# Η ιστορία ως επιστήμη

> Πηγές, χρονολόγηση, και πώς ο ιστορικός ξεχωρίζει το γεγονός από τον μύθο.

Ιστορία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/history-as-science

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τις πρωτογενείς από τις δευτερογενείς πηγές και να αναγνωρίζεις τα είδη τους.
- Να μετράς χρόνια και αιώνες πριν και μετά τη γέννηση του Χριστού, χωρίς έτος μηδέν.
- Να εξηγείς πώς χρονολογούνται ευρήματα χωρίς γραπτή ημερομηνία (στρωματογραφία, άνθρακας 14).
- Να ελέγχεις μια πηγή: ποιος τη γράφει, πότε, από πού ξέρει και τι θέλει να πείσει.

## Τι κάνει ο ιστορικός

Ιστορία δεν είναι όλο το παρελθόν. Είναι ό,τι μπορούμε να **ξέρουμε** για το
παρελθόν — και το ξέρουμε μόνο από όσα άφησε πίσω του: ένα κεραμικό, ένα
τείχος, μια επιγραφή, ένα γράμμα, ένα τραγούδι. Αυτά τα ίχνη λέγονται
**πηγές**.

Ο ιστορικός δουλεύει λίγο σαν ανακριτής. Μαζεύει πηγές, ρωτάει ποια είναι
αξιόπιστη, τις συγκρίνει μεταξύ τους, και μόνο τότε γράφει μια **ερμηνεία**:
τι έγινε, γιατί έγινε και τι άλλαξε μετά. Αν βρεθούν νέες πηγές, η ερμηνεία
μπορεί να αλλάξει. Γι' αυτό η ιστορία είναι επιστήμη και όχι απλώς μια
ιστορία που λέγεται.

Η λέξη είναι αρχαία ελληνική: «ἱστορία» σήμαινε **έρευνα**, αυτό που μαθαίνει
κανείς ρωτώντας και εξετάζοντας.

## Οι πηγές

Η πρώτη διάκριση αφορά το **πόσο κοντά** είναι η πηγή στα γεγονότα.

- **Πρωτογενείς** πηγές είναι όσες προέρχονται από την εποχή που μελετάμε ή
  από ανθρώπους που την έζησαν: ένα νόμισμα, ένα ημερολόγιο, ένας νόμος
  χαραγμένος σε πέτρα.
- **Δευτερογενείς** πηγές είναι όσες γράφτηκαν αργότερα **για** αυτή την
  εποχή, με βάση τις πρωτογενείς: ένα βιβλίο ιστορικού, ένα σχολικό
  εγχειρίδιο, ένα ντοκιμαντέρ.

Η δεύτερη διάκριση αφορά το **είδος** τους.

| Είδος                  | Παραδείγματα                         | Τι μας λέει καλά                     | Τι δεν μας λέει                          |
| ---------------------- | ------------------------------------ | ------------------------------------ | ---------------------------------------- |
| Υλικές (αρχαιολογικές) | εργαλεία, σπίτια, τάφοι, οστά        | πώς ζούσαν, τι έτρωγαν, τι έφτιαχναν | ονόματα, σκέψεις, λόγους                 |
| Γραπτές                | επιγραφές, χρονικά, επιστολές, νόμοι | ονόματα, ημερομηνίες, γνώμες         | τη ζωή όσων δεν έγραφαν                  |
| Προφορικές             | τραγούδια, παραδόσεις, μαρτυρίες     | πώς θυμάται ένας λαός                | ακριβείς χρονολογίες                     |
| Εικονιστικές           | τοιχογραφίες, αγγεία, φωτογραφίες    | ρούχα, τελετές, εικόνα της εποχής    | αν η εικόνα είναι πιστή ή εξιδανικευμένη |

Για τα πολύ παλιά χρόνια, πριν από τη γραφή, έχουμε **μόνο** υλικές πηγές.
Αυτή την εποχή τη λέμε **προϊστορία**. Η ιστορία με τη στενή έννοια αρχίζει
σε κάθε τόπο όταν εμφανίζονται γραπτά κείμενα — και αυτό δεν έγινε παντού
την ίδια στιγμή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πρωτογενής ή δευτερογενής;*

## Πώς ελέγχουμε μια πηγή

Καμία πηγή δεν είναι «ουδέτερη». Ακόμα και ένας αυτόπτης μάρτυρας μπορεί να
θυμάται λάθος, να είδε μόνο ένα κομμάτι ή να θέλει να δικαιώσει τη δική του
πλευρά. Γι' αυτό ο ιστορικός κάνει σε κάθε πηγή τέσσερις ερωτήσεις:

1. **Ποιος** τη δημιούργησε;
2. **Πότε** — την ώρα των γεγονότων ή πολύ αργότερα;
3. **Από πού ξέρει** όσα λέει — τα είδε, τα άκουσε, τα φαντάστηκε;
4. **Γιατί** τη δημιούργησε — για να ενημερώσει, να πείσει, να τιμήσει;

Μετά τη **συγκρίνει** με άλλες πηγές. Αν δύο ανεξάρτητες πηγές λένε το ίδιο,
το πιστεύουμε περισσότερο. Αν διαφωνούν, αυτό δεν είναι αποτυχία — είναι
πληροφορία για το πώς έβλεπαν τα γεγονότα οι διαφορετικές πλευρές.

> **Κλειδί**
>
> Η ιστορία στηρίζεται σε **πηγές**, και κάθε πηγή χρειάζεται έλεγχο: ποιος τη
> δημιούργησε, πότε, από πού ήξερε και γιατί. Ο ιστορικός συγκρίνει πηγές και
> γράφει μια **ερμηνεία**, που μπορεί να αλλάξει όταν βρεθούν νέα στοιχεία.

Οι αρχαίοι Έλληνες ιστορικοί είχαν ήδη αρχίσει να σκέφτονται έτσι. Ο
**Ηρόδοτος** (5ος αιώνας π.Χ.), που ο Ρωμαίος Κικέρων τον ονόμασε «πατέρα της
ιστορίας», καταγράφει πολλές διηγήσεις που άκουσε, αλλά σε ένα σημείο
προειδοποιεί ότι οφείλει να λέει όσα λέγονται, όχι όμως και να τα πιστεύει
όλα. Ο **Θουκυδίδης**, λίγο νεότερος, πήγε ένα βήμα πιο πέρα.

### Παράδειγμα 1: Ο Θουκυδίδης εξηγεί πώς έγραψε την ιστορία του Πελοποννησιακού πολέμου. Τι μας λέει για τη μέθοδό του;

1. **Η πηγή** (Θουκυδίδης, Α 22, σε ελεύθερη απόδοση): «Για τα γεγονότα του
   πολέμου δεν θεώρησα σωστό να γράψω όσα άκουγα από τον πρώτο τυχόντα ούτε όσα
   μου φαίνονταν πιθανά, αλλά εξέτασα το καθένα με όση ακρίβεια γινόταν, είτε το
   είχα δει ο ίδιος είτε το είχα μάθει από άλλους. Ήταν δύσκολο να βρω την
   αλήθεια, γιατί όσοι ήταν παρόντες στα ίδια γεγονότα δεν έλεγαν τα ίδια, αλλά
   ο καθένας ανάλογα με τη συμπάθειά του για τη μία ή την άλλη πλευρά ή ανάλογα
   με τη μνήμη του.»
2. **Ποιος και πότε.** Ο Θουκυδίδης ήταν Αθηναίος και σύγχρονος του πολέμου
   (431–404 π.Χ.). Ήταν και στρατηγός, άρα μερικά γεγονότα τα έζησε ο ίδιος. Η
   πηγή είναι πρωτογενής για τον πόλεμο.
3. **Τι μέθοδο περιγράφει.** Δεν γράφει ό,τι ακούει· ελέγχει κάθε πληροφορία,
   ακόμα και όσες είδε ο ίδιος. Και ξέρει γιατί οι μάρτυρες διαφωνούν: δύο
   αιτίες, η **μεροληψία** («συμπάθεια για τη μία πλευρά») και η **μνήμη**.
4. **Τι πρέπει να προσέξουμε εμείς.** Ο ίδιος ο Θουκυδίδης είναι μάρτυρας με
   πλευρά: Αθηναίος, και μάλιστα εξορισμένος από την Αθήνα ύστερα από μια
   αποτυχία του. Οι ίδιες ερωτήσεις που έκανε εκείνος στους άλλους ισχύουν και
   για το δικό του κείμενο.

## Γεγονός, ερμηνεία και μύθος

Ένα **γεγονός** είναι κάτι που οι πηγές επιβεβαιώνουν: η μάχη του Μαραθώνα
έγινε το 490 π.Χ. Μια **ερμηνεία** είναι η εξήγηση που δίνουμε: γιατί νίκησαν
οι Αθηναίοι, τι σήμαινε η νίκη. Για τα γεγονότα οι ιστορικοί συνήθως
συμφωνούν· για τις ερμηνείες συχνά διαφωνούν, και αυτό είναι φυσιολογικό.

Ο **μύθος** είναι κάτι άλλο: μια διήγηση που πέρασε από στόμα σε στόμα,
συχνά με θεούς και ήρωες, χωρίς ανεξάρτητη πηγή που να την επιβεβαιώνει. Ο
μύθος δεν είναι άχρηστος για τον ιστορικό — δείχνει τι πίστευαν οι άνθρωποι
— αλλά δεν είναι απόδειξη.

Ένα γνωστό παράδειγμα είναι η **Τροία**. Τον 19ο αιώνα ο Ερρίκος Σλήμαν έσκαψε
στον λόφο Χισαρλίκ της Μικράς Ασίας και βρήκε μια πόλη με πολλά στρώματα και
ίχνη καταστροφών. Ότι υπήρξε πόλη εκεί είναι γεγονός. Αν έγινε ο πόλεμος που
περιγράφει ο Όμηρος, με τον Αχιλλέα και την ωραία Ελένη, δεν μπορεί να το
επιβεβαιώσει καμία ανεξάρτητη πηγή.

*Τείχη στον λόφο Χισαρλίκ, εκεί όπου ήταν η Τροία. Οι πέτρες είναι υλική πηγή: λένε ότι εδώ υπήρχε μια οχυρωμένη πόλη. Για τον Αχιλλέα και την Ελένη δεν λένε τίποτα.*

## Πώς μετράμε τον χρόνο

Στην Ελλάδα, όπως και στο μεγαλύτερο μέρος του κόσμου, μετράμε τα χρόνια από
τη γέννηση του Χριστού: **π.Χ.** πριν από αυτήν, **μ.Χ.** μετά. Δύο κανόνες
κάνουν τη διαφορά:

- Στα **π.Χ.** τα χρόνια μετράνε **ανάποδα**: το 490 π.Χ. είναι **πριν** από
  το 480 π.Χ. Όσο μεγαλύτερος ο αριθμός, τόσο πιο παλιό το γεγονός.
- **Δεν υπάρχει έτος μηδέν.** Μετά το 1 π.Χ. έρχεται αμέσως το 1 μ.Χ.

Ένας **αιώνας** είναι εκατό χρόνια και μια **χιλιετία** χίλια. Ο 1ος αιώνας
μ.Χ. είναι τα έτη 1–100, ο 2ος τα 101–200, και ούτω καθεξής. Άρα το 1821
ανήκει στον **19ο** αιώνα και όχι στον 18ο. Στα π.Χ. ο 5ος αιώνας είναι τα έτη
500–401 π.Χ., οπότε το 490 π.Χ. ανήκει στον 5ο αιώνα π.Χ.

### Παράδειγμα 2: Πόσα χρόνια πέρασαν από τη μάχη του Μαραθώνα (490 π.Χ.) ως τα εγκαίνια της Κωνσταντινούπολης (330 μ.Χ.);

1. Από το 490 π.Χ. ως το 1 π.Χ. πέρασαν 489 χρόνια.
2. Από το 1 π.Χ. στο 1 μ.Χ. περνάει **ένας** χρόνος, όχι δύο, γιατί δεν υπάρχει
   έτος μηδέν.
3. Από το 1 μ.Χ. ως το 330 μ.Χ. πέρασαν 329 χρόνια.
4. Σύνολο 489 + 1 + 329 = **819 χρόνια**. Γρήγορος κανόνας: όταν το ένα έτος είναι
   π.Χ. και το άλλο μ.Χ., προσθέτεις τους αριθμούς και αφαιρείς 1.

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο συχνά λάθη με τις χρονολογίες:
>
> - «Το 1821 είναι 18ος αιώνας.» Όχι: ο αιώνας είναι **ένα παραπάνω** από τις
>   εκατοντάδες του έτους (18 στο 1821), οπότε 19ος. Το ίδιο και στα π.Χ.: 4
>   εκατοντάδες στο 490 π.Χ., άρα 5ος αιώνας. Εξαίρεση τα έτη που τελειώνουν σε
>   00, που κλείνουν τον αιώνα τους: το 1900 είναι ακόμα 19ος.
> - «Ο 3ος αιώνας π.Χ. είναι μετά τον 4ο π.Χ., άρα πιο παλιός.» Ανάποδα: στα
>   π.Χ. ο 3ος αιώνας έρχεται **μετά** τον 4ο, άρα είναι πιο **πρόσφατος**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τα π.Χ. στα μ.Χ.*

## Χρονολόγηση χωρίς ημερομηνία

Ένα πήλινο αγγείο δεν γράφει πάνω του «φτιάχτηκε το 3000 π.Χ.». Πώς
χρονολογούν λοιπόν οι αρχαιολόγοι όσα βρίσκουν;

| Μέθοδος           | Πώς δουλεύει                                                                                                                                                                                 | Τι δίνει                                                                      |
| ----------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------- |
| Στρωματογραφία    | Τα στρώματα του εδάφους μαζεύονται το ένα πάνω στο άλλο· συνήθως ό,τι είναι βαθύτερα είναι παλιότερο.                                                                                        | Σχετική σειρά: τι είναι πριν, τι μετά                                         |
| Τυπολογία         | Τα σχήματα και η διακόσμηση των αγγείων αλλάζουν με τη μόδα της κάθε εποχής.                                                                                                                 | Σχετική σειρά, συγκρίνοντας με άλλα ευρήματα                                  |
| Άνθρακας 14       | Κάθε οργανισμός, όταν πεθάνει, σταματά να παίρνει άνθρακα, και ο ραδιενεργός άνθρακας 14 που είχε μειώνεται στο μισό κάθε 5.730 χρόνια περίπου. Μετράμε πόσος έμεινε σε οστά, ξύλο, σπόρους. | Απόλυτη χρονολογία, με περιθώριο λάθους· για ευρήματα έως περίπου 50.000 ετών |
| Δενδροχρονολόγηση | Τα δέντρα κάνουν έναν δακτύλιο τον χρόνο, πλατύ ή στενό ανάλογα με τον καιρό.                                                                                                                | Απόλυτη χρονολογία ξύλων, μερικές φορές ως και το έτος                        |

*Κορμοί πεύκου, κομμένοι με πριόνι. Κάθε δακτύλιος είναι ένας χρόνος ζωής του δέντρου. Πρόσεξε ότι δεν έχουν όλοι το ίδιο πλάτος: αυτή η σειρά από πλατιούς και στενούς δακτυλίους είναι που χρονολογεί ένα ξύλο.*

Η **σχετική** χρονολόγηση λέει τη σειρά («αυτό είναι παλιότερο από εκείνο»). Η
**απόλυτη** δίνει αριθμό ετών — σχεδόν πάντα με ένα «περίπου». Γι' αυτό στα
βιβλία προϊστορίας θα διαβάζεις συχνά «γύρω στο 3000 π.Χ.»: δεν είναι
προχειρότητα, είναι τιμιότητα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Πηγές**: πρωτογενείς (από την εποχή) και δευτερογενείς (γραμμένες
>   αργότερα γι' αυτήν)· υλικές, γραπτές, προφορικές, εικονιστικές.
> - Κάθε πηγή ελέγχεται: **ποιος, πότε, από πού ξέρει, γιατί**.
> - **Γεγονός** είναι ό,τι επιβεβαιώνουν οι πηγές, **ερμηνεία** η εξήγησή του,
>   **μύθος** η διήγηση χωρίς ανεξάρτητη επιβεβαίωση.
> - Στα π.Χ. μετράμε ανάποδα, και **δεν υπάρχει έτος μηδέν**.
> - Το 1821 είναι 19ος αιώνας· το 490 π.Χ. 5ος αιώνας π.Χ.
> - Χρονολόγηση χωρίς γραπτά: στρωματογραφία, τυπολογία, άνθρακας 14,
>   δενδροχρονολόγηση.

## Ερωτήσεις

1. Μελετάς τη μάχη του Μαραθώνα. Ποια από τις παρακάτω είναι πρωτογενής πηγή;
   - Ένα κράνος που βρέθηκε στο πεδίο της μάχης
   - Ένα βιβλίο ιστορικού του 20ού αιώνα για τους Περσικούς πολέμους
   - Μια ταινία για τον δρομέα του Μαραθώνα
   - Το κεφάλαιο του σχολικού βιβλίου για τον Μαραθώνα
2. Για τη ζωή των ανθρώπων στη Νεολιθική εποχή, τι είδους πηγές έχουμε;
   - Μόνο υλικές πηγές, όπως εργαλεία, σπίτια και οστά
   - Κυρίως γραπτές πηγές σε πήλινες πινακίδες
   - Προφορικές μαρτυρίες ανθρώπων της εποχής
   - Χρονικά γραμμένα από αρχαίους ιστορικούς της εποχής
3. Σε ποιον αιώνα ανήκει το έτος 1821;
   - Στον 19ο αιώνα
   - Στον 18ο αιώνα
   - Στον 20ό αιώνα
   - Στον 21ο αιώνα
4. Ποιο από τα παρακάτω έτη είναι το πιο παλιό;
   - 594 π.Χ.
   - 508 π.Χ.
   - 146 π.Χ.
   - 1204 μ.Χ.
5. Ένα γεγονός έγινε το 20 π.Χ. και ένα άλλο το 20 μ.Χ. Πόσα χρόνια τα χωρίζουν;
   - 39 χρόνια
   - 40 χρόνια
   - 0 χρόνια
   - 20 χρόνια
6. Ο Θουκυδίδης γράφει ότι όσοι ήταν παρόντες στα ίδια γεγονότα δεν έλεγαν τα ίδια. Ποιες δύο αιτίες δίνει ο ίδιος;
   - Τη συμπάθεια για τη μία ή την άλλη πλευρά και τη μνήμη τους
   - Ότι οι περισσότεροι ήταν αναλφάβητοι και δεν κρατούσαν σημειώσεις
   - Ότι οι θεοί μπέρδευαν τα μυαλά των ανθρώπων
   - Ότι τους πλήρωναν οι αντίπαλοι για να λένε ψέματα
7. Ποια πρόταση για την Τροία είναι ιστορικό γεγονός επιβεβαιωμένο από τις πηγές;
   - Στον λόφο Χισαρλίκ υπήρξε πόλη με πολλά στρώματα και ίχνη καταστροφών
   - Ο Αχιλλέας σκότωσε τον Έκτορα σε μονομαχία μπροστά στα τείχη της Τροίας
   - Ο πόλεμος ξέσπασε επειδή ο Πάρης έκλεψε την Ελένη
   - Οι Αχαιοί μπήκαν στην πόλη κρυμμένοι σε έναν ξύλινο ίππο
8. Σε ένα διήγημα για τη μάχη του Μαραθώνα (490 π.Χ.) ποια λεπτομέρεια είναι αναχρονισμός;
   - Ο στρατηγός κοιτάζει το ρολόι του πριν δώσει το σύνθημα
   - Οι οπλίτες κρατούν ασπίδες και δόρατα
   - Οι Πέρσες έχουν έρθει με πλοία
   - Οι Αθηναίοι έχουν δέκα στρατηγούς, εκλεγμένους από την πόλη
9. Ποιο εύρημα μπορεί να χρονολογηθεί με τη μέθοδο του άνθρακα 14;
   - Απανθρακωμένοι σπόροι σιταριού από ένα νεολιθικό σπίτι
   - Ένα πελεκημένο εργαλείο από πυριτόλιθο, από το ίδιο νεολιθικό σπίτι
   - Μια λεπίδα οψιανού από τη Μήλο, πεσμένη στο δάπεδο του ίδιου σπιτιού
   - Ένα χάλκινο εγχειρίδιο από έναν τάφο της Εποχής του Χαλκού
10. Σε μια ανασκαφή βρίσκεις ένα αγγείο στο βαθύτερο στρώμα και ένα νόμισμα δύο στρώματα πιο πάνω, σε αδιατάρακτο έδαφος. Τι μπορείς να συμπεράνεις;
   - Το αγγείο είναι μάλλον παλιότερο από το νόμισμα
   - Το νόμισμα είναι παλιότερο, γιατί το μέταλλο κρατάει περισσότερο
   - Το αγγείο φτιάχτηκε ακριβώς 200 χρόνια πριν από το νόμισμα
   - Δεν μπορείς να πεις τίποτα χωρίς γραπτή ημερομηνία

## Ασκήσεις

1. Σε ποιον αιώνα ανήκει το έτος 323 π.Χ., όταν πέθανε ο Μέγας Αλέξανδρος;
2. Η γραμμή χρόνου περνά από τα π.Χ. στα μ.Χ. Πόσα χρόνια πέρασαν από τους πρώτους Ολυμπιακούς Αγώνες, το 776 π.Χ., ως τους πρώτους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες στην Αθήνα, το 1896 μ.Χ.;
   *Γραμμή χρόνου από το 776 π.Χ. ως το 1896 μ.Χ., με τους πρώτους Ολυμπιακούς Αγώνες, τον Μαραθώνα, τα εγκαίνια της Κωνσταντινούπολης και τους πρώτους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες.*
3. Ένας αυτόπτης μάρτυρας ήταν εκεί όταν έγιναν τα γεγονότα. Γιατί ο ιστορικός δεν δέχεται όσα λέει χωρίς έλεγχο;
4. Ο Ηρόδοτος καταγράφει μια φήμη ότι οι Αργείοι είχαν καλέσει τους Πέρσες στην Ελλάδα, και σχολιάζει: «Εγώ οφείλω να λέω όσα λέγονται, όχι όμως και να τα πιστεύω όλα· και αυτό ας ισχύει για όλη την ιστορία μου.» — Ηρόδοτος, Ιστορίαι 7.152, ελεύθερη απόδοση Τι μας λέει αυτή η φράση για τον τρόπο που δούλευε ο Ηρόδοτος, και τι σημαίνει για εμάς που τον διαβάζουμε;
5. Ένας συμμαθητής σου λέει: «Οι μύθοι, όπως ο Τρωικός πόλεμος του Ομήρου, είναι άχρηστοι για τον ιστορικό.» Συμφωνείς; Δώσε ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/history-as-science
