# Ο ελληνιστικός κόσμος

> Βασίλεια, Αλεξάνδρεια, κοινή γλώσσα: ο ελληνισμός γίνεται οικουμενικός.

Ιστορία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/hellenistic-world

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί διαλύθηκε η αυτοκρατορία του Αλεξάνδρου και ποια βασίλεια προέκυψαν.
- Να περιγράφεις πώς κυβερνιόταν ένα ελληνιστικό βασίλειο και τι απέγιναν οι πόλεις-κράτη.
- Να αναγνωρίζεις τον ρόλο της Αλεξάνδρειας, του Μουσείου και της κοινής γλώσσας.
- Να αντλείς πληροφορίες από μια πηγή, όπως η στήλη της Ροζέτας ή η μέτρηση του Ερατοσθένη.

## Μια αυτοκρατορία χωρίς διάδοχο

Τον Ιούνιο του **323 π.Χ.** ο Αλέξανδρος πέθανε στη Βαβυλώνα, σε ηλικία 32
ετών. Άφηνε μια αυτοκρατορία από τη Μακεδονία ως τον Ινδό, αλλά κανέναν
ενήλικο κληρονόμο: ο γιος του, ο Αλέξανδρος Δ΄, γεννήθηκε λίγους μήνες μετά
τον θάνατό του, και ο ετεροθαλής αδελφός του, ο Φίλιππος Αρριδαίος, δεν
μπορούσε να κυβερνήσει.

Την εξουσία την πήραν στην πράξη οι στρατηγοί του, οι **Διάδοχοι**. Για
περίπου σαράντα χρόνια πολεμούσαν μεταξύ τους. Και οι δύο βασιλείς
δολοφονήθηκαν. Στη μάχη της **Ιψού** (**301 π.Χ.**) σκοτώθηκε ο Αντίγονος ο
Μονόφθαλμος, ο μόνος που προσπάθησε σοβαρά να κρατήσει την αυτοκρατορία
ενωμένη. Γύρω στο **280 π.Χ.** ο χάρτης είχε σταθεροποιηθεί.

Ονομάζουμε **ελληνιστική εποχή** τους σχεδόν τρεις αιώνες από τον θάνατο του
Αλεξάνδρου (323 π.Χ.) ως την κατάληψη της Αιγύπτου από τη Ρώμη (30 π.Χ.).

## Τα ελληνιστικά βασίλεια

| Βασίλειο  | Δυναστεία   | Πρωτεύουσα                           | Περιοχή                                                      |
| --------- | ----------- | ------------------------------------ | ------------------------------------------------------------ |
| Αίγυπτος  | Πτολεμαίοι  | Αλεξάνδρεια                          | Αίγυπτος, για ένα διάστημα Κύπρος και Κυρηναϊκή              |
| Ασία      | Σελευκίδες  | Αντιόχεια (και Σελεύκεια στον Τίγρη) | Συρία, Μεσοποταμία, Ιράν — στην αρχή ως τα σύνορα της Ινδίας |
| Μακεδονία | Αντιγονίδες | Πέλλα                                | Μακεδονία, με επιρροή στη νότια Ελλάδα                       |

Δίπλα τους υπήρξαν και μικρότερα κράτη, όπως το βασίλειο της **Περγάμου**
στη Μικρά Ασία, με τη δική του φημισμένη βιβλιοθήκη, και ελληνικά βασίλεια
στη **Βακτριανή**, στο σημερινό Αφγανιστάν.

Ένα ελληνιστικό βασίλειο δεν έμοιαζε με την πόλη-κράτος. Ο **βασιλιάς**
κυβερνούσε μόνος του, με τον στρατό, τους «φίλους» του και πολλούς
υπαλλήλους. Νόμος ήταν ουσιαστικά η θέλησή του. Σε πολλές πόλεις ο
βασιλιάς τιμούνταν σαν θεός· οι Πτολεμαίοι μάλιστα εμφανίζονταν στους
Αιγυπτίους ως **φαραώ**.

Οι παλιές **πόλεις-κράτη** δεν εξαφανίστηκαν. Η Αθήνα είχε ακόμα Εκκλησία του
δήμου και Βουλή, αλλά οι μεγάλες αποφάσεις, πόλεμος και ειρήνη, παίρνονταν
πια στις αυλές των βασιλιάδων. Για να αντισταθούν, πολλές πόλεις ενώθηκαν σε
**ομοσπονδίες**, όπως η **Αχαϊκή** και η **Αιτωλική συμπολιτεία**.

> **Κλειδί**
>
> Η ελληνιστική εποχή φέρνει δύο αλλαγές που μοιάζουν αντίθετες. **Πολιτικά** η
> ελεύθερη πόλη-κράτος χάνει τη δύναμή της μπροστά στα μεγάλα βασίλεια.
> **Πολιτιστικά** ο ελληνισμός απλώνεται όσο ποτέ: η ελληνική γλώσσα, η
> εκπαίδευση και οι θεσμοί της πόλης φτάνουν από τη Μεσόγειο ως την Κεντρική
> Ασία.

## Η Αλεξάνδρεια, πρωτεύουσα της γνώσης

Την **Αλεξάνδρεια** την ίδρυσε ο ίδιος ο Αλέξανδρος το 331 π.Χ., στο δέλτα του
Νείλου. Με τους Πτολεμαίους έγινε η μεγαλύτερη πόλη του ελληνικού κόσμου. Εκεί
ζούσαν Μακεδόνες, Έλληνες, Αιγύπτιοι και μια μεγάλη εβραϊκή κοινότητα.

Στο λιμάνι της υψωνόταν ο **Φάρος**, ένα από τα επτά θαύματα του αρχαίου
κόσμου. Στο κέντρο της οι Πτολεμαίοι ίδρυσαν το **Μουσείο**, «τόπο των
Μουσών», όπου σοφοί ζούσαν και ερευνούσαν με έξοδα του βασιλιά, και τη
**Βιβλιοθήκη**. Οι αρχαίες πηγές μιλούν για εκατοντάδες χιλιάδες κυλίνδρους
παπύρου — αριθμοί που οι ιστορικοί δεν μπορούν να ελέγξουν, αλλά δείχνουν
πόσο εντυπωσίαζε.

Εδώ, ή σε επαφή με τους σοφούς της, δούλεψαν:

- ο **Ευκλείδης**, που γύρω στο 300 π.Χ. συγκέντρωσε τη γεωμετρία στα
  **Στοιχεία**,
- ο **Ερατοσθένης**, διευθυντής της Βιβλιοθήκης, που υπολόγισε την περιφέρεια
  της Γης,
- ο **Αρίσταρχος** ο Σάμιος, που υποστήριξε ότι η Γη γυρίζει γύρω από τον
  Ήλιο,
- ο **Ηρόφιλος**, που μελέτησε το ανθρώπινο σώμα με ανατομές,
- και ο **Αρχιμήδης**, που ζούσε στις Συρακούσες αλλά αλληλογραφούσε με τους
  επιστήμονες της Αλεξάνδρειας.

*Κομμάτι παπύρου από την Οξύρρυγχο της Αιγύπτου, με ένα θεώρημα από τα «Στοιχεία» του Ευκλείδη και το σχήμα του. Γράφτηκε περίπου τέσσερις αιώνες μετά τον Ευκλείδη: το βιβλίο του αντιγραφόταν ακόμα με το χέρι, και κάποιος σε μια επαρχιακή πόλη του Νείλου το διάβαζε στα ελληνικά.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος το έκανε;*

## Η κοινή γλώσσα και οι λαοί

Στα βασίλεια οι Μακεδόνες και οι Έλληνες ήταν **μειοψηφία**. Κρατούσαν όμως
τις υψηλές θέσεις, τον στρατό και τη διοίκηση, και η γλώσσα τους έγινε η
γλώσσα του κράτους και του εμπορίου. Ήταν η **κοινή**, μια ελληνική που
στηριζόταν κυρίως στην αττική διάλεκτο και εξομάλυνε τις διαφορές των
παλιών διαλέκτων.

Όποιος ήθελε θέση στη διοίκηση ή εμπόριο σε μακρινά λιμάνια μάθαινε
ελληνικά. Στην Αλεξάνδρεια οι ιερές γραφές των Εβραίων μεταφράστηκαν στα
ελληνικά (η μετάφραση **των Εβδομήκοντα**), γιατί πολλοί Εβραίοι της πόλης
δεν καταλάβαιναν πια τα εβραϊκά. Αργότερα στην κοινή γράφτηκε και η **Καινή
Διαθήκη**. Στο Αϊ Χανούμ του Αφγανιστάν οι αρχαιολόγοι βρήκαν επιγραφή με
τα δελφικά ρητά, αντιγραμμένα εκεί από έναν Έλληνα που ταξίδεψε από τους
Δελφούς.

Η επαφή όμως πήγαινε και προς τις δύο κατευθύνσεις. Οι ντόπιοι κράτησαν τις
γλώσσες και τους θεούς τους, και οι Έλληνες υιοθέτησαν ανατολικές λατρείες,
όπως της Ίσιδας, ή δημιούργησαν νέες, όπως του **Σάραπι**, που ένωνε
ελληνικά και αιγυπτιακά χαρακτηριστικά. Και η φιλοσοφία στράφηκε στον άνθρωπο
που δεν είναι πια πολίτης μιας μικρής πόλης, αλλά ένας μέσα σε πολλούς:
οι **Στωικοί** του Ζήνωνα από το Κίτιο της Κύπρου μιλούσαν για τον
άνθρωπο ως «πολίτη του κόσμου», και ο **Επίκουρος** δίδασκε μια ήρεμη ζωή
μακριά από τους φόβους.

> **Πρόσεχε**
>
> **Ελληνιστικός** δεν σημαίνει απλώς «ελληνικός». Ο όρος περιγράφει έναν κόσμο
> όπου ο ελληνικός πολιτισμός κυριαρχεί αλλά ζει δίπλα σε άλλους, τον
> αιγυπτιακό, τον περσικό, τον εβραϊκό. Και ο **εξελληνισμός** δεν ήταν
> ολικός: ελληνικά μιλούσαν οι πόλεις και οι μορφωμένοι, ενώ ο αγρότης στο
> χωριό του Νείλου ή της Μεσοποταμίας έμενε συνήθως στη γλώσσα και στη θρησκεία
> των προγόνων του.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τον θάνατο του Αλεξάνδρου ως τη Ρώμη*

> **Θυμήσου**
>
> - **323 π.Χ.**: πεθαίνει ο Αλέξανδρος· οι **Διάδοχοι** μοιράζουν την αυτοκρατορία.
> - Τρία μεγάλα βασίλεια: **Πτολεμαίοι** (Αίγυπτος), **Σελευκίδες** (Ασία), **Αντιγονίδες** (Μακεδονία).
> - Κυβερνά ένας **βασιλιάς** με στρατό και υπαλλήλους· οι πόλεις-κράτη χάνουν την ανεξαρτησία τους.
> - Η **Αλεξάνδρεια** με το Μουσείο και τη Βιβλιοθήκη γίνεται κέντρο της επιστήμης.
> - Η **κοινή** ελληνική γίνεται διεθνής γλώσσα.
> - **30 π.Χ.**: με την Αίγυπτο, όλα τα ελληνιστικά βασίλεια της Μεσογείου έχουν περάσει στη Ρώμη.

## Διαβάζουμε τις πηγές

### Παράδειγμα 1: Η στήλη της Ροζέτας: τι μας λέει μια πέτρα γραμμένη τρεις φορές;

1. **Η πηγή.** Το 196 π.Χ. οι Αιγύπτιοι ιερείς, συγκεντρωμένοι στη Μέμφιδα, ψήφισαν τιμές για τον νεαρό βασιλιά **Πτολεμαίο Ε΄**. Το ψήφισμα χαράχτηκε σε λίθινες στήλες. Ένα κομμάτι βρέθηκε το 1799 στη Ροζέτα της Αιγύπτου. Το **ίδιο κείμενο** είναι γραμμένο τρεις φορές: με ιερογλυφικά, με τη δημοτική αιγυπτιακή γραφή και στα ελληνικά.
2. **Ερώτημα 1: ποιοι έπρεπε να το διαβάσουν;** Τα ιερογλυφικά ήταν η γραφή των ναών, η δημοτική η γραφή της καθημερινής αιγυπτιακής, τα ελληνικά η γλώσσα της διοίκησης. Η στήλη απευθυνόταν σε **όλους** — άρα στη χώρα ζούσαν μαζί ομάδες με διαφορετική γλώσσα.
3. **Ερώτημα 2: ποιος τιμά ποιον;** Αιγύπτιοι ιερείς τιμούν έναν Μακεδόνα βασιλιά ως φαραώ. Οι Πτολεμαίοι χρειάζονταν τους ιερείς για να τους δεχτεί ο λαός, και οι ιερείς χρειάζονταν τον βασιλιά για τα προνόμια των ναών τους. Η πηγή δείχνει **συνεργασία δύο κόσμων**, όχι απλή επιβολή.
4. **Τι δεν μας λέει.** Είναι επίσημο κείμενο: λέει τι ήθελαν να δηλώσουν οι αρχές, όχι τι σκεφτόταν ο αγρότης. Και κάτι ακόμα: επειδή το ελληνικό κείμενο διαβαζόταν, η στήλη βοήθησε τον **Σαμπολιόν** να αποκρυπτογραφήσει τα ιερογλυφικά το 1822.

*Η στήλη της Ροζέτας. Κοίτα τις τρεις ζώνες: πάνω τα ιερογλυφικά, στη μέση η δημοτική γραφή, κάτω τα ελληνικά. Η πάνω ζώνη είναι η πιο σπασμένη· το ελληνικό κείμενο σώζεται σχεδόν ολόκληρο.*

### Παράδειγμα 2: Πώς ο Ερατοσθένης μέτρησε τη Γη χωρίς να φύγει από την Αλεξάνδρεια

1. **Η πηγή.** Τη μέτρηση δεν τη διαβάζουμε από τον ίδιο: το έργο του χάθηκε. Τη μεταφέρει ο **Κλεομήδης**, αστρονόμος που έζησε αρκετούς αιώνες αργότερα· εδώ την αποδίδουμε ελεύθερα.
2. **Τα δεδομένα.** Στη Συήνη (το σημερινό Ασουάν), το μεσημέρι του θερινού ηλιοστασίου, οι δείκτες των ηλιακών ρολογιών δεν ρίχνουν καθόλου σκιά: ο ήλιος είναι ακριβώς από πάνω. Την ίδια ώρα στην Αλεξάνδρεια ένας κατακόρυφος δείκτης ρίχνει σκιά, με γωνία ίση με το **ένα πενηντακοστό** του κύκλου. Η απόσταση των δύο πόλεων υπολογιζόταν σε **5.000 στάδια**.
3. **Ο συλλογισμός.** Αν 5.000 στάδια αντιστοιχούν στο 1/50 του κύκλου της Γης, ολόκληρος ο κύκλος είναι 50 × 5.000 = **250.000 στάδια**.
4. **Πόσο σωστό ήταν;** Δεν ξέρουμε με βεβαιότητα πόσα μέτρα είχε το στάδιο που χρησιμοποίησε, οπότε οι σύγχρονες μετατροπές διαφέρουν. Με κάθε λογική εκτίμηση όμως το αποτέλεσμα πέφτει στη σωστή τάξη μεγέθους, κοντά στα 40.000 χιλιόμετρα της πραγματικής περιφέρειας. Η αξία του δεν είναι ο αριθμός, αλλά η **μέθοδος**: γεωμετρία και παρατήρηση στη θέση της εικασίας.

## Ερωτήσεις

1. Ποια χρονικά όρια δίνουμε συνήθως στην ελληνιστική εποχή;
   - Από το 490 π.Χ. ως το 323 π.Χ.
   - Από το 323 π.Χ. ως το 30 π.Χ.
   - Από το 336 π.Χ. ως το 323 π.Χ.
   - Από το 146 π.Χ. ως το 330 μ.Χ.
2. Ποια ήταν η βασική αιτία που η αυτοκρατορία του Αλεξάνδρου δεν έμεινε ενωμένη;
   - Οι Πέρσες ξεσηκώθηκαν και ξανακέρδισαν τα εδάφη τους αμέσως μετά τον θάνατό του
   - Ο Αλέξανδρος τη μοίρασε ο ίδιος με διαθήκη στους στρατηγούς του
   - Δεν υπήρχε ενήλικος κληρονόμος, και οι στρατηγοί του πολέμησαν για την εξουσία
   - Οι Ρωμαίοι την κατέκτησαν λίγα χρόνια μετά
3. Ποια δυναστεία κυβέρνησε την Αίγυπτο με πρωτεύουσα την Αλεξάνδρεια;
   - Οι Σελευκίδες
   - Οι Αντιγονίδες
   - Οι Ατταλίδες
   - Οι Πτολεμαίοι
4. Από ποια οικογένεια καταγόταν η Κλεοπάτρα Ζ΄, η τελευταία βασίλισσα της Αιγύπτου;
   - Από τη μακεδονική δυναστεία των Πτολεμαίων
   - Από πανάρχαια οικογένεια ντόπιων Αιγυπτίων φαραώ
   - Από ρωμαϊκή οικογένεια
   - Από την περσική βασιλική οικογένεια
5. Τι απέγινε η Αθήνα και οι άλλες πόλεις-κράτη στα ελληνιστικά χρόνια;
   - Καταργήθηκαν οι θεσμοί τους, και τις κυβερνούσαν απευθείας υπάλληλοι που έστελνε ο βασιλιάς
   - Κράτησαν τους θεσμούς τους, αλλά οι μεγάλες αποφάσεις παίρνονταν από τους βασιλιάδες
   - Έγιναν πιο ισχυρές από ποτέ και κυριάρχησαν στα βασίλεια
   - Ερήμωσαν, γιατί όλοι οι κάτοικοι μετανάστευσαν στην Ανατολή
6. Ένα ψήφισμα του 196 π.Χ. για τον Πτολεμαίο Ε΄ είναι χαραγμένο σε ιερογλυφικά, σε δημοτική αιγυπτιακή γραφή και στα ελληνικά. Τι συμπεραίνουμε από αυτό;
   - Ότι όλοι οι Αιγύπτιοι, ακόμα και οι αγρότες του Νείλου, είχαν πια μάθει να διαβάζουν ελληνικά
   - Ότι οι Μακεδόνες βασιλιάδες είχαν απαγορεύσει την αιγυπτιακή γλώσσα στους ναούς
   - Ότι στη χώρα ζούσαν μαζί ομάδες με διαφορετική γλώσσα, και η αρχή ήθελε να τη διαβάσουν όλες
   - Ότι ο βασιλιάς ήταν Αιγύπτιος στην καταγωγή, από παλιά οικογένεια φαραώ
7. Ποια από τις παρακάτω προτάσεις είναι αναχρονισμός;
   - Ο Ευκλείδης δίδασκε γεωμετρία στην Αλεξάνδρεια
   - Ο Περικλής επισκέφθηκε τη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας
   - Ο Ερατοσθένης διηύθυνε τη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας
   - Εβραίοι της Αλεξάνδρειας διάβαζαν τις γραφές τους στα ελληνικά
8. Ο Ερατοσθένης βρήκε ότι η απόσταση Αλεξάνδρειας–Συήνης (5.000 στάδια) είναι το 1/50 του κύκλου της Γης. Πόση υπολόγισε την περιφέρεια;
   - 5.050 στάδια
   - 100 στάδια
   - 250.000 στάδια
   - 25.000 στάδια
9. Ποια πρόταση για την κοινή ελληνική είναι σωστή;
   - Στηριζόταν κυρίως στην αττική διάλεκτο και σε αυτήν γράφτηκε η Καινή Διαθήκη
   - Ήταν η γλώσσα που μιλούσαν οι Πέρσες πριν από τον Αλέξανδρο
   - Στηριζόταν στη δωρική διάλεκτο της Σπάρτης
   - Τη μιλούσαν μόνο οι βασιλιάδες, η αυλή τους και οι Μακεδόνες αξιωματικοί του στρατού
10. Ποια πρόταση λέει κάτι διαφορετικό από τις άλλες τρεις για την εξουσία στα ελληνιστικά βασίλεια;
   - Ο βασιλιάς αποφάσιζε μόνος του, στηριγμένος στον στρατό και στους «φίλους» του
   - Σε πολλές πόλεις ο βασιλιάς τιμούνταν σαν θεός
   - Οι νόμοι ψηφίζονταν από όλους τους πολίτες στην Εκκλησία του δήμου
   - Οι Πτολεμαίοι εμφανίζονταν στους Αιγυπτίους ως φαραώ

## Ασκήσεις

1. Πώς ονομάζουμε τους στρατηγούς του Αλεξάνδρου που πολέμησαν μεταξύ τους για την αυτοκρατορία του;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η μάχη του 301 π.Χ., όπου σκοτώθηκε ο Αντίγονος ο Μονόφθαλμος. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου του ελληνιστικού κόσμου από το 331 ως το 30 π.Χ.· το όνομα της μάχης του 301 π.Χ. λείπει.*
3. Γιατί η Αλεξάνδρεια έγινε το μεγαλύτερο κέντρο γνώσης του ελληνιστικού κόσμου;
4. Στο Αϊ Χανούμ, ελληνική πόλη στο σημερινό Αφγανιστάν, βρέθηκε αυτή η επιγραφή: «Αυτά τα σοφά λόγια παλαιότερων ανθρώπων είναι αφιερωμένα στην ιερή Πυθώ· από εκεί τα αντέγραψε προσεκτικά ο Κλέαρχος και τα έστησε εδώ, να φαίνονται από μακριά. […] Παιδί, να είσαι φρόνιμος· νέος, εγκρατής· στη μέση της ζωής, δίκαιος· γέρος, καλός σύμβουλος· στο τέλος, χωρίς λύπη.» — Επιγραφή του Κλεάρχου από το Αϊ Χανούμ, 3ος αι. π.Χ., ελεύθερη απόδοση. (Πυθώ λέγονταν οι Δελφοί.) Τι μας λέει αυτή η πηγή για τον ελληνιστικό κόσμο, και τι δεν μας λέει;
5. Ποιοι κέρδισαν από τον ελληνιστικό κόσμο; Δώσε ένα επιχείρημα όπως θα το έλεγε ένας Έλληνας της Αλεξάνδρειας και ένα όπως θα το έλεγε ένας Αιγύπτιος αγρότης του Νείλου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/hellenistic-world
