# Η Ελλάδα στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία

> Ρωμαϊκή ειρήνη, ελληνική παιδεία, και η διάδοση του χριστιανισμού.

Ιστορία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/greece-in-roman-empire

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις πώς οργανώθηκε ο ελληνικός χώρος μέσα στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία και τι σήμαινε η ρωμαϊκή ειρήνη.
- Να εξηγείς γιατί η ελληνική γλώσσα και παιδεία κράτησαν τη θέση τους και επηρέασαν τους ίδιους τους Ρωμαίους.
- Να συγκρίνεις δύο πηγές, μια ρωμαϊκή και μια ελληνική, για τη σχέση των δύο λαών.
- Να εξηγείς πώς διαδόθηκε ο χριστιανισμός στις ελληνικές πόλεις, ως την ανοχή του 313 μ.Χ.

## Από την κατάκτηση στις επαρχίες

Μετά την καταστροφή της **Κορίνθου** το **146 π.Χ.** ο ελληνικός χώρος πέρασε
κάτω από τον έλεγχο της Ρώμης. Δεν έγινε μία ενιαία «Ελλάδα»: ο βορράς ανήκε
στην επαρχία της **Μακεδονίας**, και ο Αύγουστος, το **27 π.Χ.**, έκανε τη
νότια Ελλάδα χωριστή επαρχία, την **Αχαΐα**. Κάθε επαρχία την κυβερνούσε ένας
Ρωμαίος **ανθύπατος**.

Ο πρώτος αιώνας της ρωμαϊκής κυριαρχίας ήταν σκληρός:

- Οι Ρωμαίοι πήραν στη Ρώμη πλήθος από **έργα τέχνης** — αγάλματα, ζωγραφιές —
  από την Κόρινθο και από άλλες πόλεις.
- Η **Αθήνα** πήγε με το μέρος του Μιθριδάτη, βασιλιά του Πόντου, που πολέμησε
  τη Ρώμη. Το **86 π.Χ.** ο Ρωμαίος στρατηγός **Σύλλας** την κατέλαβε και τη
  λεηλάτησε.
- Οι ρωμαϊκοί εμφύλιοι πόλεμοι έγιναν σε ελληνικό έδαφος: στα Φάρσαλα (48 π.Χ.),
  στους Φιλίππους (42 π.Χ.), στο Άκτιο (31 π.Χ.). Οι πόλεις πλήρωναν φόρους,
  τροφές και στρατιώτες και για τις δύο πλευρές.

## Η ρωμαϊκή ειρήνη

Με τον Αύγουστο άρχισε μια περίοδος περίπου **δύο αιώνων** χωρίς μεγάλους
πολέμους μέσα στην αυτοκρατορία, η **ρωμαϊκή ειρήνη** (*pax Romana*). Για την
Ελλάδα σήμαινε:

| Τι άλλαξε                   | Παράδειγμα                                                                                                                                              |
| --------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Δρόμοι και ασφάλεια         | η **Εγνατία οδός** ένωνε την Αδριατική με τη Θεσσαλονίκη και αργότερα με το Βυζάντιο                                                                    |
| Νέες ή ξαναχτισμένες πόλεις | η **Κόρινθος** ξαναχτίστηκε το 44 π.Χ. ως ρωμαϊκή αποικία και έγινε πρωτεύουσα της Αχαΐας· ο Αύγουστος ίδρυσε τη **Νικόπολη** για τη νίκη του στο Άκτιο |
| Τοπική αυτοδιοίκηση         | οι πόλεις κράτησαν άρχοντες, βουλές και γιορτές, αρκεί να πλήρωναν φόρους και να μην ταράζουν την τάξη                                                  |
| Εμπόριο                     | η **Θεσσαλονίκη**, πρωτεύουσα της Μακεδονίας, και η Κόρινθος με τα δύο λιμάνια της άκμασαν                                                              |

*Η Εγνατία οδός, εκεί που περνούσε μέσα από τους Φιλίππους. Οι μεγάλες πλάκες είναι το αρχαίο οδόστρωμα. Από αυτόν τον δρόμο πέρασαν λεγεώνες, έμποροι και ταξιδιώτες — και ο Παύλος, στον δρόμο του για τη Θεσσαλονίκη.*

Δεν ωφελήθηκαν όλοι το ίδιο. Οι πλούσιες οικογένειες των πόλεων συνεργάστηκαν
με τη Ρώμη, πήραν θέσεις και συχνά τη **ρωμαϊκή υπηκοότητα**. Άλλες περιοχές
της υπαίθρου φτώχυναν και αραίωσαν σε πληθυσμό. Το **212 μ.Χ.** ο αυτοκράτορας
**Καρακάλλας** έδωσε τη ρωμαϊκή υπηκοότητα σχεδόν σε όλους τους ελεύθερους
κατοίκους της αυτοκρατορίας.

## Η ελληνική παιδεία κατακτά τη Ρώμη

Οι Ρωμαίοι νίκησαν στα όπλα, αλλά θαύμαζαν τον ελληνικό πολιτισμό. Οι γόνοι
των ρωμαϊκών οικογενειών μάθαιναν ελληνικά από Έλληνες δασκάλους και πήγαιναν
να σπουδάσουν φιλοσοφία και ρητορική στην **Αθήνα** και στη **Ρόδο**, όπως ο
Κικέρων. Στο ανατολικό μισό της αυτοκρατορίας τα ελληνικά έμειναν η γλώσσα της
καθημερινής ζωής, του εμπορίου και της γραφής· οι ίδιες οι ρωμαϊκές αρχές
έβγαζαν εκεί τα διατάγματά τους και στα ελληνικά.

Κάποιοι αυτοκράτορες ήταν ανοιχτά **φιλέλληνες**. Ο **Αδριανός** (117–138 μ.Χ.)
τελείωσε στην Αθήνα τον τεράστιο ναό του **Ολυμπίου Διός**, έχτισε μια μεγάλη
βιβλιοθήκη και ίδρυσε το **Πανελλήνιον**, μια ένωση ελληνικών πόλεων με έδρα
την Αθήνα. Ο πλούσιος Αθηναίος **Ηρώδης ο Αττικός** χάρισε στην πόλη το ωδείο
κάτω από την Ακρόπολη που φέρει ως σήμερα το όνομά του.

*Ό,τι σώζεται από τον ναό του Ολυμπίου Διός στην Αθήνα. Τον άρχισαν οι Πεισιστρατίδες τον 6ο αιώνα π.Χ. και τον τελείωσε ο Αδριανός, πάνω από έξι αιώνες αργότερα. Πρόσεξε τα κιονόκρανα με τα φύλλα άκανθας: είναι κορινθιακά, ο ρυθμός που αγάπησαν οι Ρωμαίοι.*

Και οι Έλληνες συνέχισαν να γράφουν. Ο **Πλούταρχος** από τη Χαιρώνεια έγραψε
τους **Βίους Παράλληλους**, όπου βάζει δίπλα δίπλα έναν Έλληνα και έναν Ρωμαίο
επιφανή άνδρα. Ο **Παυσανίας** περιηγήθηκε την Ελλάδα και περιέγραψε τα
μνημεία της — ο πρώτος «ταξιδιωτικός οδηγός». Ο γιατρός **Γαληνός** από την
Πέργαμο έγινε ο πιο φημισμένος γιατρός της αυτοκρατορίας.

> **Κλειδί**
>
> Η Ελλάδα έχασε την πολιτική της ανεξαρτησία, αλλά ο ελληνικός πολιτισμός δεν
> χάθηκε — έγινε **κοινό κτήμα** της αυτοκρατορίας. Γι’ αυτό μιλάμε για
> **ελληνορωμαϊκό** πολιτισμό: ρωμαϊκό κράτος, δίκαιο και δρόμοι, ελληνική
> γλώσσα, φιλοσοφία και τέχνη. Στην Ανατολή αυτό το μείγμα θα συνεχιστεί στο
> Βυζάντιο, όπου οι κάτοικοι θα αποκαλούν τους εαυτούς τους **Ρωμαίους** ενώ
> μιλούν ελληνικά.

## Ο χριστιανισμός στις ελληνικές πόλεις

Ο χριστιανισμός γεννήθηκε στην Παλαιστίνη, αλλά απλώθηκε στη Μεσόγειο στα
ελληνικά. Γύρω στο **49–52 μ.Χ.** ο απόστολος **Παύλος** ταξίδεψε στη Μακεδονία
και στη νότια Ελλάδα:

- Στους **Φιλίππους** ίδρυσε την πρώτη χριστιανική κοινότητα στην Ευρώπη·
  πρώτη βαφτίστηκε, κατά τις Πράξεις των Αποστόλων, μια έμπορος πορφύρας, η
  **Λυδία**.
- Κήρυξε στη **Θεσσαλονίκη** και στη **Βέροια**.
- Στην **Αθήνα** μίλησε στον **Άρειο Πάγο** σε φιλοσόφους, με αφορμή έναν βωμό
  με την επιγραφή «**Αγνώστω θεώ**». Λίγοι πείστηκαν.
- Στην **Κόρινθο** έμεινε περίπου ενάμιση χρόνο.

Αργότερα έστειλε σε αυτές τις κοινότητες **επιστολές**, προς Θεσσαλονικείς,
Κορινθίους, Φιλιππησίους, που είναι σήμερα μέρος της Καινής Διαθήκης, γραμμένης
στην **κοινή** ελληνική.

Οι ρωμαϊκές αρχές δέχονταν πολλούς θεούς, αλλά ζητούσαν από όλους να τιμούν
και τους θεούς του κράτους και τον αυτοκράτορα. Οι χριστιανοί αρνούνταν, και
έτσι φαίνονταν ύποπτοι. Ακολούθησαν **διωγμοί**: του Νέρωνα στη Ρώμη (64 μ.Χ.),
του Δεκίου (250 μ.Χ.) και ο «μεγάλος διωγμός» του **Διοκλητιανού** (από το
303 μ.Χ.). Τότε μαρτύρησε κατά την παράδοση ο **Άγιος Δημήτριος** στη
Θεσσαλονίκη. Το **313 μ.Χ.**, με το **διάταγμα των Μεδιολάνων**, ο **Μέγας
Κωνσταντίνος** και ο Λικίνιος έδωσαν ελευθερία λατρείας σε όλους, και στους
χριστιανούς.

> **Πρόσεχε**
>
> Οι χριστιανοί **δεν** διώκονταν συνεχώς και παντού για τριακόσια χρόνια. Για
> μεγάλα διαστήματα ζούσαν ήσυχα και οι κοινότητές τους μεγάλωναν· οι διωγμοί
> ήταν συχνά τοπικοί, και σε όλη την αυτοκρατορία έγιναν κυρίως τον 3ο και στις
> αρχές του 4ου αιώνα. Ήταν σκληροί και είχαν πραγματικά θύματα — αλλά η εικόνα
> μιας αδιάκοπης καταδίωξης είναι απλοποίηση.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ρωμαϊκό, ελληνικό ή χριστιανικό;*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η Ελλάδα στη ρωμαϊκή εποχή*

> **Θυμήσου**
>
> - **146 π.Χ.**: η Ελλάδα περνά στη Ρώμη· γίνεται επαρχίες **Μακεδονία** και (από το 27 π.Χ.) **Αχαΐα**.
> - Ο πρώτος αιώνας είναι σκληρός: λεηλασίες, το **86 π.Χ.** ο Σύλλας στην Αθήνα, εμφύλιοι σε ελληνικό έδαφος.
> - Η **ρωμαϊκή ειρήνη** φέρνει δρόμους, εμπόριο και νέες πόλεις, όχι όμως ίδιο όφελος για όλους.
> - Η **ελληνική παιδεία** μένει ζωντανή και διαμορφώνει τον **ελληνορωμαϊκό** πολιτισμό.
> - Ο **Παύλος** κηρύττει στις ελληνικές πόλεις· μετά από διωγμούς, το **313 μ.Χ.** έρχεται η ελευθερία λατρείας.

## Διαβάζουμε τις πηγές

### Παράδειγμα 1: Ποιος κατέκτησε ποιον; Ένας Ρωμαίος ποιητής και ένας Έλληνας συγγραφέας

1. **Πηγή Α: ο Ρωμαίος ποιητής Οράτιος** (1ος αιώνας π.Χ.) γράφει στις *Επιστολές* (2.1): «Graecia capta ferum victorem cepit», δηλαδή «η Ελλάδα, όταν αιχμαλωτίστηκε, αιχμαλώτισε τον άγριο νικητή της», και έφερε τις τέχνες στο αγροτικό Λάτιο.
2. **Πηγή Β: ο Πλούταρχος** (1ος–2ος αιώνας μ.Χ.), στα *Πολιτικά παραγγέλματα* (17), συμβουλεύει έναν νέο Έλληνα που θα γίνει άρχοντας στην πόλη του, σε ελεύθερη απόδοση: να θυμάται ότι κυβερνά ως **υπήκοος**, σε πόλη που υπακούει στους ανθυπάτους του Καίσαρα, και ότι πάνω από το κεφάλι του βλέπει τις **μπότες** των Ρωμαίων.
3. **Τι λέει η καθεμιά.** Ο Οράτιος μιλά για τον **πολιτισμό**: οι Ρωμαίοι νίκησαν, αλλά υιοθέτησαν την ελληνική τέχνη και σκέψη. Ο Πλούταρχος μιλά για την **εξουσία**: οι ελληνικές πόλεις αυτοδιοικούνται μόνο όσο το επιτρέπει η Ρώμη.
4. **Το συμπέρασμα.** Οι δύο πηγές δεν αντιφάσκουν — περιγράφουν δύο όψεις της ίδιας σχέσης. Ο νικητής είναι ρωμαϊκός στα όπλα και στη διοίκηση, ελληνικός σε μεγάλο βαθμό στην παιδεία. Και ο καθένας γράφει από τη δική του θέση: ο Ρωμαίος με θαυμασμό για τους Έλληνες, ο Έλληνας με ρεαλισμό για τα όρια της ελευθερίας του.

### Παράδειγμα 2: Γιατί το κήρυγμα του Παύλου έφτασε τόσο γρήγορα από τους Φιλίππους ως την Κόρινθο;

1. **Ο δρόμος.** Οι Φίλιπποι, η Θεσσαλονίκη και η Αμφίπολη βρίσκονταν πάνω στην **Εγνατία οδό**. Η ρωμαϊκή ειρήνη έκανε το ταξίδι ασφαλές, στη στεριά και στη θάλασσα.
2. **Η γλώσσα.** Ο Παύλος μπορούσε να μιλήσει και να γράψει στην **κοινή** ελληνική, που την καταλάβαιναν σε όλες αυτές τις πόλεις.
3. **Οι άνθρωποι.** Στις μεγάλες πόλεις υπήρχαν **εβραϊκές κοινότητες** με συναγωγές, όπου άρχιζε το κήρυγμά του, και πολυπληθή λιμάνια με εμπόρους που ταξίδευαν, όπως η Κόρινθος.
4. **Το συμπέρασμα.** Η διάδοση δεν εξηγείται με μία αιτία. Η ίδια η ρωμαϊκή αυτοκρατορία, με τους δρόμους και την ειρήνη της, και ο ελληνιστικός κόσμος, με την κοινή γλώσσα του, έδωσαν στον χριστιανισμό τα μέσα για να απλωθεί — πριν ακόμα οι αρχές αρχίσουν να τον διώκουν.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποιες δύο επαρχίες χωρίστηκε ο ελληνικός χώρος στα χρόνια του Αυγούστου;
   - Αττική και Πελοπόννησος
   - Μακεδονία και Αχαΐα
   - Ελλάδα και Ιωνία
   - Ήπειρος και Κρήτη
2. Γιατί ο Σύλλας κυρίευσε και λεηλάτησε την Αθήνα το 86 π.Χ.;
   - Επειδή η Αθήνα είχε πάει με το μέρος του Μιθριδάτη, εχθρού της Ρώμης
   - Επειδή οι Αθηναίοι είχαν ζητήσει βοήθεια από την Καρχηδόνα
   - Επειδή η Αθήνα αρνήθηκε να γίνει χριστιανική
   - Επειδή οι Ρωμαίοι ήθελαν να κλείσουν για πάντα τα φιλοσοφικά σχολεία της Αθήνας
3. Ποια ήταν μια άμεση συνέπεια της ρωμαϊκής ειρήνης για τις ελληνικές πόλεις;
   - Ξαναβρήκαν την πλήρη ανεξαρτησία τους
   - Σταμάτησαν να πληρώνουν φόρους
   - Όλοι οι κάτοικοι έγιναν αμέσως Ρωμαίοι πολίτες
   - Ασφαλέστεροι δρόμοι και θάλασσες, που βοήθησαν το εμπόριο
4. Ο Οράτιος γράφει ότι «η Ελλάδα, όταν αιχμαλωτίστηκε, αιχμαλώτισε τον άγριο νικητή της». Τι εννοεί;
   - Ότι οι Έλληνες νίκησαν τελικά τους Ρωμαίους στον πόλεμο
   - Ότι οι Ρωμαίοι νίκησαν στρατιωτικά, αλλά υιοθέτησαν τον ελληνικό πολιτισμό
   - Ότι πολλοί Ρωμαίοι στρατιώτες πιάστηκαν αιχμάλωτοι από τους Έλληνες στη μάχη
   - Ότι οι Ρωμαίοι μετέφεραν την πρωτεύουσά τους στην Αθήνα
5. Ο Πλούταρχος θυμίζει στον Έλληνα άρχοντα ότι πάνω από το κεφάλι του βλέπει «τις μπότες των Ρωμαίων». Ποια πρόταση αποδίδει καλύτερα την άποψή του;
   - Οι ελληνικές πόλεις δεν έχουν πια κανέναν άρχοντα
   - Οι Έλληνες πρέπει να επαναστατήσουν αμέσως
   - Η τοπική εξουσία υπάρχει, αλλά μόνο μέσα στα όρια που αφήνει η Ρώμη
   - Οι Ρωμαίοι στρατιώτες ζούσαν μέσα σε κάθε ελληνικό σπίτι και σε κάθε πόλη
6. Ποια από τις παρακάτω προτάσεις είναι αναχρονισμός;
   - Ο Παύλος έστειλε επιστολή στους χριστιανούς της Θεσσαλονίκης
   - Ο Αδριανός τελείωσε τον ναό του Ολυμπίου Διός στην Αθήνα
   - Ο Πλούταρχος έγραψε τη βιογραφία του Μεγάλου Κωνσταντίνου
   - Νεαροί Ρωμαίοι σπούδαζαν ρητορική στη Ρόδο
7. Ποιος παράγοντας δεν βοήθησε στη γρήγορη διάδοση του χριστιανισμού στις ελληνικές πόλεις τον 1ο αιώνα μ.Χ.;
   - Οι ασφαλείς δρόμοι της ρωμαϊκής ειρήνης
   - Η κοινή ελληνική γλώσσα
   - Οι εβραϊκές κοινότητες των μεγάλων πόλεων με τις συναγωγές τους
   - Το διάταγμα των Μεδιολάνων, που προστάτευε τους χριστιανούς
8. Για ποιον λόγο κυρίως οι ρωμαϊκές αρχές θεωρούσαν ύποπτους τους χριστιανούς;
   - Επειδή μιλούσαν και έγραφαν ελληνικά και όχι λατινικά, τη γλώσσα του κράτους
   - Επειδή αρνούνταν να τιμήσουν τους θεούς του κράτους και τον αυτοκράτορα
   - Επειδή η Ρώμη απαγόρευε κάθε ξένη θρησκεία που ερχόταν από την Ανατολή
   - Επειδή αρνούνταν να πληρώσουν κάθε φόρο στους Ρωμαίους φοροεισπράκτορες
9. Τι αποφάσισε ο αυτοκράτορας Καρακάλλας το 212 μ.Χ.;
   - Να γίνει ο χριστιανισμός επίσημη θρησκεία όλης της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας
   - Να μεταφερθεί η πρωτεύουσα από τη Ρώμη στην Ανατολή, στο Βυζάντιο
   - Να δοθεί η ρωμαϊκή υπηκοότητα σχεδόν σε όλους τους ελεύθερους κατοίκους
   - Να χωριστεί η Ελλάδα σε δύο επαρχίες, τη Μακεδονία και την Αχαΐα
10. Ποια πρόταση λέει κάτι διαφορετικό από τις άλλες τρεις για τον ελληνισμό στη ρωμαϊκή εποχή;
   - Ο Σύλλας λεηλάτησε την Αθήνα και οι Ρωμαίοι πήραν ελληνικά έργα τέχνης
   - Ο Αδριανός ίδρυσε το Πανελλήνιον με έδρα την Αθήνα
   - Ο Κικέρων σπούδασε στην Αθήνα και στη Ρόδο
   - Οι ρωμαϊκές αρχές έβγαζαν τα διατάγματά τους στην Ανατολή και στα ελληνικά

## Ασκήσεις

1. Πώς λεγόταν ο ρωμαϊκός δρόμος που ένωνε την Αδριατική με τη Θεσσαλονίκη;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει τι αποφάσισε ο αυτοκράτορας Καρακάλλας το 212 μ.Χ. Τι ήταν;
   *Γραμμή χρόνου της Ελλάδας στη ρωμαϊκή εποχή, από το 146 π.Χ. ως το 313 μ.Χ.· το όνομα του γεγονότος του 212 μ.Χ. λείπει.*
3. Γιατί ο πρώτος αιώνας της ρωμαϊκής κυριαρχίας, από το 146 ως το 31 π.Χ., ήταν σκληρός για τις ελληνικές πόλεις;
4. Οι Πράξεις των Αποστόλων περιγράφουν την Αθήνα όταν έφτασε εκεί ο Παύλος: «Όλοι οι Αθηναίοι και οι ξένοι που βρίσκονταν εκεί δεν περνούσαν τον καιρό τους με τίποτε άλλο παρά να λένε ή να ακούνε κάτι καινούργιο. […] Όταν άκουσαν για ανάσταση νεκρών, άλλοι κορόιδευαν και άλλοι έλεγαν: “Θα σε ακούσουμε γι' αυτό και άλλη φορά.”» — Πράξεις των Αποστόλων 17.21 και 17.32, 1ος αι. μ.Χ., ελεύθερη απόδοση. Τι μας δείχνει η πηγή για την Αθήνα της ρωμαϊκής εποχής, και από ποια ματιά γράφει ο συγγραφέας;
5. Ήταν η ρωμαϊκή κυριαρχία κέρδος ή απώλεια για τους Έλληνες; Δώσε ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά, και πες για ποιους Έλληνες μιλάς.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/greece-in-roman-empire
