# Από την κρίση του 3ου αιώνα στον Κωνσταντίνο

> Στρατιωτική αναρχία, η Τετραρχία του Διοκλητιανού, και μια νέα Ρώμη στον Βόσπορο.

Ιστορία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/crisis-constantine

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τις αιτίες της κρίσης του ρωμαϊκού κράτους τον 3ο αιώνα μ.Χ.
- Να περιγράφεις την Τετραρχία και τις μεταρρυθμίσεις του Διοκλητιανού, και γιατί το κέντρο βάρους στράφηκε προς την Ανατολή.
- Να διηγείσαι πώς ο Κωνσταντίνος έγινε μονοκράτορας και τι άλλαξε με τα Μεδιόλανα το 313.
- Να εξηγείς γιατί ο Κωνσταντίνος διάλεξε το Βυζάντιο για νέα πρωτεύουσα, και να συγκρίνεις δύο πηγές για τη μάχη της Μουλβίας γέφυρας.

## Πενήντα χρόνια, πάνω από είκοσι αυτοκράτορες

Τον 2ο αιώνα μ.Χ. η ρωμαϊκή αυτοκρατορία έμοιαζε ακλόνητη. Με τον θάνατο του
αυτοκράτορα-φιλοσόφου **Μάρκου Αυρήλιου**, το **180 μ.Χ.**, άρχισαν τα
προβλήματα, και τον 3ο αιώνα έγιναν **κρίση**. Από το **235** ως το **284**
πέρασαν από τον θρόνο πάνω από είκοσι αυτοκράτορες. Οι περισσότεροι δεν
πέθαναν από γηρατειά: δολοφονήθηκαν από τους στρατιώτες τους ή σκοτώθηκαν σε
μάχη. Οι ιστορικοί ονομάζουν αυτά τα χρόνια **στρατιωτική αναρχία**.

Η κρίση είχε πολλές ρίζες, που τροφοδοτούσαν η μία την άλλη:

- **Η διαδοχή.** Η Ρώμη δεν είχε ποτέ σταθερό κανόνα για το ποιος γίνεται
  αυτοκράτορας. Τον κενό αυτό τον γέμισε ο στρατός: η φρουρά του αυτοκράτορα,
  οι **Πραιτωριανοί**, και οι λεγεώνες των επαρχιών ανακήρυσσαν τον δικό τους
  υποψήφιο και τον έριχναν μόλις τους απογοήτευε.
- **Οι εχθροί στα σύνορα.** Στον Δούναβη και στον Ρήνο πίεζαν γερμανικοί
  λαοί, όπως οι **Γότθοι**. Στην Ανατολή ένα νέο, επιθετικό περσικό κράτος, των
  **Σασσανιδών**, νίκησε τους Ρωμαίους και το **260** αιχμαλώτισε τον ίδιο τον
  αυτοκράτορα **Βαλεριανό**. Το **267** οι **Έρουλοι**, ένας ακόμη γερμανικός
  λαός, έφτασαν ως την **Αθήνα** και τη λεηλάτησαν.
- **Η οικονομία.** Για να πληρώσουν τον στρατό, οι αυτοκράτορες έκοβαν
  νομίσματα με όλο και λιγότερο ασήμι. Ο κόσμος το καταλάβαινε, και οι
  **τιμές ανέβαιναν**. Οι φόροι βάραιναν, το εμπόριο έπεφτε, και πολλές πόλεις
  μίκρυναν και έχτισαν **τείχη**.
- **Οι επιδημίες.** Γύρω στο 250 ένας μεγάλος λοιμός θέριζε για χρόνια τις
  επαρχίες.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην τα διαβάσεις σαν λίστα με χωριστά προβλήματα. Ήταν **κύκλος**: οι εχθροί
> απαιτούσαν μεγαλύτερο στρατό, ο στρατός χρήματα, τα χρήματα κόβονταν με
> λιγότερο ασήμι και έφερναν ακρίβεια· οι στρατιώτες, απλήρωτοι, ανέβαζαν στον
> θρόνο όποιον τους υποσχόταν περισσότερα, και ο εμφύλιος άφηνε τα σύνορα
> ανυπεράσπιστα. Γι' αυτό η κρίση κράτησε μισό αιώνα.

## Ο Διοκλητιανός και η Τετραρχία

Την αυτοκρατορία την έσωσαν στρατιωτικοί από το **Ιλλυρικό**, τις επαρχίες
του Δούναβη και της Αδριατικής, που ανέβηκαν στον θρόνο από τα στρατεύματά
τους. Ο πιο σημαντικός ήταν ο **Διοκλητιανός** (**284–305**), γιος απλής
οικογένειας από τη Δαλματία.

Ο Διοκλητιανός κατάλαβε ότι ένα κράτος τόσο μεγάλο, με εχθρούς σε τόσα
σύνορα, δεν μπορεί να το κυβερνά ένας άνθρωπος. Έτσι μοίρασε την εξουσία:

1. Το **286** έκανε συνάρχοντά του, με τον τίτλο του **αυγούστου**, τον
   στρατιωτικό **Μαξιμιανό**, που ανέλαβε τη Δύση.
2. Το **293** καθένας από τους δύο αυγούστους πήρε έναν βοηθό με τον τίτλο του
   **καίσαρα**, που θα τον διαδεχόταν: ο Διοκλητιανός τον **Γαλέριο**, ο
   Μαξιμιανός τον **Κωνστάντιο**.

Τέσσερις άρχοντες, λοιπόν: η **Τετραρχία**. Καθένας κυβερνούσε το δικό του
κομμάτι, κοντά στα σύνορα που έπρεπε να φυλάει. Η Ρώμη έμενε τυπικά πρωτεύουσα,
αλλά κανείς από τους τέσσερις δεν έμενε εκεί. Ο Διοκλητιανός έκανε έδρα του
τη **Νικομήδεια** της Μικράς Ασίας, και ο Γαλέριος έχτισε ανάκτορο στη
**Θεσσαλονίκη**.

*Η «Καμάρα» της Θεσσαλονίκης: η αψίδα που έστησε ο καίσαρας Γαλέριος γύρω στο 300 μ.Χ., για τις νίκες του κατά των Περσών. Τα ανάγλυφα δείχνουν μάχες, και σε ένα από αυτά τους τέσσερις τετράρχες μαζί. Ήταν η είσοδος στο ανακτορικό συγκρότημα του Γαλέριου, που περιλάμβανε και τη Ροτόντα, λίγο πιο πάνω.*

Η Τετραρχία δεν ήταν η μόνη αλλαγή. Ο Διοκλητιανός:

- χώρισε τις επαρχίες σε **μικρότερες**, περίπου εκατό, ώστε κανένας
  διοικητής να μην έχει αρκετό στρατό και χρήμα για να επαναστατήσει,
- **μεγάλωσε τον στρατό** και οργάνωσε νέο σύστημα φόρων, με τακτικές
  απογραφές της γης και των ανθρώπων,
- το **301** όρισε με διάταγμα **ανώτατες τιμές** για εκατοντάδες προϊόντα και
  μεροκάματα, για να σταματήσει την ακρίβεια. Δεν τα κατάφερε: τα προϊόντα
  χάνονταν από την αγορά,
- έκανε τον αυτοκράτορα **δεσπότη**, σχεδόν ιερό πρόσωπο. Όποιος τον
  πλησίαζε έπρεπε να γονατίσει και να φιλήσει την άκρη του ενδύματός του,
- και το **303** άρχισε τον **μεγάλο διωγμό** των χριστιανών, τον
  σκληρότερο από όλους.

> **Κλειδί**
>
> Με τον Διοκλητιανό το **κέντρο βάρους** της αυτοκρατορίας μετακινείται προς
> την **Ανατολή**. Η Ανατολή ήταν πιο πολυάνθρωπη, πιο πλούσια, και κοντά στα πιο
> επικίνδυνα σύνορα. Ήταν όμως και ο κόσμος της **ελληνικής γλώσσας και
> παιδείας**. Όσο οι αυτοκράτορες κυβερνούσαν από τη Νικομήδεια και τη
> Θεσσαλονίκη, το ρωμαϊκό κράτος γινόταν σιγά σιγά, χωρίς να το σχεδιάσει
> κανείς, όλο και πιο ελληνικό.

## Κωνσταντίνος: η μεγάλη στροφή

Το **305** ο Διοκλητιανός έκανε κάτι που δεν είχε κάνει κανείς αυτοκράτορας:
**παραιτήθηκε**, και πήγε να ζήσει στο ανάκτορό του στη Δαλματία. Μαζί του
αποσύρθηκε και ο Μαξιμιανός. Το σύστημα όμως στηριζόταν στο κύρος του, και
χωρίς αυτόν κατέρρευσε. Ακολούθησαν χρόνια εμφυλίων ανάμεσα σε όσους
διεκδικούσαν τον τίτλο του αυγούστου.

Ένας από αυτούς ήταν ο **Κωνσταντίνος**, γιος του Κωνστάντιου. Ο στρατός του
πατέρα του τον ανακήρυξε αυτοκράτορα το **306**. Στη Δύση ο μεγάλος αντίπαλός
του ήταν ο **Μαξέντιος**, που κρατούσε τη Ρώμη. Στις **28 Οκτωβρίου 312** οι
δυο τους συγκρούστηκαν στη **Μουλβία γέφυρα** του Τίβερη, έξω από τη Ρώμη. Ο
Κωνσταντίνος νίκησε, και ο Μαξέντιος πνίγηκε στο ποτάμι. Πριν από τη μάχη,
κατά τους χριστιανούς συγγραφείς, ο Κωνσταντίνος είχε στραφεί στον Θεό των
χριστιανών· πώς ακριβώς, το εξετάζουμε στις πηγές πιο κάτω.

Τον **Φεβρουάριο του 313** ο Κωνσταντίνος συναντήθηκε στα **Μεδιόλανα** (το
σημερινό Μιλάνο) με τον **Λικίνιο**, τον άλλο αύγουστο, που κρατούσε τότε τα
Βαλκάνια και λίγους μήνες αργότερα κέρδισε και την Ανατολή. Συμφώνησαν ότι
**κάθε** υπήκοος, χριστιανός ή όχι, μπορεί να λατρεύει ελεύθερα τον θεό της
επιλογής του, και ότι οι χριστιανοί παίρνουν πίσω όσα τους είχαν αρπάξει. Το
κείμενο της απόφασης, μια επιστολή προς τους διοικητές των επαρχιών, το
δημοσίευσε ο Λικίνιος στη Νικομήδεια στις 13 Ιουνίου 313 (Λακτάντιος, *Για τους
θανάτους των διωκτών* 48). Είναι
αυτό που λέμε **Διάταγμα των Μεδιολάνων**: όχι προνόμιο για μία θρησκεία, αλλά
**ανεξιθρησκία**.

Η συμμαχία με τον Λικίνιο δεν κράτησε. Το **324** ο Κωνσταντίνος τον νίκησε
και έμεινε **μονοκράτορας** όλης της αυτοκρατορίας. Τον επόμενο χρόνο, το
**325**, κάλεσε στη **Νίκαια** της Βιθυνίας επισκόπους από όλη την αυτοκρατορία,
στην **Α΄ Οικουμενική Σύνοδο**, για να λύσουν μια διαμάχη που δίχαζε την
Εκκλησία.

## Μια νέα Ρώμη στον Βόσπορο

Ο μονοκράτορας χρειαζόταν και μια πρωτεύουσα στο νέο κέντρο βάρους. Τον
**Νοέμβριο του 324** άρχισε να χτίζει πάνω στην παλιά αποικία των Μεγαρέων,
το **Βυζάντιο**, μια νέα πόλη. Την ονόμασε **Νέα Ρώμη**, αλλά το όνομα που
έμεινε ήταν το δικό του: **Κωνσταντινούπολη**. Τα εγκαίνια έγιναν στις
**11 Μαΐου 330**.

*Η Κωνσταντινούπολη από τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό. Το στενό που τη χωρίζει στα δύο είναι ο Βόσπορος, ο δρόμος από τη Μαύρη Θάλασσα στη Μεσόγειο· αριστερά η Ευρώπη, δεξιά η Ασία. Ο κόλπος που μπαίνει στην ευρωπαϊκή όχθη είναι ο Κεράτιος. Η πόλη του Κωνσταντίνου ήταν το τρίγωνο ανάμεσα στον Κεράτιο, τον Βόσπορο και τη θάλασσα του Μαρμαρά.*

Η θέση είχε όλα όσα έλειπαν από τη Ρώμη:

| Η θέση του Βυζαντίου                      | Τι κέρδιζε το κράτος                                       |
| ----------------------------------------- | ---------------------------------------------------------- |
| πάνω στο πέρασμα από την Ευρώπη στην Ασία | φτάνει γρήγορα και στα σύνορα του Δούναβη και στα περσικά  |
| θάλασσα από τρεις πλευρές                 | αμύνεται εύκολα, με τείχος μόνο από τη στεριά              |
| στον δρόμο Μαύρης Θάλασσας και Αιγαίου    | ελέγχει το εμπόριο, τα πλοία με το σιτάρι, τους δασμούς    |
| ανάμεσα στις πλουσιότερες επαρχίες        | κυβερνά από τον ελληνόφωνο, πολυάνθρωπο κόσμο της Ανατολής |

> **Πρόσεχε**
>
> Ο Κωνσταντίνος **δεν** έκανε τον χριστιανισμό επίσημη θρησκεία. Τον
> **νομιμοποίησε**, μαζί με όλες τις λατρείες, και τον ευνόησε: έχτισε ναούς,
> έδωσε προνόμια στον κλήρο, κάλεσε τη σύνοδο της Νίκαιας. Ο ίδιος βαφτίστηκε
> μόνο λίγο πριν πεθάνει, το **337**. Επίσημη θρησκεία του κράτους ο
> χριστιανισμός έγινε αργότερα, με τον Θεοδόσιο, το 380.
>
> Και κάτι ακόμα: ο Κωνσταντίνος μετέφερε την πρωτεύουσα για να **αναγεννήσει
> το ρωμαϊκό κράτος**. Αυτό που θεμελίωσε, χωρίς να το ξέρει, ήταν η αρχή μιας
> ελληνόφωνης αυτοκρατορίας, που εμείς ονομάζουμε **βυζαντινή** — οι κάτοικοί της
> θα αποκαλούσαν τον εαυτό τους **Ρωμαίους** για χίλια ακόμη χρόνια.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κρίση, Διοκλητιανός ή Κωνσταντίνος;*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τη στρατιωτική αναρχία στην Κωνσταντινούπολη*

> **Θυμήσου**
>
> - **3ος αιώνας**: στρατιωτική αναρχία (235–284), εχθροί στα σύνορα (Γότθοι, Πέρσες Σασσανίδες), νομίσματα χωρίς ασήμι και ακρίβεια.
> - **Διοκλητιανός** (284–305): **Τετραρχία** με δύο αυγούστους και δύο καίσαρες (293), μικρότερες επαρχίες, μεγαλύτερος στρατός, έδρα τη **Νικομήδεια**.
> - **Κωνσταντίνος**: **312** Μουλβία γέφυρα, **313** Μεδιόλανα (ανεξιθρησκία), **324** μονοκράτορας, **325** σύνοδος της Νίκαιας, **330** εγκαίνια της **Κωνσταντινούπολης**.
> - Το κέντρο βάρους περνά στην **ελληνόφωνη Ανατολή**.

## Διαβάζουμε τις πηγές

### Παράδειγμα 1: Τι είδε ο Κωνσταντίνος πριν από τη Μουλβία γέφυρα; Δύο χριστιανοί συγγραφείς

1. **Πηγή Α: ο Λακτάντιος**, που είχε διδάξει ρητορική στη Νικομήδεια, γράφει λίγα χρόνια μετά τη μάχη, γύρω στο 315 (*Για τους θανάτους των διωκτών* 44.5, σε δική μας απλή απόδοση): λίγο πριν από τη μάχη, ο Κωνσταντίνος ειδοποιήθηκε **στον ύπνο του** να σημαδέψει τις ασπίδες των στρατιωτών του με το ουράνιο σημάδι του Θεού, και έτσι να δώσει τη μάχη. Έκανε όπως του είπαν: με το γράμμα Χ γυρισμένο λοξά και την πάνω άκρη του λυγισμένη, σημάδεψε τον Χριστό στις ασπίδες.
2. **Πηγή Β: ο Ευσέβιος**, επίσκοπος Καισαρείας, γράφει μετά τον θάνατο του Κωνσταντίνου, πάνω από είκοσι πέντε χρόνια μετά τη μάχη (*Βίος Κωνσταντίνου* 1.28, σε δική μας απλή απόδοση). Λέει ότι ο ίδιος ο αυτοκράτορας του διηγήθηκε, με όρκο, πως ένα μεσημέρι, ενώ βάδιζε με τον στρατό του κάπου στην εκστρατεία, είδε με τα μάτια του **στον ουρανό**, πάνω από τον ήλιο, έναν σταυρό από φως, και δίπλα γραμμένο: «**Τούτῳ νίκα**», με αυτό να νικάς. Το είδε, λέει, και ολόκληρος ο στρατός. Την ίδια νύχτα, συνεχίζει (1.29), του φάνηκε στον ύπνο του ο Χριστός και του είπε να φτιάξει ένα σημάδι σαν αυτό που είδε.
3. **Σε τι συμφωνούν και σε τι διαφέρουν.** Συμφωνούν ότι ο Κωνσταντίνος πολέμησε με χριστιανικό σημάδι και απέδωσε τη νίκη στον Θεό των χριστιανών. Διαφέρουν στο **πώς**: στον Λακτάντιο όλα γίνονται σε ένα όνειρο, λίγο πριν από τη μάχη· στον Ευσέβιο προηγείται ένα όραμα στον ουρανό, μέρα, μπροστά σε όλο τον στρατό, και μετά έρχεται το όνειρο.
4. **Πώς τις κρίνουμε.** Ο Λακτάντιος γράφει πιο κοντά στα γεγονότα. Ο Ευσέβιος γράφει πολύ αργότερα, αλλά επικαλείται τα λόγια του ίδιου του αυτοκράτορα· μια ιστορία που διηγείται κανείς για τον εαυτό του, χρόνια μετά, έχει συχνά μεγαλώσει. Και οι δύο είναι χριστιανοί, που θέλουν να δείξουν ότι ο Θεός έδωσε τη νίκη. Βέβαιο είναι το αποτέλεσμα: από το 312 ο Κωνσταντίνος στηρίζει ανοιχτά τους χριστιανούς.

### Παράδειγμα 2: Γιατί ο Διοκλητιανός και ο Κωνσταντίνος κυβέρνησαν από την Ανατολή, και όχι από τη Ρώμη;

1. **Τα σύνορα.** Οι δύο μεγάλοι κίνδυνοι ήταν ο Δούναβης και η Περσία. Από τη Ρώμη ένας στρατός χρειαζόταν εβδομάδες για να φτάσει εκεί· από τη Νικομήδεια ή τον Βόσπορο, πολύ λιγότερο.
2. **Ο πλούτος.** Οι επαρχίες της Ανατολής, η Μικρά Ασία, η Συρία, η Αίγυπτος, είχαν περισσότερους ανθρώπους, περισσότερες πόλεις και περισσότερο εμπόριο. Από εκεί έρχονταν οι φόροι και το σιτάρι.
3. **Η πολιτική.** Στη Ρώμη υπήρχαν παλιές οικογένειες και μια σύγκλητος με παραδόσεις, που ήθελαν λόγο στα πράγματα. Μια νέα πρωτεύουσα χτιζόταν γύρω από τον αυτοκράτορα, και ο Κωνσταντίνος μπορούσε να τη γεμίσει με χριστιανικούς ναούς.
4. **Το συμπέρασμα.** Δεν ήταν μία αιτία αλλά πολλές μαζί: στρατιωτικές, οικονομικές και πολιτικές. Η συνέπεια, όμως, ξεπέρασε όσα σχεδίαζαν: η αυτοκρατορία πέρασε στον ελληνόφωνο κόσμο, και το ανατολικό της μισό άντεξε χίλια χρόνια μετά την πτώση της Δύσης.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος έπαιζε τον μεγαλύτερο ρόλο στο ποιος θα γίνει αυτοκράτορας στη στρατιωτική αναρχία του 3ου αιώνα;
   - Η σύγκλητος της Ρώμης, με ψηφοφορία των μελών της
   - Οι Πραιτωριανοί και οι λεγεώνες των επαρχιών
   - Ο λαός της Ρώμης, στις συνελεύσεις της αγοράς
   - Ο επίσκοπος της Ρώμης, με τη στήριξη της Εκκλησίας
2. Ποιοι αιχμαλώτισαν τον Ρωμαίο αυτοκράτορα Βαλεριανό το 260 μ.Χ.;
   - Οι Γότθοι, που είχαν περάσει τον Δούναβη
   - Οι Έρουλοι, που λεηλάτησαν την Αθήνα
   - Οι Πέρσες Σασσανίδες, στην Ανατολή
   - Οι Πραιτωριανοί, σε μια στάση στη Ρώμη
3. Γιατί ανέβαιναν οι τιμές στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία τον 3ο αιώνα;
   - Τα νομίσματα κόβονταν με όλο και λιγότερο ασήμι
   - Ο Διοκλητιανός όρισε με νόμο ανώτατες τιμές
   - Η αυτοκρατορία είχε πάψει να κόβει νομίσματα
   - Οι χριστιανοί αρνούνταν να πληρώνουν φόρους
4. Από ποιους αποτελούνταν η Τετραρχία του Διοκλητιανού;
   - Από τέσσερις ίσους αυτοκράτορες, έναν για κάθε σημείο του ορίζοντα
   - Από τον αυτοκράτορα και τρεις συμβούλους του στη Ρώμη
   - Από τέσσερις στρατηγούς που διάλεγε κάθε χρόνο η σύγκλητος
   - Από δύο αυγούστους και δύο καίσαρες, βοηθούς και διαδόχους τους
5. Τι δείχνει ότι ο Διοκλητιανός έκανε έδρα του τη Νικομήδεια της Μικράς Ασίας;
   - Ότι ήθελε να καταργήσει τη Ρώμη ως πόλη
   - Ότι το κέντρο βάρους του κράτους περνούσε στην Ανατολή
   - Ότι είχε γεννηθεί στη Μικρά Ασία και ήθελε να γυρίσει
   - Ότι η Δύση είχε ήδη χαθεί για τους Ρωμαίους
6. Ποιον νίκησε ο Κωνσταντίνος στη Μουλβία γέφυρα το 312;
   - Τον Λικίνιο, τον άλλο αύγουστο
   - Τον Μαξέντιο, που κρατούσε τη Ρώμη
   - Τον Διοκλητιανό, που είχε ξαναπάρει την εξουσία
   - Τους Γότθους, που είχαν φτάσει ως τον Τίβερη
7. Τι αποφάσισαν ο Κωνσταντίνος και ο Λικίνιος στα Μεδιόλανα το 313;
   - Ελευθερία λατρείας για όλους, και για τους χριστιανούς
   - Ότι ο χριστιανισμός γίνεται η μόνη επίσημη θρησκεία
   - Ότι η πρωτεύουσα μεταφέρεται στο Βυζάντιο
   - Ότι απαγορεύονται οι θυσίες στους αρχαίους θεούς
8. Ποιος λόγος **δεν** εξηγεί την επιλογή του Βυζαντίου για νέα πρωτεύουσα;
   - Η θάλασσα από τρεις πλευρές, που διευκόλυνε την άμυνα
   - Η θέση στο πέρασμα από την Ευρώπη στην Ασία
   - Ο έλεγχος του εμπορίου ανάμεσα σε Μαύρη Θάλασσα και Αιγαίο
   - Η μακρά παράδοση της πόλης ως έδρας της συγκλήτου
9. Πότε έγιναν τα εγκαίνια της Κωνσταντινούπολης;
   - Το 313 μ.Χ.
   - Το 284 μ.Χ.
   - Το 330 μ.Χ.
   - Το 395 μ.Χ.

## Ασκήσεις

1. Πώς ονομάστηκε το σύστημα του Διοκλητιανού με δύο αυγούστους και δύο καίσαρες;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η μάχη του 312, όπου ο Κωνσταντίνος νίκησε τον Μαξέντιο έξω από τη Ρώμη. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου από το 180 ως το 330 μ.Χ.· το όνομα της μάχης του 312 λείπει.*
3. Γιατί το ρωμαϊκό κράτος βρέθηκε σε κρίση τον 3ο αιώνα μ.Χ.;
4. Ο χριστιανός συγγραφέας Λακτάντιος γράφει για το διάταγμα του Διοκλητιανού για τις τιμές: «Όταν με κάθε λογής αδικίες του προκάλεσε τεράστια ακρίβεια, προσπάθησε με νόμο να ορίσει τις τιμές των πραγμάτων που πουλιούνταν. Τότε χύθηκε πολύ αίμα για μικρά και φτηνά πράγματα, και από φόβο δεν έβγαινε πια τίποτα στην αγορά, ώσπου η ακρίβεια έγινε πολύ χειρότερη και ο νόμος, ύστερα από τον θάνατο πολλών, καταργήθηκε από την ίδια την ανάγκη.» — Λακτάντιος, *Για τους θανάτους των διωκτών* 7.6–7, γύρω στο 315 μ.Χ., ελεύθερη απόδοση. Τι προσπάθησε να κάνει ο Διοκλητιανός, γιατί απέτυχε κατά την πηγή, και πόσο ουδέτερος είναι ο συγγραφέας;
5. Ποια απόφαση του Κωνσταντίνου άλλαξε περισσότερο την ιστορία: η ελευθερία λατρείας του 313 ή η νέα πρωτεύουσα του 330; Διάλεξε και δικαιολόγησε.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/crisis-constantine
