# Η Μακεδονία και ο Μέγας Αλέξανδρος

> Από τον Φίλιππο στην εκστρατεία ως τον Ινδό.

Ιστορία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/macedon-alexander

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς πώς ο Φίλιππος Β΄ έκανε τη Μακεδονία την ισχυρότερη δύναμη του ελληνικού κόσμου.
- Να περιγράφεις τους σταθμούς της εκστρατείας του Αλεξάνδρου από τον Γρανικό ως τον Ύφασι.
- Να εξηγείς πώς ο Αλέξανδρος προσπάθησε να κυβερνήσει μια αυτοκρατορία με πολλούς λαούς.
- Να κρίνεις τις πηγές για τον Αλέξανδρο, που γράφτηκαν αιώνες μετά τον θάνατό του.

## Ένα βασίλειο στον βορρά

Ενώ στον νότο οι πόλεις-κράτη εξαντλούνταν σε πολέμους μεταξύ τους, στον
βορρά υπήρχε ένα **βασίλειο**: η **Μακεδονία**. Δεν είχε δημοκρατία ούτε
εκκλησία του δήμου. Είχε έναν βασιλιά από τη δυναστεία των **Αργεαδών** (ή
Τημενιδών), αριστοκράτες ιππείς και αγρότες, πλούσια δάση και μεταλλεία.
Πρωτεύουσα ήταν οι **Αιγές** (σημερινή Βεργίνα) και από τα τέλη του 5ου αιώνα
η **Πέλλα**.

*Κυνήγι λιονταριού, ψηφιδωτό από ένα μεγάλο σπίτι της Πέλλας, από τα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. Πρόσεξε το υλικό: όλη η εικόνα είναι φτιαγμένη από μικρά βότσαλα του ποταμού, σκούρα και ανοιχτά. Τέτοια δάπεδα δείχνουν πόσο πλούσια ήταν η πρωτεύουσα των Μακεδόνων.*

Οι βασιλείς της στράφηκαν νωρίς στον νότο. Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι ο
**Αλέξανδρος Α΄** πήρε μέρος στους Ολυμπιακούς αγώνες, όπου γίνονταν δεκτοί
μόνο Έλληνες, αφού απέδειξε την αργεΐτικη καταγωγή του. Ο **Αρχέλαος**
φιλοξένησε στην αυλή του τον Ευριπίδη. Οι Μακεδόνες μιλούσαν μια **ελληνική
διάλεκτο**, όπως δείχνουν επιγραφές όπως ο κατάδεσμος της Πέλλας, και
λάτρευαν τους θεούς του Ολύμπου, με ιερό τους το **Δίον**.

Κάποιοι Αθηναίοι ρήτορες, όπως ο Δημοσθένης, αποκαλούσαν τους Μακεδόνες
«βαρβάρους». Η λέξη όμως ακούγεται σε **πολιτικούς λόγους** εναντίον ενός
αντιπάλου, και ο ιστορικός τη ζυγίζει μαζί με το ποιος μιλά και γιατί.

## Φίλιππος Β΄: ο στρατός που άλλαξε τα πάντα

Όταν ο **Φίλιππος Β΄** έγινε βασιλιάς (359 π.Χ.), η Μακεδονία κινδύνευε από
Ιλλυριούς και Θράκες. Στα νιάτα του είχε ζήσει ως όμηρος στη **Θήβα**, την
ισχυρότερη τότε στρατιωτική δύναμη, και είχε μάθει από κοντά. Σε λίγα χρόνια:

- δημιούργησε μια νέα **φάλαγγα**: πεζοί με τη **σάρισα**, λόγχη μήκους
  περίπου 5–6 μέτρων, που ξεπερνούσε κάθε δόρυ οπλίτη,
- τη συνδύασε με το βαρύ ιππικό των **εταίρων**, που χτυπούσε το κενό που
  άνοιγε η φάλαγγα,
- έκανε τον στρατό **μόνιμο** και εκπαιδευμένο όλο τον χρόνο, ενώ οι
  οπλίτες των πόλεων ήταν αγρότες που πολεμούσαν το καλοκαίρι,
- κατέλαβε την **Αμφίπολη** (357 π.Χ.) και τα χρυσωρυχεία του **Παγγαίου**,
  που του έδωσαν χρήματα για μισθούς, συμμαχίες και δωροδοκίες.

Με πόλεμο, διπλωματία και γάμους ο Φίλιππος απλώθηκε στη Θεσσαλία, τη Θράκη
και τη Χαλκιδική. Στον νότο οι Έλληνες χωρίστηκαν για το πώς να τον δουν.

### Παράδειγμα 1: Δημοσθένης και Ισοκράτης: δύο Αθηναίοι, δύο αντίθετες εικόνες για τον Φίλιππο.

1. **Ο Δημοσθένης**, στους λόγους του που ονομάστηκαν *Φιλιππικοί*, παρουσιάζει
   τον Φίλιππο ως επιθετικό και δόλιο μονάρχη που απειλεί την ελευθερία των
   πόλεων, και καλεί τους Αθηναίους να πολεμήσουν πριν να είναι αργά.
2. **Ο Ισοκράτης**, στον λόγο του *Φίλιππος* (346 π.Χ.), του ζητά να συμφιλιώσει
   τις ελληνικές πόλεις και να τις οδηγήσει όλες μαζί σε εκστρατεία εναντίον
   της Περσίας.
3. **Γιατί διαφωνούν;** Ο Δημοσθένης κοιτάζει την **ανεξαρτησία** της πόλης του.
   Ο Ισοκράτης κοιτάζει τους **ατελείωτους εμφύλιους πολέμους** και ψάχνει
   κάποιον ισχυρό να τους σταματήσει. Και οι δύο γράφουν για να πείσουν, όχι
   για να περιγράψουν ουδέτερα.
4. **Συμπέρασμα:** καμία από τις δύο εικόνες δεν είναι «ο πραγματικός
   Φίλιππος». Μαζί δείχνουν το δίλημμα των πόλεων τον 4ο αιώνα: ελευθερία με
   διαρκείς πολέμους, ή ειρήνη κάτω από έναν ισχυρό ηγεμόνα.

Το δίλημμα κρίθηκε στο πεδίο της μάχης. Το 338 π.Χ. στη **Χαιρώνεια** ο
Φίλιππος νίκησε τους Αθηναίους και τους Θηβαίους. Ο δεκαοχτάχρονος γιος του,
ο **Αλέξανδρος**, οδήγησε το ιππικό. Το 337 π.Χ. στο **Συνέδριο της
Κορίνθου** οι πόλεις —χωρίς τη Σπάρτη— έκαναν κοινή ειρήνη και όρισαν τον
Φίλιππο **ηγεμόνα** μιας εκστρατείας εναντίον των Περσών. Δεν πρόλαβε: το
336 π.Χ. δολοφονήθηκε στο θέατρο των Αιγών από τον Παυσανία, έναν
σωματοφύλακά του.

> **Κλειδί**
>
> Ο Φίλιππος δεν κατέκτησε τον νότο μόνο με μια μάχη. Τον κέρδισε επειδή είχε
> ό,τι έλειπε στις πόλεις: **μόνιμο επαγγελματικό στρατό**, **χρυσάφι** και
> **μία απόφαση** αντί για συνελεύσεις που διαφωνούσαν. Οι πόλεις, εξαντλημένες
> από τον Πελοποννησιακό πόλεμο και όσους ακολούθησαν, δεν μπόρεσαν να
> ενωθούν εναντίον του παρά μόνο αργά.

## Ο Αλέξανδρος ως τον Ινδό

Ο **Αλέξανδρος** γεννήθηκε στην Πέλλα το 356 π.Χ. Για τρία περίπου χρόνια
δάσκαλός του ήταν ο φιλόσοφος **Αριστοτέλης**, στη Μίεζα. Έγινε βασιλιάς στα
είκοσι. Όταν η **Θήβα** επαναστάτησε το 335 π.Χ., την ισοπέδωσε και πούλησε
τους κατοίκους της ως δούλους — ένα μήνυμα προς όλες τις πόλεις.

Την άνοιξη του 334 π.Χ. πέρασε τον Ελλήσποντο με περίπου 35.000–40.000
άνδρες, Μακεδόνες και συμμάχους από τις ελληνικές πόλεις.

| Χρονιά   | Πού       | Τι έγινε                                                              |
| -------- | --------- | --------------------------------------------------------------------- |
| 334 π.Χ. | Γρανικός  | πρώτη νίκη επί των Περσών σατραπών στη Μικρά Ασία                     |
| 333 π.Χ. | Ισσός     | ο Δαρείος Γ΄ τρέπεται σε φυγή· η οικογένειά του αιχμαλωτίζεται        |
| 332 π.Χ. | Τύρος     | επτάμηνη πολιορκία· η πόλη καταστρέφεται                              |
| 331 π.Χ. | Αίγυπτος  | ίδρυση της Αλεξάνδρειας· επίσκεψη στο μαντείο του Άμμωνα στη Σίβα     |
| 331 π.Χ. | Γαυγάμηλα | η αποφασιστική νίκη· το περσικό κράτος καταρρέει                      |
| 330 π.Χ. | Περσέπολη | πυρπολείται το ανάκτορο· ο Δαρείος σκοτώνεται από δικούς του          |
| 326 π.Χ. | Υδάσπης   | νίκη επί του Ινδού βασιλιά Πώρου, που κρατά τον θρόνο του ως σύμμαχος |
| 326 π.Χ. | Ύφασις    | οι στρατιώτες αρνούνται να προχωρήσουν· αρχίζει η επιστροφή           |

*Παγκόσμιος χάρτης με τις σημερινές χώρες και τα ποτάμια από την Ελλάδα ως τον Ινδό: Ελλάδα, Τουρκία, Αίγυπτος, Ιράν, Πακιστάν, Νείλος, Τίγρης, Ευφράτης, Ινδός.*

*Το ψηφιδωτό του Αλεξάνδρου, από ένα σπίτι της Πομπηίας. Αριστερά ο Αλέξανδρος, χωρίς κράνος, πάνω στο άλογό του· δεξιά ο Δαρείος Γ΄ στο άρμα του, την ώρα που ο αρματηλάτης γυρίζει να φύγει. Είναι ρωμαϊκό έργο, πιθανότατα αντίγραφο μιας χαμένης ελληνικής ζωγραφιάς, και δεν ξέρουμε με βεβαιότητα αν δείχνει την Ισσό ή τα Γαυγάμηλα.*

Η επιστροφή πέρασε από την έρημο της **Γεδρωσίας**, όπου πέθαναν πολλοί. Το
323 π.Χ. ο Αλέξανδρος αρρώστησε στη **Βαβυλώνα** και πέθανε, λίγο πριν κλείσει
τα 33. Δεν άφησε ενήλικο διάδοχο, και η αυτοκρατορία του μοιράστηκε ανάμεσα
στους στρατηγούς του — αυτό είναι το θέμα της επόμενης ενότητας.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τον Φίλιππο ως τη Βαβυλώνα*

## Πώς κυβερνάς μια αυτοκρατορία πολλών λαών;

Ο Αλέξανδρος νίκησε ένα κράτος πολύ μεγαλύτερο από τη Μακεδονία, με Πέρσες,
Αιγυπτίους, Βαβυλώνιους, Βακτριανούς και Ινδούς. Δεν μπορούσε να το κρατήσει
μόνο με τους Μακεδόνες του. Γι' αυτό:

- κράτησε σε πολλές σατραπείες **Πέρσες αξιωματούχους**, δίπλα σε Μακεδόνες
  στρατιωτικούς διοικητές,
- υιοθέτησε στοιχεία της περσικής αυλής και ζήτησε από τους συντρόφους του
  την **προσκύνηση**, τον περσικό τρόπο χαιρετισμού του βασιλιά,
- παντρεύτηκε τη Βακτριανή **Ρωξάνη** και, στους **γάμους των Σούσων** (324
  π.Χ.), πάντρεψε δεκάδες αξιωματικούς του με Περσίδες αριστοκράτισσες,
- εκπαίδευσε 30.000 νέους από τους κατακτημένους λαούς στον μακεδονικό τρόπο
  πολέμου,
- ίδρυσε πόλεις — πολλές με το όνομα **Αλεξάνδρεια** — όπου εγκατέστησε
  Έλληνες και Μακεδόνες.

Οι αντιδράσεις δείχνουν ότι δεν συμφωνούσαν όλοι. Πολλοί Μακεδόνες
θεώρησαν την προσκύνηση ταπείνωση και την περσική αυλή προδοσία των
παραδόσεών τους· ο ιστορικός της εκστρατείας **Καλλισθένης** αρνήθηκε
δημόσια να προσκυνήσει. Για τους κατακτημένους, η εκστρατεία σήμαινε και
πολιορκίες, σφαγές και υποδουλώσεις, όπως στην Τύρο. Οι σύγχρονοι ιστορικοί
συζητούν αν ο Αλέξανδρος είχε ένα **όραμα συνύπαρξης** των λαών ή απλώς μια
**πρακτική λύση** για να κυβερνήσει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φίλιππος ή Αλέξανδρος;*

> **Πρόσεχε**
>
> Γύρω από τον Αλέξανδρο φύτρωσαν θρύλοι ήδη όσο ζούσε, και αργότερα
> ολόκληρα μυθιστορήματα, που διαβάζονταν για αιώνες. Ιστορίες όπως ο
> **Γόρδιος δεσμός** που τον έκοψε με το σπαθί ή η γοργόνα που ρωτά «ζει ο
> βασιλιάς Αλέξανδρος;» δεν είναι το ίδιο με τα γεγονότα που τεκμηριώνουν οι
> πηγές. Για τον Γόρδιο δεσμό οι αρχαίοι συγγραφείς δεν συμφωνούν καν πώς τον
> έλυσε· η γοργόνα είναι νεότερη λαϊκή παράδοση. Ο θρύλος λέει πολλά για το
> πώς θυμήθηκαν τον Αλέξανδρο, όχι για το τι έκανε.

> **Θυμήσου**
>
> - Ο **Φίλιππος Β΄** (359–336 π.Χ.) έκανε τη Μακεδονία ισχυρή με τη
>   **φάλαγγα των σαρισοφόρων**, το ιππικό των **εταίρων** και το χρυσάφι του
>   **Παγγαίου**.
> - **Χαιρώνεια** (338 π.Χ.) και **Συνέδριο της Κορίνθου** (337 π.Χ.): ο
>   Φίλιππος ηγεμόνας των Ελλήνων.
> - Ο **Αλέξανδρος** νίκησε στον **Γρανικό** (334), στην **Ισσό** (333) και
>   στα **Γαυγάμηλα** (331 π.Χ.) και έφτασε ως τον **Ύφασι** (326 π.Χ.).
> - Πέθανε στη **Βαβυλώνα** το **323 π.Χ.**, λίγο πριν κλείσει τα 33.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 2: Ο Αρριανός έγραψε την πιο αξιόπιστη ιστορία του Αλεξάνδρου — περίπου 450 χρόνια μετά. Πώς γίνεται;

1. Όσοι έγραψαν για τον Αλέξανδρο ζώντας κοντά του — ο Καλλισθένης, ο
   στρατηγός Πτολεμαίος, ο Αριστόβουλος, ο ναύαρχος Νέαρχος — έγραψαν έργα που
   **χάθηκαν**. Σώζονται μόνο αποσπάσματα μέσα σε μεταγενέστερους.
2. Τα έργα που έχουμε ολόκληρα είναι μεταγενέστερα: του Διοδώρου (1ος αιώνας
   π.Χ.), του Κούρτιου Ρούφου (λατινικά, 1ος αιώνας μ.Χ.), του Πλουτάρχου και
   του **Αρριανού** (2ος αιώνας μ.Χ.).
3. Ο Αρριανός δηλώνει ότι στηρίζεται κυρίως στον **Πτολεμαίο** και στον
   **Αριστόβουλο**, που πήραν μέρος στην εκστρατεία, και ότι σημειώνει πού
   διαφωνούν. Η αξία του δεν είναι η χρονιά που γράφει, αλλά **οι πηγές που
   διαλέγει και ο τρόπος που τις ελέγχει**.
4. Κι όμως, ο Πτολεμαίος έγινε αργότερα βασιλιάς της Αιγύπτου και είχε λόγους να
   τονίσει τον δικό του ρόλο. Κάθε πηγή, όσο καλή κι αν είναι, έχει τη δική της
   οπτική.

## Ερωτήσεις

1. Τι ήταν η σάρισα της μακεδονικής φάλαγγας;
   - Λόγχη μήκους περίπου 5–6 μέτρων
   - Μεγάλη στρογγυλή ασπίδα οπλίτη
   - Πολιορκητική μηχανή για τείχη
   - Το σώμα των βαριά οπλισμένων ιππέων
2. Ποια ήταν η συνέπεια της κατάληψης της Αμφίπολης και του Παγγαίου από τον Φίλιππο;
   - Απέκτησε χρυσάφι για μισθούς, συμμαχίες και δωροδοκίες
   - Έγινε αμέσως ηγεμόνας όλων των ελληνικών πόλεων του νότου
   - Η Αθήνα έγινε σύμμαχός του
   - Μετέφερε εκεί την πρωτεύουσά του
3. Ένας Αθηναίος ρήτορας γράφει στον Φίλιππο και τον καλεί να συμφιλιώσει τις πόλεις και να τις οδηγήσει εναντίον των Περσών. Ποιος είναι;
   - Ο Ισοκράτης
   - Ο Δημοσθένης
   - Ο Περικλής
   - Ο Αριστοτέλης
4. Ποιους νίκησε ο Φίλιππος στη Χαιρώνεια το 338 π.Χ.;
   - Τους Αθηναίους και τους Θηβαίους
   - Τους Πέρσες του Δαρείου Γ΄
   - Τους Σπαρτιάτες
   - Τους Ιλλυριούς
5. Ποια σειρά μαχών του Αλεξάνδρου είναι η σωστή χρονολογικά;
   - Γρανικός, Ισσός, Γαυγάμηλα, Υδάσπης
   - Ισσός, Γρανικός, Γαυγάμηλα, Υδάσπης
   - Γρανικός, Γαυγάμηλα, Ισσός, Υδάσπης
   - Υδάσπης, Γρανικός, Ισσός, Γαυγάμηλα
6. Γιατί ο Αλέξανδρος γύρισε πίσω από τον ποταμό Ύφασι το 326 π.Χ.;
   - Οι στρατιώτες του αρνήθηκαν να προχωρήσουν άλλο
   - Νικήθηκε από τον Πώρο
   - Έμαθε ότι είχε πεθάνει ο Φίλιππος
   - Είχε φτάσει στον ωκεανό και δεν υπήρχε άλλη στεριά
7. Γιατί πολλοί Μακεδόνες αντέδρασαν όταν ο Αλέξανδρος ζήτησε την προσκύνηση;
   - Τη θεωρούσαν περσική συνήθεια, ταπεινωτική για ελεύθερους άνδρες
   - Επειδή ήταν νόμος του Φιλίππου ότι κανείς Μακεδόνας δεν προσκυνά άνθρωπο
   - Επειδή οι Πέρσες την είχαν καταργήσει
   - Επειδή ο Αριστοτέλης τη ζήτησε πρώτος
8. Ποια φράση για την εκστρατεία του Αλεξάνδρου είναι αναχρονισμός;
   - Ο Αλέξανδρος έστελνε αναφορές στην Πέλλα με τηλέγραφο
   - Ο στρατός πολιόρκησε την Τύρο για επτά μήνες
   - Ο Αλέξανδρος είχε δάσκαλο τον Αριστοτέλη
   - Ο Αλέξανδρος ίδρυσε την Αλεξάνδρεια στην ακτή της Αιγύπτου
9. Ποια πρόταση για τις πηγές σχετικά με τον Αλέξανδρο είναι σωστή;
   - Οι αφηγήσεις των συντρόφων του χάθηκαν· έχουμε έργα γραμμένα αιώνες αργότερα
   - Σώζεται ολόκληρο το ημερολόγιο της εκστρατείας που έγραφε ο ίδιος ο Αλέξανδρος
   - Ο Αρριανός ήταν στρατηγός του Αλεξάνδρου
   - Ο Θουκυδίδης περιέγραψε την εκστρατεία
10. Ποια πρόταση λέει κάτι διαφορετικό από τις άλλες τρεις για τη σχέση των νότιων πόλεων με τη Μακεδονία;
   - Όλες οι ελληνικές πόλεις δέχτηκαν πρόθυμα και ομόφωνα την ηγεσία της Μακεδονίας
   - Η Θήβα επαναστάτησε το 335 π.Χ. και ισοπεδώθηκε
   - Ο Δημοσθένης καλούσε ξανά και ξανά τους Αθηναίους να πολεμήσουν τον Φίλιππο Β΄
   - Η Σπάρτη έμεινε έξω από το Συνέδριο της Κορίνθου

## Ασκήσεις

1. Ποιος φιλόσοφος δίδαξε τον νεαρό Αλέξανδρο, και σε ποιο μέρος της Μακεδονίας;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η μάχη του 333 π.Χ., όπου ο Δαρείος Γ΄ έφυγε από το πεδίο της μάχης. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου από τη Χαιρώνεια ως τον θάνατο του Αλεξάνδρου· το όνομα της μάχης του 333 π.Χ. λείπει.*
3. Γιατί ο Φίλιππος Β΄ κατάφερε να επιβληθεί στις πόλεις του νότου;
4. Το 324 π.Χ. οι Μακεδόνες στρατιώτες διαμαρτύρονται στον Αλέξανδρο. Κατά τον Αρριανό, εκείνος τους θυμίζει: «Ο Φίλιππος σάς βρήκε πλανόδιους και φτωχούς, ντυμένους οι περισσότεροι με προβιές, να βόσκετε λίγα πρόβατα στα βουνά και να πολεμάτε άσχημα γι' αυτά με τους Ιλλυριούς, τους Τριβαλλούς και τους Θράκες. Σας έδωσε χλαμύδες αντί για προβιές, σας κατέβασε από τα βουνά στους κάμπους και σας έκανε κατοίκους πόλεων.» — Αρριανός, Αλεξάνδρου Ανάβασις 7.9, 2ος αι. μ.Χ., ελεύθερη απόδοση. Μπορούμε να εμπιστευτούμε αυτή την εικόνα της Μακεδονίας πριν από τον Φίλιππο;
5. Ο Αλέξανδρος κράτησε Πέρσες αξιωματούχους, ζήτησε την προσκύνηση και πάντρεψε τους αξιωματικούς του με Περσίδες στα Σούσα. Ήταν όραμα συνύπαρξης των λαών ή πρακτική λύση για να κυβερνήσει; Δώσε ένα επιχείρημα για την καθεμία.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/macedon-alexander
