# Κυκλαδικός και μινωικός πολιτισμός

> Ειδώλια, ανάκτορα, θαλασσοκρατία — και η έκρηξη της Θήρας.

Ιστορία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/cycladic-minoan

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τον κυκλαδικό πολιτισμό της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού και τα ειδώλιά του.
- Να εξηγείς πώς λειτουργούσαν τα μινωικά ανάκτορα και τι ξέρουμε για τη γραφή και το εμπόριο της Κρήτης.
- Να κρίνεις την πληροφορία του Θουκυδίδη για τη «θαλασσοκρατία» του Μίνωα.
- Να εξηγείς γιατί η έκρηξη της Θήρας δεν αρκεί για να εξηγήσει το τέλος των ανακτόρων.

## Η Εποχή του Χαλκού στο Αιγαίο

Γύρω στο **3200 π.Χ.** οι κάτοικοι του Αιγαίου δούλευαν όλο και συχνότερα τον
**χαλκό** και, λίγο αργότερα, τον **ορείχαλκο** (κράμα χαλκού με κασσίτερο), που
είναι σκληρότερος. Ο κασσίτερος όμως δεν υπήρχε στο Αιγαίο· έπρεπε να έρθει από
μακριά. Έτσι η μεταλλουργία έκανε τη **θάλασσα** και το **εμπόριο** πιο
σημαντικά από ποτέ.

Αρχίζει η **Εποχή του Χαλκού** (περίπου 3200–1100 π.Χ.). Σε αυτή την ενότητα
βλέπουμε τους δύο πρώτους μεγάλους πολιτισμούς της: τον **κυκλαδικό** στα νησιά
του κεντρικού Αιγαίου και τον **μινωικό** στην Κρήτη. Τον τρίτο, τον
μυκηναϊκό, θα τον δούμε στην επόμενη.

## Ο κυκλαδικός πολιτισμός

Ο κυκλαδικός πολιτισμός άνθισε κυρίως στην **Πρώιμη Εποχή του Χαλκού**,
περίπου 3200–2000 π.Χ. Οι Κυκλαδίτες ζούσαν σε μικρούς οικισμούς κοντά στη
θάλασσα, καλλιεργούσαν, ψάρευαν και, πάνω απ' όλα, **ταξίδευαν**:

- Είχαν μακριά πλοία με πολλά κουπιά, που τα βλέπουμε χαραγμένα πάνω στα
  λεγόμενα «τηγανόσχημα» σκεύη της **Χαλανδριανής** στη Σύρο.
- Διακινούσαν τον **οψιανό** της Μήλου, το μάρμαρο της Νάξου και της Πάρου,
  και μέταλλα.

*Χάρτης της Ελλάδας με ονόματα τη Μήλο, τη Νάξο, την Πάρο, τη Σαντορίνη (Θήρα) και την Κρήτη.*

Το πιο γνωστό τους δημιούργημα είναι τα **μαρμάρινα ειδώλια**: μορφές κυρίως
γυναικείες, με τα χέρια διπλωμένα στο στήθος, από λίγα εκατοστά ως και το
μέγεθος ανθρώπου. Σήμερα μας φαίνονται λευκά και λιτά, αλλά αρχικά ήταν
**ζωγραφισμένα**: σε πολλά σώζονται ίχνη χρώματος για τα μάτια, τα μαλλιά,
κοσμήματα.

*Κυκλαδικό ειδώλιο, περίπου 2800–2300 π.Χ., στο Μουσείο Ashmolean της Οξφόρδης. Το πρόσωπο έχει μόνο μύτη· τα μάτια και το στόμα, όπως σε πολλά ειδώλια, θα ήταν ζωγραφισμένα.*

Τι ήταν; **Δεν ξέρουμε με βεβαιότητα.** Βρίσκονται κυρίως σε τάφους, οπότε
μπορεί να συνόδευαν τους νεκρούς. Άλλοι βλέπουν θεότητες, άλλοι προγόνους. Στο
νησάκι **Κέρος** βρέθηκαν χιλιάδες κομμάτια από ειδώλια και αγγεία που είχαν
σπάσει αλλού και μεταφέρθηκαν εκεί — ίσως ιερός τόπος τελετών.

Η απάντηση θα ήταν πιο εύκολη αν ήξεραν πού βρέθηκε το καθένα. Τον 20ό αιώνα
όμως τα ειδώλια έγιναν περιζήτητα στην αγορά τέχνης, και οι **αρχαιοκάπηλοι**
άνοιξαν εκατοντάδες τάφους. Πολλά ειδώλια των μουσείων και των συλλογών δεν
έχουν γνωστή προέλευση. Ένα αρχαίο αντικείμενο χωρίς το σημείο όπου βρέθηκε
χάνει το μεγαλύτερο μέρος της πληροφορίας του.

## Ο μινωικός πολιτισμός

Το **1900** ο Βρετανός αρχαιολόγος **Άρθουρ Έβανς** άρχισε να ανασκάπτει την
**Κνωσό** και έδωσε στον πολιτισμό που βρήκε το όνομα **μινωικός**, από τον
μυθικό βασιλιά **Μίνωα**. Το όνομα είναι δικό μας· πώς έλεγαν τον εαυτό τους οι
ίδιοι οι Κρητικοί εκείνης της εποχής δεν το ξέρουμε.

Γύρω στο **1900 π.Χ.** χτίστηκαν στην Κρήτη τα πρώτα **ανάκτορα**: στην
**Κνωσό**, στη **Φαιστό**, στα **Μάλια**, και αργότερα στη **Ζάκρο**. Γύρω στο
**1700 π.Χ.** καταστράφηκαν, πιθανότατα από σεισμούς, και ξαναχτίστηκαν ακόμα
μεγαλύτερα. Γι' αυτό μιλάμε για **παλαιοανακτορική** και **νεοανακτορική**
περίοδο.

Ένα μινωικό ανάκτορο δεν ήταν απλώς το σπίτι ενός άρχοντα:

| Χώρος                                  | Τι μας δείχνει                           |
| -------------------------------------- | ---------------------------------------- |
| Μεγάλη κεντρική αυλή                   | τελετές και συγκεντρώσεις                |
| Αποθήκες με πιθάρια                    | συγκέντρωση σοδειάς: λάδι, κρασί, σιτηρά |
| Εργαστήρια                             | τεχνίτες που δούλευαν για το ανάκτορο    |
| Αρχεία με πήλινες πινακίδες            | καταγραφή προϊόντων — διοίκηση           |
| Φωταγωγοί, αποχετεύσεις, πολλοί όροφοι | προχωρημένη αρχιτεκτονική                |
| Τοιχογραφίες                           | ταυροκαθάψια, τελετές, φύση              |

Εντυπωσιάζει και κάτι που **λείπει**: τα ανάκτορα δεν είχαν ισχυρά
οχυρωματικά τείχη, όπως θα έχουν αργότερα οι μυκηναϊκές ακροπόλεις.

Οι Μινωίτες είχαν **γραφή**. Πρώτα χρησιμοποίησαν τα λεγόμενα κρητικά
ιερογλυφικά και μετά τη **Γραμμική Α΄**, που γραφόταν σε πήλινες πινακίδες.
Η Γραμμική Α΄ **δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί**: διαβάζουμε κάποιους αριθμούς,
αλλά δεν ξέρουμε τη γλώσσα. Αδιάβαστος μένει και ο **Δίσκος της Φαιστού**, με
σύμβολα αποτυπωμένα με σφραγίδες.

*Ο Δίσκος της Φαιστού, στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου. Τα σύμβολα δεν χαράχτηκαν με το χέρι: πατήθηκαν στον νωπό πηλό με σφραγίδες. Τι λένε, δεν το ξέρει κανείς.*

Η Κρήτη εμπορευόταν με την **Αίγυπτο** και την Ανατολή. Σε αιγυπτιακούς τάφους
του 15ου αιώνα π.Χ. εικονίζονται ξένοι που φέρνουν δώρα και ονομάζονται
**Κεφτιού**· οι περισσότεροι ερευνητές τους ταυτίζουν με Κρητικούς.

> **Κλειδί**
>
> Τα **ανάκτορα** ήταν το κέντρο της μινωικής Κρήτης: εκεί μαζευόταν και
> καταγραφόταν η σοδειά, δούλευαν τεχνίτες, γίνονταν τελετές. Η γραφή τους, η
> **Γραμμική Α΄**, δεν έχει διαβαστεί, οπότε ό,τι ξέρουμε για τους Μινωίτες το
> ξέρουμε κυρίως από την **αρχαιολογία** και από πηγές **άλλων λαών** ή πολύ
> **μεταγενέστερες**.

## Θαλασσοκρατία: τι λέει η πηγή, τι λένε τα ευρήματα

### Παράδειγμα 1: Ο Θουκυδίδης γράφει για τον Μίνωα. Πόσο μπορούμε να στηριχτούμε σε αυτό που λέει;

1. **Η πηγή** (Θουκυδίδης, Α 4, σε ελεύθερη απόδοση). Ξεκινά: «Μίνως γὰρ
   παλαίτατος ὧν ἀκοῇ ἴσμεν ναυτικὸν ἐκτήσατο» — ο Μίνωας είναι ο αρχαιότερος
   απ' όσους ξέρουμε **από την παράδοση** που απέκτησε στόλο. Συνεχίζει: κυριάρχησε
   στο μεγαλύτερο μέρος της θάλασσας που τώρα λέγεται ελληνική, έγινε άρχοντας των
   Κυκλάδων και έβαλε τους γιους του ηγεμόνες σε αυτές, και, **όπως είναι
   φυσικό**, καθάριζε τη θάλασσα από τους πειρατές όσο μπορούσε.
2. **Ποιος και πότε.** Ο Θουκυδίδης γράφει τον 5ο αιώνα π.Χ., πάνω από **χίλια
   χρόνια** μετά τα μινωικά ανάκτορα. Δεν είναι αυτόπτης μάρτυρας· η πηγή είναι
   μεταγενέστερη.
3. **Από πού ξέρει.** Το λέει ο ίδιος: «ἀκοῇ», από όσα **ακούγονταν**. Και για
   τους πειρατές δεν έχει στοιχείο — το συμπεραίνει («ὡς εἰκός», όπως είναι
   φυσικό). Ο προσεκτικός ιστορικός μάς δείχνει ο ίδιος πού τελειώνει η γνώση του.
4. **Τι λένε τα ευρήματα.** Στη Θήρα, στα Κύθηρα, στη Ρόδο, ακόμα και στη Μίλητο
   της Μικράς Ασίας βρέθηκαν σπίτια, αγγεία και συνήθειες με έντονη μινωική
   επιρροή. Υπάρχει λοιπόν πραγματική **ναυτική και εμπορική ακτινοβολία** της
   Κρήτης.
5. **Συμπέρασμα.** Η παράδοση για τη δύναμη της Κρήτης στη θάλασσα έχει πυρήνα
   αλήθειας. Αν όμως ήταν πολιτική κυριαρχία, με έναν βασιλιά που κυβερνούσε τα
   νησιά, ή επιρροή μέσα από το εμπόριο και τον πολιτισμό, οι αρχαιολόγοι
   διαφωνούν. Και ο Μίνωας ως πρόσωπο ανήκει στον μύθο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια πηγή στηρίζει ποιον ισχυρισμό;*

## Η έκρηξη της Θήρας

Στη **Θήρα** (Σαντορίνη) υπήρχε μια ακμαία πόλη με διώροφα και τριώροφα
σπίτια, λιθόστρωτους δρόμους και υπέροχες τοιχογραφίες: το **Ακρωτήρι**. Κάποια
στιγμή το ηφαίστειο του νησιού εξερράγη, σε μια από τις μεγαλύτερες εκρήξεις
που γνώρισε η ανθρωπότητα τις τελευταίες χιλιετίες, και η πόλη θάφτηκε κάτω από
μέτρα ηφαιστειακής τέφρας. Ο **Σπυρίδων Μαρινάτος** άρχισε να την ανασκάπτει το
**1967**.

Δύο πράγματα κάνουν το Ακρωτήρι ξεχωριστό. Πρώτα, η τέφρα το κράτησε σαν
φωτογραφία: τοίχοι, σκάλες, έπιπλα, αγγεία στη θέση τους. Έπειτα, **δεν έχουν
βρεθεί θύματα** ούτε πολύτιμα αντικείμενα. Οι κάτοικοι φαίνεται ότι είχαν
προειδοποιηθεί από σεισμούς και έφυγαν εγκαίρως — πού πήγαν, δεν ξέρουμε.

*Σπίτι στο Ακρωτήρι της Θήρας. Η πόρτα και το παράθυρο στέκονται ακόμα στο ύψος τους, γιατί η τέφρα γέμισε τα δωμάτια. Η στέγη από πάνω είναι σύγχρονη και προστατεύει την ανασκαφή.*

**Πότε έγινε;** Εδώ οι επιστήμονες διαφωνούν. Ο άνθρακας 14 σε κλαδί ελιάς
θαμμένο από την τέφρα και σε άλλα δείγματα δίνει περίπου το **1600 π.Χ.** ή λίγο
νωρίτερα. Η σύγκριση των αγγείων με την αιγυπτιακή χρονολογία έδειχνε
παραδοσιακά αργότερα, γύρω στο 1500 π.Χ. Γι' αυτό λέμε με ασφάλεια «**17ος ή 16ος
αιώνας π.Χ.**».

### Παράδειγμα 2: Το 1939 ο Μαρινάτος υποστήριξε ότι η έκρηξη της Θήρας κατέστρεψε τη μινωική Κρήτη. Στέκει αυτή η εξήγηση;

1. **Τι προβλέπει η θεωρία.** Αν η έκρηξη κατέστρεψε τα ανάκτορα, τα στρώματα της
   καταστροφής τους θα έπρεπε να είναι **αμέσως** πάνω από την ηφαιστειακή τέφρα.
2. **Τι δείχνουν τα ευρήματα.** Στην Κρήτη βρέθηκαν ίχνη τέφρας και ίσως
   τσουνάμι στις βόρειες ακτές. Όμως τα ανάκτορα συνέχισαν να λειτουργούν για
   πολλές δεκαετίες, ίσως και πάνω από έναν αιώνα. Οι μεγάλες καταστροφές τους
   χρονολογούνται γύρω στο **1450 π.Χ.**
3. **Άλλες πιθανές αιτίες.** Σεισμοί, κοινωνικές συγκρούσεις μέσα στην Κρήτη, και
   η άφιξη των **Μυκηναίων**, που λίγο μετά εμφανίζονται στην Κνωσό.
4. **Συμπέρασμα.** Η έκρηξη μάλλον **αποδυνάμωσε** την Κρήτη — έπληξε ακτές,
   λιμάνια, εμπόριο και σοδειές — αλλά δεν την κατέστρεψε μονομιάς. Το τέλος των
   ανακτόρων εξηγείται καλύτερα με **πολλές αιτίες** μαζί. Η θεωρία του Μαρινάτου
   ήταν έξυπνη για τα στοιχεία της εποχής της· τα νεότερα στοιχεία την
   τροποποίησαν. Έτσι προχωρά η επιστήμη.

> **Πρόσεχε**
>
> - **«Η Θήρα ήταν η Ατλαντίδα.»** Την Ατλαντίδα την περιγράφει ο **Πλάτωνας**
>   τον 4ο αιώνα π.Χ. σε δύο φιλοσοφικούς διαλόγους, ως παράδειγμα για μια
>   αλαζονική δύναμη που τιμωρήθηκε. Κάποιοι συνέδεσαν τον μύθο με τη Θήρα, αλλά
>   καμία πηγή δεν το αποδεικνύει. Είναι μύθος, όχι ιστορική πληροφορία.
> - **«Η έκρηξη εξαφάνισε τους Μινωίτες.»** Μία αιτία για ένα μεγάλο γεγονός
>   είναι σχεδόν πάντα λίγη. Τα ανάκτορα άντεξαν πολλές δεκαετίες μετά την
>   έκρηξη.
> - **Προσοχή και στις «αναπαραστάσεις».** Ο Έβανς ξανάχτισε με μπετόν τμήματα
>   της Κνωσού και συμπλήρωσε τοιχογραφίες από μικρά κομμάτια. Αυτό που βλέπει ο
>   επισκέπτης είναι εν μέρει **η ερμηνεία του Έβανς**, όχι μόνο αρχαίο κτίριο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κυκλάδες και Κρήτη*

> **Θυμήσου**
>
> - **Εποχή του Χαλκού** στο Αιγαίο: περίπου 3200–1100 π.Χ.
> - **Κυκλαδικός πολιτισμός** (περίπου 3200–2000 π.Χ.): ναυτικοί, οψιανός,
>   **μαρμάρινα ειδώλια** που αρχικά ήταν ζωγραφισμένα· η λειτουργία τους
>   συζητιέται, και η αρχαιοκαπηλία έσβησε πολλή πληροφορία.
> - **Μινωικός πολιτισμός**: ανάκτορα (Κνωσός, Φαιστός, Μάλια, Ζάκρος) από
>   περίπου 1900 π.Χ., χωρίς ισχυρά τείχη· αποθήκες, εργαστήρια, αρχεία.
> - **Γραμμική Α΄** και **Δίσκος της Φαιστού**: αδιάβαστα.
> - Η «θαλασσοκρατία» του Μίνωα: παράδοση που κατέγραψε ο **Θουκυδίδης** χίλια
>   χρόνια μετά· τα ευρήματα δείχνουν πραγματική μινωική επιρροή στο Αιγαίο.
> - **Θήρα**: έκρηξη τον 17ο ή 16ο αιώνα π.Χ.· τα ανάκτορα της Κρήτης άντεξαν ως
>   περίπου το **1450 π.Χ.** Το τέλος τους έχει πολλές αιτίες.

## Ερωτήσεις

1. Τα κυκλαδικά ειδώλια μας φαίνονται σήμερα λευκά. Πώς ήταν αρχικά;
   - Ζωγραφισμένα, με χρώμα για τα μάτια, τα μαλλιά και κοσμήματα
   - Ακριβώς όπως σήμερα, λευκά και χωρίς καμία διακόσμηση
   - Επιχρυσωμένα από την κορυφή ως τα πόδια
   - Φτιαγμένα από πηλό και βαμμένα λευκά ώστε να μοιάζουν με μάρμαρο
2. Γιατί η αρχαιοκαπηλία στις Κυκλάδες δυσκολεύει τόσο την κατανόηση των ειδωλίων;
   - Χάθηκε η πληροφορία για το πού και με τι βρέθηκε το κάθε ειδώλιο
   - Οι αρχαιοκάπηλοι έσπαγαν όλα τα ειδώλια που έβρισκαν
   - Τα κλεμμένα ειδώλια είναι όλα πλαστά
   - Έτσι δεν μπορούμε πια να διαβάσουμε τις επιγραφές τους
3. Από πού πήρε το όνομά του ο «μινωικός» πολιτισμός;
   - Από τον μυθικό βασιλιά Μίνωα· το όνομα το έδωσε ο Έβανς
   - Έτσι αποκαλούσαν τον εαυτό τους οι ίδιοι οι κάτοικοι της Κρήτης
   - Από ένα όνομα γραμμένο στον Δίσκο της Φαιστού
   - Από τους Αιγυπτίους, που έλεγαν τους Κρητικούς «Μινωίτες»
4. Σε ένα μινωικό ανάκτορο βρίσκεις δεκάδες πιθάρια σε σειρές και πήλινες πινακίδες με αριθμητικά σημάδια. Τι δείχνουν μαζί;
   - Ότι το ανάκτορο συγκέντρωνε και κατέγραφε προϊόντα
   - Ότι οι Μινωίτες έγραφαν λογοτεχνία πάνω σε πηλό
   - Ότι το ανάκτορο ήταν οχυρό για πολιορκίες
   - Ότι η Γραμμική Α΄ έχει πια αποκρυπτογραφηθεί
5. Ποιο χαρακτηριστικό ξεχωρίζει τα μινωικά ανάκτορα από τις μεταγενέστερες μυκηναϊκές ακροπόλεις;
   - Δεν είχαν ισχυρά οχυρωματικά τείχη
   - Δεν είχαν αποθήκες
   - Ήταν χτισμένα σε έναν μόνο όροφο
   - Δεν είχαν τοιχογραφίες
6. Ο Θουκυδίδης γράφει ότι ο Μίνωας είναι ο αρχαιότερος «ὧν ἀκοῇ ἴσμεν» που απέκτησε στόλο. Τι μας λέει αυτή η φράση για την πληροφορία του;
   - Ότι τη στηρίζει στην παράδοση, σε όσα ακούγονταν
   - Ότι είδε ο ίδιος τον στόλο του Μίνωα
   - Ότι τη διάβασε σε πινακίδες της Κνωσού
   - Ότι τη βρήκε σε αιγυπτιακά αρχεία
7. Στο Ακρωτήρι της Θήρας δεν βρέθηκαν θύματα ούτε πολύτιμα αντικείμενα. Ποιο είναι το πιο πιθανό συμπέρασμα;
   - Οι κάτοικοι προειδοποιήθηκαν από σεισμούς και έφυγαν με ό,τι πολύτιμο είχαν
   - Η πόλη ήταν ήδη εγκαταλειμμένη εκατοντάδες χρόνια πριν από την έκρηξη του ηφαιστείου
   - Όλοι οι κάτοικοι χάθηκαν στη θάλασσα από το τσουνάμι
   - Οι αρχαιολόγοι δεν έχουν ανασκάψει ακόμα κανένα σπίτι
8. Πώς χρονολογείται καλύτερα η έκρηξη της Θήρας, με βάση όσα ξέρουμε σήμερα;
   - 17ος ή 16ος αιώνας π.Χ.
   - Ακριβώς το 1500 π.Χ., μια χρονολογία που δεν αμφισβητεί κανείς
   - Γύρω στο 3200 π.Χ., στην αρχή της Εποχής του Χαλκού
   - Τον 5ο αιώνα π.Χ., στην εποχή του Θουκυδίδη
9. Τα μινωικά ανάκτορα λειτουργούσαν ακόμα για δεκαετίες μετά την έκρηξη της Θήρας. Ποιο συμπέρασμα βγαίνει από αυτό;
   - Η έκρηξη δεν αρκεί από μόνη της για να εξηγήσει το τέλος τους
   - Η έκρηξη δεν επηρέασε καθόλου την Κρήτη
   - Τα ανάκτορα καταστράφηκαν από μια δεύτερη έκρηξη της Θήρας
   - Τα ανάκτορα δεν καταστράφηκαν ποτέ
10. Ποια από τις παρακάτω προτάσεις είναι μύθος και όχι τεκμηριωμένο γεγονός;
   - Η Θήρα ήταν η Ατλαντίδα που περιγράφει ο Πλάτωνας
   - Το Ακρωτήρι θάφτηκε κάτω από ηφαιστειακή τέφρα
   - Στην Κρήτη χρησιμοποιήθηκε η γραφή Γραμμική Α΄
   - Σε αιγυπτιακούς τάφους εικονίζονται ξένοι που λέγονται Κεφτιού

## Ασκήσεις

1. Ονόμασε τρία μινωικά ανάκτορα της Κρήτης.
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει τι έγινε στην Κρήτη γύρω στο 1900 π.Χ. Τι ήταν;
   *Γραμμή χρόνου του Αιγαίου από το 3200 ως το 1450 π.Χ.· το όνομα του γεγονότος γύρω στο 1900 π.Χ. λείπει.*
3. Γιατί η χρήση του ορείχαλκου έκανε τη θάλασσα και το εμπόριο πιο σημαντικά για τους ανθρώπους του Αιγαίου;
4. Ο Όμηρος, ποιητής του 8ου αιώνα π.Χ., περιγράφει την Κρήτη: «Υπάρχει μια χώρα, η Κρήτη, στη μέση του κρασάτου πελάγου, όμορφη και πλούσια, με θάλασσα γύρω γύρω. Εκεί ζουν άνθρωποι πολλοί, αμέτρητοι, σε ενενήντα πόλεις, και μιλούν γλώσσες ανακατεμένες: Αχαιοί, Ετεόκρητες, Κύδωνες, Δωριείς, Πελασγοί. Ανάμεσά τους είναι η Κνωσός, μεγάλη πόλη, όπου βασίλευε ο Μίνωας.» — Όμηρος, Οδύσσεια 19.172–179, ελεύθερη απόδοση Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε αυτούς τους στίχους ως πηγή για τη μινωική Κρήτη;
5. Ο Έβανς ξανάχτισε με μπετόν τμήματα της Κνωσού και συμπλήρωσε τοιχογραφίες από μικρά κομμάτια. Ήταν καλή ιδέα; Δώσε ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/cycladic-minoan
