# Ο μυκηναϊκός πολιτισμός

> Ακροπόλεις, Γραμμική Β΄, και το τέλος ενός κόσμου γύρω στο 1100 π.Χ.

Ιστορία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/mycenaeans

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τα κέντρα, τις ακροπόλεις και την οργάνωση του μυκηναϊκού ανακτόρου.
- Να εξηγείς τι είναι η Γραμμική Β΄ και τι μπορούμε (και τι δεν μπορούμε) να μάθουμε από τις πινακίδες της.
- Να συγκρίνεις τις εξηγήσεις για την κατάρρευση των ανακτόρων γύρω στο 1200–1100 π.Χ.
- Να ξεχωρίζεις τα αρχαιολογικά δεδομένα από τον μύθο και τα έπη.

## Ένας πολιτισμός που πήρε το όνομα μιας πόλης

Γύρω στο **1600 π.Χ.**, στην ηπειρωτική Ελλάδα, κάποιες οικογένειες αρχίζουν
να θάβουν τους νεκρούς τους με απίστευτο πλούτο: χρυσές μάσκες, ξίφη
διακοσμημένα με χρυσό και ασήμι, κοσμήματα. Οι τάφοι αυτοί βρέθηκαν στις
**Μυκήνες** της Αργολίδας, και γι' αυτό ολόκληρος ο πολιτισμός της εποχής
ονομάζεται **μυκηναϊκός**. Κράτησε περίπου ως το **1100 π.Χ.**

Οι Μυκηναίοι δεν ήταν ένα ενιαίο κράτος. Ήταν πολλά μικρά βασίλεια, το καθένα
με το δικό του ανάκτορο: **Μυκήνες**, **Τίρυνθα**, **Πύλος**, **Θήβα**,
**Ορχομενός**, **Αθήνα**, **Ιωλκός**. Μιλούσαν μια πρώιμη μορφή της ελληνικής
γλώσσας και λάτρευαν θεούς που θα συναντήσουμε ξανά στην κλασική εποχή.

Γύρω στο **1450 π.Χ.** οι Μυκηναίοι εγκαταστάθηκαν και στην **Κνωσό** της
Κρήτης. Από τους Μινωίτες πήραν πολλά: την τέχνη των τοιχογραφιών, τη ναυτική
εμπειρία, και την ιδέα να γράφουν σε πήλινες πινακίδες.

## Ακροπόλεις, μέγαρα και θολωτοί τάφοι

Το μυκηναϊκό ανάκτορο χτιζόταν συνήθως σε λόφο και το περιέβαλλαν τεράστια
τείχη. Οι μεταγενέστεροι Έλληνες δεν πίστευαν ότι άνθρωποι μπόρεσαν να
σηκώσουν τέτοιες πέτρες και τα απέδιδαν στους μυθικούς **Κύκλωπες** — γι'
αυτό τα λέμε ακόμη **κυκλώπεια τείχη**.

| Μνημείο                              | Πού                   | Τι μας δείχνει                                                        |
| ------------------------------------ | --------------------- | --------------------------------------------------------------------- |
| Πύλη των Λεόντων (περίπου 1250 π.Χ.) | Μυκήνες               | Η είσοδος της ακρόπολης· τα λιοντάρια δηλώνουν δύναμη                 |
| Κυκλώπεια τείχη                      | Τίρυνθα, Μυκήνες      | Άμυνα, αλλά και εξουσία που μπορούσε να επιστρατεύσει χιλιάδες χέρια  |
| Μέγαρο                               | Κέντρο κάθε ανακτόρου | Μεγάλη αίθουσα με κυκλική εστία και θρόνο: εκεί κυβερνούσε ο άρχοντας |
| «Θησαυρός του Ατρέα»                 | Μυκήνες               | Θολωτός τάφος για τους ηγεμόνες, με θόλο ύψους περίπου 13 μέτρων      |

*Η Πύλη των Λεόντων στις Μυκήνες. Κοίτα το ανώφλι κάτω από τα λιοντάρια: μία μόνο πέτρα, πολλών τόνων. Δεξιά, ένα κομμάτι από τα τείχη που οι μεταγενέστεροι απέδιδαν στους Κύκλωπες.*

Στην κορυφή βρισκόταν ο **άναξ** (ο βασιλιάς). Ακολουθούσαν ο **λαγέτας**,
πιθανότατα αρχηγός του στρατού, και άλλοι αξιωματούχοι. Στα χωριά υπήρχαν
τοπικοί άρχοντες με τον τίτλο **βασιλεύς** — μια λέξη που αργότερα θα
ανέβαινε πολύ ψηλότερα.

## Η Γραμμική Β΄: η παλαιότερη γραπτή ελληνική

Στα ανάκτορα βρέθηκαν χιλιάδες πήλινες πινακίδες γραμμένες σε μια γραφή που
ονομάστηκε **Γραμμική Β΄**. Είναι **συλλαβική**: κάθε σημείο αντιστοιχεί σε
μια συλλαβή (π.χ. *ka*, *to*, *ne*), και δίπλα υπάρχουν **ιδεογράμματα**
(εικονίδια για άλογο, κρασί, σιτάρι) και αριθμοί.

Επί δεκαετίες κανείς δεν μπορούσε να τη διαβάσει. Το **1952** ο Άγγλος
αρχιτέκτονας **Μάικλ Βέντρις** απέδειξε ότι η γλώσσα των πινακίδων είναι
**ελληνική**. Αυτό μετέφερε την ιστορία της ελληνικής γλώσσας αιώνες πίσω.

Οι πινακίδες όμως απογοητεύουν όποιον περιμένει ιστορίες. Δεν περιέχουν
ποιήματα, νόμους ή χρονικά. Είναι **λογαριασμοί**: πόσα πρόβατα, πόσο μαλλί,
πόσα άρματα, πόσες εργάτριες, πόσο λάδι για προσφορά σε ποιον θεό. Ανάμεσα
στους θεούς διαβάζουμε ονόματα όπως **Δίας**, **Ήρα**, **Ποσειδώνας**,
**Ερμής** και **Διόνυσος**.

*Πινακίδα Γραμμικής Β΄ από την Πύλο, στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Σε κάθε σειρά, λέξεις με συλλαβικά σημεία, ένα ιδεόγραμμα και στο τέλος κάθετες γραμμούλες: αριθμοί. Ένας λογαριασμός, γραμμή γραμμή.*

> **Κλειδί**
>
> Το μυκηναϊκό ανάκτορο ήταν **κέντρο μιας οργανωμένης οικονομίας**: μάζευε
> προϊόντα από την ύπαιθρο, τα κατέγραφε, τα αποθήκευε και τα μοίραζε σε
> τεχνίτες, στρατιώτες και ιερά. Η Γραμμική Β΄ υπήρχε για να εξυπηρετεί αυτή τη
> λογιστική. Γι' αυτό, όταν έπεσαν τα ανάκτορα, **χάθηκε μαζί τους και η
> γραφή**.

Υπάρχει και μια ειρωνεία. Οι πινακίδες ήταν από άψητο πηλό και κανονικά θα
είχαν διαλυθεί. Σώθηκαν επειδή οι φωτιές που κατέστρεψαν τα ανάκτορα τις
**έψησαν**. Η καταστροφή είναι ο λόγος που τις διαβάζουμε σήμερα.

## Τι λένε τα ίχνη

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από το εύρημα στο συμπέρασμα*

## Διαβάζουμε μια πηγή

### Παράδειγμα 1: Λίγο πριν από τη φωτιά, οι γραφείς της Πύλου κατέγραψαν «κωπηλάτες που πηγαίνουν στην Πλευρώνα» και ομάδες ανδρών που «φυλάνε τις ακτές». Σήμαινε αυτό ότι περίμεναν επίθεση;

1. **Τι είδους πηγή είναι.** Πρόκειται για πινακίδες Γραμμικής Β΄ από το αρχείο
   της Πύλου (εδώ σε ελεύθερη απόδοση). Είναι διοικητικά σημειώματα: γράφτηκαν
   για να ξέρει το ανάκτορο ποιος πήγε πού, όχι για να εξηγήσουν κάτι σε
   εμάς.
2. **Τι λέει.** Μια πινακίδα στέλνει κωπηλάτες στην Πλευρώνα, στην απέναντι
   ακτή. Μια σειρά άλλων πινακίδων κατανέμει ομάδες ανδρών σε σημεία της ακτής,
   με τους αξιωματούχους που τους διοικούν.
3. **Πώς το διάβασαν οι ιστορικοί.** Κάποιοι, γνωρίζοντας ότι το ανάκτορο κάηκε
   λίγο αργότερα, είδαν εδώ προετοιμασία για μια επίθεση από τη θάλασσα. Άλλοι
   παρατηρούν ότι η φύλαξη των ακτών μπορεί να ήταν συνηθισμένη υπηρεσία κάθε
   χρονιάς.
4. **Το συμπέρασμα.** Η πηγή αποδεικνύει ότι το ανάκτορο οργάνωνε ανθρώπους και
   πλοία με ακρίβεια. **Δεν** λέει ποιος εχθρός ήρθε, ούτε αν ήρθε από τη
   θάλασσα. Όταν ξέρουμε το τέλος της ιστορίας, κινδυνεύουμε να το βλέπουμε
   παντού.

## Το τέλος ενός κόσμου

Γύρω στο **1200 π.Χ.** πολλά μυκηναϊκά κέντρα καταστρέφονται ή εγκαταλείπονται.
Η Πύλος καίγεται και δεν ξαναχτίζεται. Οι Μυκήνες και η Τίρυνθα συνεχίζουν για
λίγες δεκαετίες, φτωχότερες. Γύρω στο **1100 π.Χ.** το σύστημα των ανακτόρων
έχει χαθεί. Την ίδια εποχή καταρρέουν και άλλα κράτη της ανατολικής
Μεσογείου, όπως το βασίλειο των Χετταίων στη Μικρά Ασία.

Γιατί; Οι ιστορικοί προτείνουν διάφορες εξηγήσεις:

| Εξήγηση                  | Τι τη στηρίζει                                                | Τι την αμφισβητεί                                                   |
| ------------------------ | ------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------- |
| Εισβολή των Δωριέων      | Η αρχαία παράδοση για την «κάθοδο των Δωριέων»                | Τα ευρήματα της εποχής δεν δείχνουν καθαρά την άφιξη ενός νέου λαού |
| Επιδρομές από τη θάλασσα | Αιγυπτιακές επιγραφές μιλούν για τους «Λαούς της Θάλασσας»    | Δεν ξέρουμε αν έφτασαν ποτέ στην Ελλάδα                             |
| Εσωτερικές συγκρούσεις   | Ενισχύονται τα τείχη, εξασφαλίζεται νερό μέσα στις ακροπόλεις | Δύσκολα αποδεικνύεται ποιος πολεμούσε ποιον                         |
| Σεισμοί                  | Ίχνη σεισμικών καταστροφών σε Μυκήνες και Τίρυνθα             | Οι σεισμοί δεν εξηγούν γιατί τα ανάκτορα δεν ξαναχτίστηκαν          |
| Ξηρασία και πείνα        | Ενδείξεις για ξηρότερο κλίμα στην ανατολική Μεσόγειο          | Δεν έπληξε όλες τις περιοχές το ίδιο                                |
| Διάλυση του εμπορίου     | Χάνονται ο χαλκός και ο κασσίτερος από τα μακρινά δίκτυα      | Είναι και συνέπεια της κρίσης, όχι μόνο αιτία της                   |

Οι περισσότεροι σήμερα πιστεύουν ότι **καμία αιτία μόνη της** δεν αρκεί. Ένα
σύστημα που εξαρτιόταν από το κέντρο για όλα ήταν εύθραυστο: όταν χτυπήθηκε
από πολλές μεριές μαζί, κατέρρευσε ολόκληρο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η μυκηναϊκή εποχή*

> **Πρόσεχε**
>
> Ο **Ερρίκος Σλήμαν**, που ανέσκαψε τις Μυκήνες το 1876, πίστεψε ότι μια χρυσή
> μάσκα ανήκε στον Αγαμέμνονα του Ομήρου. Σήμερα ξέρουμε ότι η «μάσκα του
> Αγαμέμνονα» είναι από τον 16ο αιώνα π.Χ., **αιώνες πριν** από την εποχή όπου
> τοποθετείται ο Τρωικός πόλεμος. Τα έπη κράτησαν αναμνήσεις της μυκηναϊκής
> εποχής, αλλά δεν είναι ιστορικό αρχείο: ένα όνομα από τον μύθο δεν
> «επιβεβαιώνεται» επειδή βρήκαμε κάτι λαμπρό στο σωστό μέρος.

*Η «μάσκα του Αγαμέμνονα», στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Το όνομά της το έδωσε ο Σλήμαν. Ο άνθρωπος που τη φορούσε στον τάφο θάφτηκε τον 16ο αιώνα π.Χ., αιώνες πριν από την εποχή του Τρωικού πολέμου.*

> **Θυμήσου**
>
> - Μυκηναϊκός πολιτισμός: περίπου 1600–1100 π.Χ., σε πολλά ανεξάρτητα βασίλεια.
> - Ακρόπολη με κυκλώπεια τείχη, μέγαρο στο κέντρο, θολωτοί τάφοι για τους ηγεμόνες.
> - Άναξ στην κορυφή· το ανάκτορο μάζευε, κατέγραφε και μοίραζε τα προϊόντα.
> - Γραμμική Β΄: συλλαβική γραφή, η παλαιότερη γραπτή ελληνική· αποκρυπτογραφήθηκε το 1952.
> - Η κατάρρευση γύρω στο 1200–1100 π.Χ. είχε πολλές αιτίες μαζί, όχι μία.

## Ερωτήσεις

1. Από πού πήρε το όνομά του ο μυκηναϊκός πολιτισμός;
   - Από τις Μυκήνες της Αργολίδας, όπου βρέθηκαν οι πρώτοι πλούσιοι τάφοι του
   - Από έναν βασιλιά που λεγόταν Μυκηνέας
   - Από την πρωτεύουσα ενός ενιαίου κράτους που κυβερνούσε όλη την Ελλάδα
   - Από τη Γραμμική Β΄, όπου οι Μυκηναίοι αυτοαποκαλούνται έτσι
2. Γιατί τα τείχη της Τίρυνθας και των Μυκηνών ονομάζονται «κυκλώπεια»;
   - Οι μεταγενέστεροι Έλληνες πίστευαν ότι μόνο οι μυθικοί Κύκλωπες σήκωναν τέτοιες πέτρες
   - Τα έχτισε ένας πραγματικός λαός από γίγαντες, που οι αρχαίοι τον έλεγαν Κύκλωπες
   - Έχουν σχήμα τέλειου κύκλου, που κλείνει γύρω γύρω ολόκληρο τον λόφο της ακρόπολης
   - Έτσι τα ονόμαζαν οι ίδιοι οι γραφείς του ανακτόρου στις πινακίδες της Γραμμικής Β΄
3. Τι είδους γραφή είναι η Γραμμική Β΄;
   - Συλλαβική, με σημεία για συλλαβές, μαζί με ιδεογράμματα και αριθμούς
   - Αλφαβητική, με ένα γράμμα για κάθε φθόγγο, όπως το αλφάβητο που γράφουμε σήμερα
   - Ιερογλυφική, μόνο με εικόνες, όπως η αιγυπτιακή
   - Μια γραφή που αποδίδει άγνωστη, μη ελληνική γλώσσα
4. Ποιος αποκρυπτογράφησε τη Γραμμική Β΄ και τι απέδειξε;
   - Ο Μάικλ Βέντρις, το 1952· ότι η γλώσσα είναι ελληνική
   - Ο Ερρίκος Σλήμαν, το 1876· ότι η γλώσσα είναι ελληνική
   - Ο Μάικλ Βέντρις, το 1952· ότι η γλώσσα είναι μινωική
   - Ο Όμηρος, που ήξερε ακόμη να τη διαβάζει και τη χρησιμοποίησε στα έπη
5. Ένας μαθητής περιμένει να βρει στις πινακίδες της Πύλου την ιστορία του Τρωικού πολέμου. Τι θα βρει στην πραγματικότητα;
   - Λογαριασμούς για πρόβατα, μαλλί, εργάτες, όπλα και προσφορές στους θεούς
   - Αποσπάσματα από την Ιλιάδα σε παλαιότερη μορφή
   - Τους νόμους του βασιλείου
   - Επιστολές ανάμεσα στους βασιλιάδες των Μυκηνών και της Πύλου για τον πόλεμο
6. Ποια ήταν μια απρόσμενη συνέπεια της φωτιάς που κατέστρεψε το ανάκτορο της Πύλου;
   - Έψησε τις πήλινες πινακίδες του αρχείου, που έτσι σώθηκαν ως σήμερα
   - Έλιωσε τα χρυσά αντικείμενα και δεν βρέθηκε τίποτα πολύτιμο
   - Οι κάτοικοι ξανάχτισαν αμέσως ένα μεγαλύτερο ανάκτορο πάνω στα ερείπια του παλιού
   - Οι Μυκηναίοι αποφάσισαν να γράφουν από τότε σε πάπυρο
7. Σε μια ιστορία που διαδραματίζεται στις Μυκήνες του 1300 π.Χ., ποια λεπτομέρεια είναι αναχρονισμός;
   - Ο άναξ πληρώνει τους τεχνίτες του με ασημένια νομίσματα
   - Ένας γραφέας καταγράφει σε πήλινη πινακίδα τα άρματα του βασιλείου
   - Γίνονται προσφορές λαδιού στον Ποσειδώνα
   - Εργάτες σηκώνουν τεράστιες πέτρες για τα τείχη
8. Πινακίδες της Πύλου καταγράφουν ομάδες ανδρών που «φυλάνε τις ακτές», λίγο πριν από την καταστροφή του ανακτόρου. Ποιο συμπέρασμα στηρίζει με ασφάλεια αυτή η πηγή;
   - Ότι το ανάκτορο οργάνωνε με ακρίβεια ανθρώπους και θέσεις φύλαξης
   - Ότι η Πύλος καταστράφηκε από επιδρομείς που ήρθαν από τη θάλασσα
   - Ότι οι επιδρομείς ήταν οι Δωριείς
   - Ότι οι Πύλιοι δεν είχαν καθόλου στόλο
9. Ποια πρόταση για την κατάρρευση των μυκηναϊκών ανακτόρων συμφωνεί με ό,τι πιστεύουν σήμερα οι περισσότεροι ιστορικοί;
   - Πολλές αιτίες μαζί χτύπησαν ένα σύστημα εξαρτημένο από το κέντρο
   - Οι Δωριείς εισέβαλαν από τον βορρά και τα κατέστρεψαν όλα μέσα σε έναν χρόνο
   - Ένας μεγάλος σεισμός ισοπέδωσε όλα τα ανάκτορα την ίδια μέρα
   - Οι Μυκηναίοι έφυγαν ειρηνικά για την Αίγυπτο
10. Ο Σλήμαν πίστεψε ότι βρήκε τη μάσκα του Αγαμέμνονα. Γιατί οι σημερινοί αρχαιολόγοι διαφωνούν;
   - Η μάσκα είναι του 16ου αιώνα π.Χ., αιώνες πριν από τον μυθικό Τρωικό πόλεμο
   - Η μάσκα αποδείχτηκε ρωμαϊκή, φτιαγμένη πάνω από χίλια χρόνια μετά τον Τρωικό πόλεμο
   - Στη μάσκα είναι χαραγμένο ένα άλλο όνομα βασιλιά, γραμμένο σε Γραμμική Β΄
   - Ο Αγαμέμνονας θάφτηκε, κατά τον Όμηρο, στην Τροία και όχι στις Μυκήνες

## Ασκήσεις

1. Ποιον τίτλο είχε ο βασιλιάς στην κορυφή ενός μυκηναϊκού ανακτόρου, σύμφωνα με τις πινακίδες;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει τι έγινε γύρω στο 1450 π.Χ. Ποιοι εγκαταστάθηκαν τότε στην Κνωσό;
   *Γραμμή χρόνου του μυκηναϊκού κόσμου από το 1600 ως το 1100 π.Χ.· το όνομα του γεγονότος γύρω στο 1450 π.Χ. λείπει.*
3. Γιατί, όταν έπεσαν τα μυκηναϊκά ανάκτορα, οι Έλληνες σταμάτησαν να γράφουν για αιώνες;
4. Μια πινακίδα από το ανάκτορο της Πύλου καταγράφει σκεύη, με λέξεις και δίπλα μικρές εικόνες τριπόδων: «Τρίποδες, κρητικής κατασκευής: 2. Τρίποδας με ένα πόδι και ένα χερούλι: 1. Τρίποδας κρητικής κατασκευής, με καμένα πόδια: 1.» — Πινακίδα Γραμμικής Β΄ από την Πύλο (Ta 641), γύρω στο 1200 π.Χ., ελεύθερη απόδοση Τι μας λέει αυτή η πηγή για το ανάκτορο και για τους ανθρώπους του;
5. «Οι Μυκηναίοι ήταν πάνω απ' όλα πολεμιστές.» Συμφωνείς; Δώσε ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/mycenaeans
