# Γεωμετρικοί χρόνοι και Όμηρος

> Οι «σκοτεινοί» αιώνες, η αλφαβήτα και τα έπη που ένωσαν τους Έλληνες.

Ιστορία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/geometric-homer

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι άλλαξε μετά την πτώση των ανακτόρων και γιατί οι αιώνες αυτοί λέγονται «σκοτεινοί».
- Να περιγράφεις πώς οι Έλληνες πήραν το αλφάβητο από τους Φοίνικες και τι πρόσθεσαν.
- Να εξηγείς πώς δημιουργήθηκαν τα ομηρικά έπη και ποιον κόσμο καθρεφτίζουν.
- Να αναγνωρίζεις τους δεσμούς που έκαναν τους Έλληνες να νιώθουν ένας λαός.

## Μετά τα ανάκτορα

Γύρω στο **1100 π.Χ.** τα μυκηναϊκά ανάκτορα έχουν χαθεί. Μαζί τους χάνονται
οι γραφείς, οι αποθήκες, τα μεγάλα έργα και το εμπόριο με μακρινές χώρες. Ο
πληθυσμός μειώνεται, οι οικισμοί γίνονται μικροί και σκόρπιοι, και οι
άνθρωποι ζουν κυρίως από τη γεωργία και την κτηνοτροφία.

Οι ιστορικοί ονομάζουν τους αιώνες ως το 800 π.Χ. περίπου **«σκοτεινούς»**.
Σκοτεινοί όμως είναι κυρίως **για εμάς**: επειδή δεν γράφει πια κανείς,
έχουμε μόνο τα ευρήματα των αρχαιολόγων. Και αυτά δείχνουν ότι ο κόσμος δεν
σταμάτησε:

- Διαδίδεται ο **σίδηρος**. Ο χαλκός ήθελε κασσίτερο από μακρινές χώρες, ενώ ο
  σίδηρος βρισκόταν κοντά. Εργαλεία και όπλα γίνονται φθηνότερα.
- Στο **Λευκαντί** της Εύβοιας βρέθηκε ένα μεγάλο κτίριο του 10ου αιώνα π.Χ.
  με πλούσιους τάφους, χρυσά κοσμήματα και αντικείμενα από την Κύπρο και την
  Ανατολή. Κάποιοι λοιπόν ταξίδευαν και πλούτιζαν.
- Ομάδες Ελλήνων περνούν το Αιγαίο και εγκαθίστανται στα νησιά και στα
  παράλια της **Μικράς Ασίας**: οι **Αιολείς** στον βορρά, οι **Ίωνες** στο
  κέντρο, οι **Δωριείς** στον νότο. Η μετακίνηση αυτή λέγεται συχνά **πρώτος
  ελληνικός αποικισμός**, και οι τρεις ομάδες μιλούν τρεις βασικές
  **διαλέκτους**: αιολική, ιωνική, δωρική.

## Γεωμετρική τέχνη

Από τον 9ο αιώνα π.Χ. η κεραμική γεμίζει με μαίανδρους, κύκλους, τρίγωνα και
ζώνες. Από αυτά τα σχέδια όλη η περίοδος ως το 700 π.Χ. ονομάζεται
**γεωμετρική**. Γύρω στο 750 π.Χ. στα αγγεία εμφανίζονται και άνθρωποι,
σχεδιασμένοι κι αυτοί γεωμετρικά. Ο **αμφορέας του Διπύλου**, από το
νεκροταφείο του Κεραμεικού στην Αθήνα, είναι ψηλότερος από ένα παιδί και
έστεκε πάνω σε τάφο: δείχνει τον νεκρό ξαπλωμένο και γύρω του ανθρώπους που
θρηνούν.

*Ο αμφορέας του Διπύλου, στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Ψάξε τη ζώνη ανάμεσα στις λαβές: ο νεκρός ξαπλωμένος, και γύρω του άνθρωποι με τα χέρια στο κεφάλι, που θρηνούν. Όλη η υπόλοιπη επιφάνεια είναι μαίανδροι και γραμμές.*

## Το αλφάβητο

Τον **8ο αιώνα π.Χ.**, ίσως και λίγο νωρίτερα, οι Έλληνες ξαναβρίσκουν τη
γραφή. Αυτή τη φορά δεν τη φτιάχνουν οι ίδιοι: την παίρνουν από τους
**Φοίνικες**, εμπόρους από τις ακτές του σημερινού **Λιβάνου**, που συναντούσαν στα λιμάνια του Αιγαίου και της Ανατολής.
Ο Ηρόδοτος ονόμαζε ακόμη τα γράμματα «φοινικήια».

Η φοινικική γραφή είχε σημεία μόνο για σύμφωνα. Οι Έλληνες χρησιμοποίησαν
μερικά από αυτά για **φωνήεντα** (Α, Ε, Ι, Ο, Υ) και πρόσθεσαν και δικά τους.
Έτσι γεννήθηκε το πρώτο αλφάβητο που γράφει κάθε φθόγγο. Στην αρχή κάθε
περιοχή είχε τη δική της παραλλαγή· το αλφάβητο που ξέρουμε σήμερα
επικράτησε πολύ αργότερα.

|              | Γραμμική Β΄                                         | Αλφάβητο                                      |
| ------------ | --------------------------------------------------- | --------------------------------------------- |
| Σημεία       | Περίπου 90 συλλαβικά, και πάνω από 100 ιδεογράμματα | Περίπου 24 γράμματα                           |
| Ποιος έγραφε | Λίγοι γραφείς του ανακτόρου                         | Όποιος ήθελε να μάθει                         |
| Για τι       | Λογαριασμούς                                        | Ονόματα, αφιερώσεις, στίχους, αργότερα νόμους |

> **Κλειδί**
>
> Το αλφάβητο είναι **απλό**: με λίγα γράμματα γράφεις κάθε λέξη. Γι' αυτό η
> γραφή βγήκε από τα χέρια λίγων ειδικών. Μερικές από τις πρώτες ελληνικές
> επιγραφές του 8ου αιώνα π.Χ. δεν είναι λογαριασμοί, αλλά **στίχοι**
> χαραγμένοι σε αγγεία — ένα αστείο για ένα συμπόσιο, ένα βραβείο για τον
> καλύτερο χορευτή.

*Η οινοχόη του Διπύλου, 8ος αιώνας π.Χ., με μία από τις παλαιότερες ελληνικές επιγραφές. Ο στίχος λέει περίπου: όποιος από όλους τους χορευτές χορεύει πιο ωραία, αυτός να πάρει την κανάτα. Το αγγείο ήταν το βραβείο.*

## Ο Όμηρος και τα έπη

Στα ίδια χρόνια παίρνουν τη μορφή τους τα δύο μεγάλα έπη που οι αρχαίοι
απέδιδαν στον **Όμηρο**:

- Η **Ιλιάδα** αφηγείται τον θυμό του Αχιλλέα, λίγες εβδομάδες μέσα στον
  δέκατο χρόνο του Τρωικού πολέμου.
- Η **Οδύσσεια** αφηγείται την περιπλάνηση του Οδυσσέα και την επιστροφή του
  στην Ιθάκη.

Τα έπη δεν τα έγραψε ένας συγγραφέας σε ένα γραφείο. Επί γενιές, οι
**αοιδοί** τραγουδούσαν ιστορίες για ήρωες, με τη συνοδεία λύρας, σε στίχους
που λέγονται **δακτυλικά εξάμετρα**. Κρατούσαν στη μνήμη έτοιμες φράσεις —
«ροδοδάχτυλη Αυγή», «γοργοπόδαρος Αχιλλέας» — που τους βοηθούσαν να
αυτοσχεδιάζουν. Κάποιος μεγάλος ποιητής, ή περισσότεροι, έδωσαν στα έπη τη
μορφή τους γύρω στο **δεύτερο μισό του 8ου αιώνα π.Χ.** Γράφτηκαν ολόκληρα
αργότερα. Ποιος ακριβώς ήταν ο Όμηρος, και πού γεννήθηκε, το συζητούσαν ήδη
οι αρχαίοι.

Επειδή πέρασαν από στόμα σε στόμα επί αιώνες, τα έπη είναι ένα **μείγμα**:
αναμνήσεις από τη μυκηναϊκή εποχή, στοιχεία από τον κόσμο του ποιητή, και
πολλή ποιητική φαντασία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από ποια εποχή έρχεται;*

## Διαβάζουμε μια πηγή

### Παράδειγμα 1: Ο Ηρόδοτος (5ος αιώνας π.Χ.) γράφει, σε ελεύθερη απόδοση (Ηρόδοτος 2.53): «Νομίζω ότι ο Ησίοδος και ο Όμηρος έζησαν 400 χρόνια πριν από μένα, όχι περισσότερα. Αυτοί έδωσαν στους Έλληνες τη γενεαλογία των θεών, τα ονόματά τους και τη μορφή τους». Τι μας λέει αυτή η πηγή;

1. **Ποιος μιλά και πότε.** Ο Ηρόδοτος έγραφε γύρω στο 430 π.Χ. Δεν ήξερε τον
   Όμηρο· κάνει μια εκτίμηση, και το λέει: «νομίζω».
2. **Η χρονολογία.** 430 + 400 = 830. Ο Ηρόδοτος τοποθετεί λοιπόν τον Όμηρο γύρω
   στο 830 π.Χ. Οι σημερινοί ερευνητές προτιμούν τον 8ο αιώνα, κυρίως το
   δεύτερο μισό του. Η εκτίμησή του δεν απέχει πολύ.
3. **Το περιεχόμενο.** Για τον Ηρόδοτο, οι Έλληνες πήραν από τα έπη την εικόνα
   τους για τους θεούς: ποιοι είναι, πώς λέγονται, πώς μοιάζουν. Οι ποιητές δεν
   «έφτιαξαν» τη θρησκεία από το μηδέν, αλλά της έδωσαν μια μορφή κοινή για
   όλους.
4. **Το συμπέρασμα.** Ήδη τον 5ο αιώνα π.Χ. οι Έλληνες έβλεπαν στον Όμηρο κάτι
   που τους ένωνε. Όποιος άκουγε την Ιλιάδα, στη Μίλητο ή στην Κόρινθο,
   γνώριζε τους ίδιους θεούς και τους ίδιους ήρωες.

## Τι έκανε τους Έλληνες έναν λαό

Οι Έλληνες δεν είχαν ποτέ σε αυτή την εποχή ένα κοινό κράτος. Τους ένωναν
όμως άλλα πράγματα:

- η **γλώσσα**, με τις διαλέκτους της, που όλοι καταλάβαιναν,
- οι **θεοί του Ολύμπου** και τα κοινά **ιερά**, όπως οι **Δελφοί** και η
  **Ολυμπία**,
- τα **έπη**, που τραγουδιούνταν σε κάθε γιορτή,
- οι **αγώνες**: οι αρχαίοι χρονολογούσαν τους πρώτους αγώνες της Ολυμπίας
  στο **776 π.Χ.**

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τα ανάκτορα στον Όμηρο*

> **Πρόσεχε**
>
> «Σκοτεινοί αιώνες» δεν σημαίνει ότι οι Έλληνες εξαφανίστηκαν ή ότι δεν έγινε
> τίποτα. Σημαίνει ότι **δεν έχουμε γραπτές πηγές**. Και κάτι ακόμη: η Ιλιάδα
> δεν είναι «ντοκουμέντο» ενός πολέμου του 13ου αιώνα π.Χ. Η Τροία πράγματι
> καταστράφηκε περισσότερες από μία φορές, αλλά αν έγινε ένας πόλεμος όπως τον
> τραγουδά ο Όμηρος, δεν μπορούμε να το αποδείξουμε.

> **Θυμήσου**
>
> - Περίπου 1100–700 π.Χ.: μικροί οικισμοί, χωρίς γραφή ως τον 8ο αιώνα, αλλά με σίδηρο, μετακινήσεις και νέα τέχνη.
> - Πρώτος αποικισμός: Αιολείς, Ίωνες, Δωριείς στα νησιά και στα παράλια της Μικράς Ασίας.
> - Το αλφάβητο ήρθε από τους Φοίνικες· οι Έλληνες πρόσθεσαν τα φωνήεντα.
> - Ιλιάδα και Οδύσσεια: προφορική παράδοση που πήρε μορφή τον 8ο αιώνα π.Χ.
> - Γλώσσα, θεοί, ιερά, έπη και αγώνες ένωναν Έλληνες που ζούσαν χωριστά.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί οι αιώνες μετά το 1100 π.Χ. ονομάζονται «σκοτεινοί»;
   - Κανείς δεν έγραφε, οπότε δεν έχουμε γραπτές πηγές και ξέρουμε λίγα
   - Οι Έλληνες εγκατέλειψαν όλοι την Ελλάδα, και η χώρα έμεινε άδεια για τρεις αιώνες
   - Μια έκρηξη ηφαιστείου σκέπασε τον ουρανό για χρόνια
   - Οι αρχαίοι Έλληνες τους ονόμαζαν έτσι
2. Στο Λευκαντί της Εύβοιας βρέθηκε πλούσιος τάφος του 10ου αιώνα π.Χ. με χρυσά κοσμήματα και αντικείμενα από την Κύπρο. Τι δείχνει αυτό το εύρημα;
   - Ότι ακόμη και στους «σκοτεινούς» αιώνες κάποιοι ταξίδευαν, εμπορεύονταν και πλούτιζαν
   - Ότι ένα μυκηναϊκό ανάκτορο της Εύβοιας επιβίωσε από την κατάρρευση και συνέχισε να ακμάζει
   - Ότι οι Κύπριοι κατέκτησαν την Εύβοια
   - Ότι ο όρος «σκοτεινοί αιώνες» είναι εντελώς λάθος και πρέπει να καταργηθεί
3. Πού εγκαταστάθηκαν οι Ίωνες κατά τον πρώτο ελληνικό αποικισμό;
   - Στα κεντρικά παράλια της Μικράς Ασίας και στα απέναντι νησιά
   - Στις ακτές της νότιας Ιταλίας και στα παράλια της ανατολικής Σικελίας
   - Στα βόρεια παράλια της Μικράς Ασίας και στη Λέσβο απέναντι
   - Στο Δέλτα του Νείλου, στην Αίγυπτο, κοντά στις εκβολές του
4. Τι άλλαξαν οι Έλληνες στη γραφή που πήραν από τους Φοίνικες;
   - Χρησιμοποίησαν σημεία και για τα φωνήεντα
   - Πρόσθεσαν σημεία για ολόκληρες συλλαβές
   - Τίποτα· την κράτησαν ακριβώς όπως ήταν
   - Πρόσθεσαν εικονίδια για αντικείμενα, όπως κρασί και σιτάρι
5. Ποια συνέπεια είχε το ότι το αλφάβητο είχε μόνο περίπου 24 γράμματα;
   - Μπορούσε να το μάθει πολύ περισσότερος κόσμος, όχι μόνο λίγοι ειδικοί γραφείς
   - Χρησιμοποιήθηκε μόνο για τους λογαριασμούς των ανακτόρων, όπως η Γραμμική Β΄
   - Δεν μπορούσε να αποδώσει τους στίχους της ποίησης, γιατί είχε λίγα σημεία
   - Ήταν ακριβώς το ίδιο σε όλες τις ελληνικές πόλεις, από την πρώτη κιόλας μέρα
6. Πώς δημιουργήθηκαν η Ιλιάδα και η Οδύσσεια;
   - Από μακριά προφορική παράδοση αοιδών, που πήρε τη μορφή της τον 8ο αιώνα π.Χ.
   - Τις έγραψε ένας αυτόπτης μάρτυρας του Τρωικού πολέμου σε Γραμμική Β΄
   - Τις έγραψε μόνος του, από την αρχή ως το τέλος, ένας ποιητής στην Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ.
   - Είναι μεταφράσεις φοινικικών επών
7. Ο Ηρόδοτος γράφει ότι ο Όμηρος και ο Ησίοδος «έδωσαν στους Έλληνες τη γενεαλογία των θεών, τα ονόματα και τη μορφή τους». Τι σημαίνει αυτό για τον ρόλο των επών;
   - Τα έπη έδωσαν σε όλους τους Έλληνες μια κοινή εικόνα των θεών τους
   - Οι Έλληνες δεν είχαν καμία θρησκεία ούτε θεούς πριν από τα έπη του Ομήρου
   - Ο Όμηρος ήταν ιερέας των Δελφών
   - Ο Ηρόδοτος ήξερε προσωπικά τον Όμηρο
8. Σε μια περιγραφή ενός χωριού του 1000 π.Χ., ποια λεπτομέρεια είναι αναχρονισμός;
   - Ένας χωρικός χαράζει το όνομά του με ελληνικό αλφάβητο σε ένα κύπελλο
   - Ο σιδεράς φτιάχνει ένα σιδερένιο δρεπάνι
   - Ο νεκρός του χωριού καίγεται και οι στάχτες του μπαίνουν σε αγγείο
   - Οι κάτοικοι ζουν από τα χωράφια και τα κοπάδια τους
9. Τι συνδέουν οι αρχαίοι Έλληνες με τη χρονολογία 776 π.Χ.;
   - Τους πρώτους αγώνες στην Ολυμπία, κατά την παράδοση
   - Την πτώση των μυκηναϊκών ανακτόρων
   - Την αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β΄ από τον Βέντρις
   - Την πρώτη γραπτή έκδοση της Ιλιάδας
10. Ποιο από τα παρακάτω ΔΕΝ ένωνε τους Έλληνες του 8ου αιώνα π.Χ.;
   - Ένας κοινός βασιλιάς για όλες τις ελληνικές περιοχές
   - Η κοινή γλώσσα, παρά τις διαλέκτους
   - Τα κοινά ιερά, όπως οι Δελφοί και η Ολυμπία
   - Τα ομηρικά έπη

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα δύο έπη που οι αρχαίοι απέδιδαν στον Όμηρο;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η χρονιά των πρώτων αγώνων στην Ολυμπία, όπως την έδιναν οι ίδιοι οι αρχαίοι. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου από το 1100 ως το 750 π.Χ.· η χρονιά των πρώτων αγώνων στην Ολυμπία λείπει.*
3. Γιατί διαδόθηκε ο σίδηρος στα χρόνια μετά την πτώση των ανακτόρων, και τι άλλαξε αυτό;
4. «Οι Φοίνικες που ήρθαν με τον Κάδμο έφεραν στους Έλληνες πολλές γνώσεις, και κυρίως τα γράμματα, που πριν, όπως μου φαίνεται, δεν τα είχαν οι Έλληνες. […] Οι Ίωνες τα έμαθαν από τους Φοίνικες, άλλαξαν λίγο το σχήμα τους και τα έλεγαν “φοινικήια”, όπως ήταν δίκαιο.» — Ηρόδοτος, Ιστορίαι 5.58, ελεύθερη απόδοση Τι από αυτά μπορούμε να εμπιστευτούμε, και τι όχι;
5. Μπορεί η Ιλιάδα να μας δείξει πώς ζούσαν οι Μυκηναίοι; Δώσε ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/geometric-homer
