο του υπάρχουν πολλοί λόγοι, όπως ο Επιτάφιος του Περικλή και ο
   διάλογος των Μηλίων. Ο ίδιος εξηγεί (Α΄ 22) πώς τους έγραψε: ήταν δύσκολο να
   θυμηθεί κανείς ακριβώς τα λόγια, γι' αυτό έβαλε τους ομιλητές να λένε ό,τι
   θεωρούσε ότι απαιτούσε η περίσταση, μένοντας όσο πιο κοντά γινόταν στο γενικό
   νόημα όσων ειπώθηκαν.
2. Άρα οι λόγοι **δεν είναι πρακτικά** συνεδρίασης. Είναι ανασύνθεση του
   Θουκυδίδη, με βάση όσα άκουσε ο ίδιος ή του μετέφεραν άλλοι.
3. Τους χρησιμοποιούμε λοιπόν ως πηγή για **το γενικό νόημα** των επιχειρημάτων
   και για **τη σκέψη του Θουκυδίδη**, όχι ως κατά λέξη καταγραφή. Το ότι μας το
   λέει ο ίδιος είναι ένδειξη ότι ήταν προσεκτικός ιστορικός.

## Ερωτήσεις

1. Ποια χρόνια κράτησε ο Πελοποννησιακός πόλεμος;
   - 431–404 π.Χ.
   - 490–479 π.Χ.
   - 404–371 π.Χ.
   - 446–431 π.Χ.
2. Ο Θουκυδίδης γράφει ότι η «πιο αληθινή αιτία» του πολέμου ομολογήθηκε λιγότερο από όλες. Ποια ήταν;
   - Η άνοδος της αθηναϊκής δύναμης και ο φόβος που προκαλούσε στη Σπάρτη
   - Το Μεγαρικό ψήφισμα
   - Η επίθεση των Θηβαίων στις Πλαταιές
   - Η απαίτηση της Περσίας να ξαναπάρει τις ελληνικές πόλεις της Μικράς Ασίας
3. Ποιο από τα παρακάτω ήταν αφορμή και όχι βαθύτερη αιτία του πολέμου;
   - Η αποστασία της Ποτείδαιας το 432 π.Χ.
   - Ο φόβος των Σπαρτιατών για την αθηναϊκή δύναμη
   - Η μετατροπή της Δηλιακής συμμαχίας σε αθηναϊκή ηγεμονία
   - Η καταστροφή στη Σικελία
4. Ποιο ήταν βασικό σημείο του σχεδίου του Περικλή για τον πόλεμο;
   - Οι Αθηναίοι να κλειστούν στα τείχη και να στηριχτούν στον στόλο
   - Μεγάλη μάχη οπλιτών στην Αττική με τους Σπαρτιάτες
   - Άμεση εκστρατεία με όλο τον στόλο για να κατακτηθεί η μακρινή Σικελία
   - Συμμαχία με τους Πέρσες εναντίον της Σπάρτης
5. Ποια ήταν μία συνέπεια του λοιμού που χτύπησε την Αθήνα το 430 π.Χ.;
   - Ο θάνατος πολλών Αθηναίων, ανάμεσά τους και του Περικλή
   - Η άμεση παράδοση της Αθήνας στη Σπάρτη
   - Η εγκατάλειψη του στόλου
   - Ο θάνατος του Θουκυδίδη πριν γράψει το έργο του
6. Στον διάλογο των Μηλίων, οι Αθηναίοι λένε ότι οι δυνατοί κάνουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υποχωρούν. Τι δείχνει αυτό για την Αθήνα του 416 π.Χ.;
   - Ότι στις σχέσεις με άλλες πόλεις λειτουργούσε ως αυτοκρατορία που επέβαλλε τη θέλησή της
   - Ότι σεβόταν πάντα την ουδετερότητα των μικρών νησιών του Αιγαίου που δεν ήθελαν να πάρουν μέρος στον πόλεμο
   - Ότι είχε ήδη νικηθεί από τη Σπάρτη και διαπραγματευόταν τους όρους της ειρήνης
   - Ότι είχε καταργήσει τη δημοκρατία της και την κυβερνούσαν ολιγαρχικοί
7. Ποια συμβουλή έδωσε ο Αλκιβιάδης στους Σπαρτιάτες όταν κατέφυγε κοντά τους;
   - Να οχυρώσουν τη Δεκέλεια στην Αττική
   - Να κάνουν ειρήνη με την Αθήνα
   - Να καταστρέψουν τα Μακρά Τείχη με πολιορκητικές μηχανές
   - Να ζητήσουν βοήθεια από τη Μακεδονία
8. Γιατί ήταν τόσο σημαντικά τα χρήματα της Περσίας για τη Σπάρτη στην τελευταία φάση του πολέμου;
   - Γιατί με αυτά έφτιαξε και συντήρησε στόλο, που της έλειπε
   - Γιατί πλήρωνε με αυτά τους οπλίτες της, που ήταν μισθοφόροι
   - Γιατί εξαγόρασε με αυτά την Αθήνα να παραδοθεί
   - Γιατί χτίστηκε με αυτά ο Παρθενώνας
9. Ποια πρόταση λέει κάτι διαφορετικό από τις άλλες τρεις για το τέλος του πολέμου;
   - Η Σπάρτη ισοπέδωσε την Αθήνα και πούλησε τους κατοίκους της ως δούλους
   - Η Αθήνα γκρέμισε τα Μακρά Τείχη αλλά η πόλη δεν καταστράφηκε
   - Η Σπάρτη αρνήθηκε το αίτημα της Θήβας και της Κορίνθου να καταστραφεί η Αθήνα
   - Η Αθήνα κράτησε μόνο 12 πλοία και έγινε σύμμαχος της Σπάρτης
10. Ποιοι ήταν οι «Τριάκοντα» στην Αθήνα του 404 π.Χ.;
   - Μια ολιγαρχική κυβέρνηση που στήριξε η Σπάρτη μετά την παράδοση
   - Οι στρατηγοί που καταδικάστηκαν μετά τις Αργινούσες
   - Τα τριάντα χρόνια που έπρεπε να κρατήσει η ειρήνη του 446/445 π.Χ.
   - Οι δημοκρατικοί που έδιωξαν τους Σπαρτιάτες το 403 π.Χ.

## Ασκήσεις

1. Ποια ειρήνη διέκοψε το 421 π.Χ. τον πόλεμο, και για πόσα χρόνια υπογράφηκε;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η ναυμαχία του 405 π.Χ., όπου ο Λύσανδρος κατέστρεψε τον αθηναϊκό στόλο. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου του Πελοποννησιακού πολέμου από το 431 ως το 404 π.Χ.· το όνομα της ναυμαχίας του 405 π.Χ. λείπει.*
3. Γιατί η Σικελική εκστρατεία (415–413 π.Χ.) γύρισε τον πόλεμο σε βάρος της Αθήνας;
4. «Θα πω πώς ήταν, αφού αρρώστησα κι εγώ ο ίδιος και είδα άλλους να υποφέρουν. […] Κανέναν δεν συγκρατούσε ούτε φόβος θεών ούτε νόμος ανθρώπων. Για τους θεούς έκριναν ότι ήταν το ίδιο να τους σέβεσαι ή όχι, αφού έβλεπαν όλους να πεθαίνουν το ίδιο· και για τα αδικήματα κανείς δεν περίμενε ότι θα ζούσε ως τη δίκη για να τιμωρηθεί.» — Θουκυδίδης, Ιστορίαι 2.48 και 2.53, 5ος αι. π.Χ., ελεύθερη απόδοση. Τι μας λέει η πηγή για τον λοιμό της Αθήνας, πέρα από τους νεκρούς;
5. Η Αθήνα έχασε τον πόλεμο κυρίως από δικά της λάθη ή από τη δύναμη των αντιπάλων της; Δώσε ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/peloponnesian-war
