# Ο κλασικός πολιτισμός

> Παρθενώνας, τραγωδία, Σωκράτης: τι άφησε ο 5ος αιώνας στον κόσμο.

Ιστορία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/classical-culture

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τα έργα της Ακρόπολης του 5ου αιώνα και να εξηγείς πώς χρηματοδοτήθηκαν.
- Να εξηγείς πώς λειτουργούσε το αρχαίο θέατρο και να ξεχωρίζεις την τραγωδία από την κωμωδία.
- Να αναγνωρίζεις τη συμβολή των σοφιστών, του Σωκράτη, των ιστορικών και του Ιπποκράτη.
- Να κρίνεις μια πηγή για τον κλασικό πολιτισμό λαμβάνοντας υπόψη ποιος μιλά και για ποιο σκοπό.

## Ένας αιώνας που μοιάζει με μέτρο

Όταν λέμε «κλασικός», εννοούμε κάτι που έγινε μέτρο για τους επόμενους. Ο
**5ος αιώνας π.Χ.**, από τη νίκη επί των Περσών (479 π.Χ.) ως τον θάνατο του
Σωκράτη (399 π.Χ.), άφησε κτίρια, θεατρικά έργα και τρόπους σκέψης που
μελετάμε ακόμα.

Το κέντρο ήταν η **Αθήνα**: πλούσια από το εμπόριο και τη συμμαχία της,
δημοκρατική, ανοιχτή σε ξένους τεχνίτες και δασκάλους. Όμως πολλοί από όσους
τη δόξασαν δεν ήταν Αθηναίοι. Ο Ηρόδοτος ήταν από την Αλικαρνασσό, ο
Πρωταγόρας από τα Άβδηρα, ο Ιπποκράτης από την Κω, ο γλύπτης Πολύκλειτος από
το Άργος. Ο κλασικός πολιτισμός ήταν **πανελλήνιος**, με την Αθήνα ως τον
μεγαλύτερο πόλο έλξης του.

## Η Ακρόπολη του Περικλή

Το 480 π.Χ. οι Πέρσες είχαν κάψει τους ναούς της Ακρόπολης. Για τριάντα
περίπου χρόνια τα ερείπια έμειναν όπως ήταν. Από το 447 π.Χ., με πρόταση του
**Περικλή**, άρχισε ένα τεράστιο πρόγραμμα οικοδομών:

| Έργο                  | Χρόνια (περίπου)     | Ποιοι                                         | Τι το ξεχωρίζει                                                                   |
| --------------------- | -------------------- | --------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------- |
| Παρθενώνας            | 447–432 π.Χ.         | Ικτίνος και Καλλικράτης, με επόπτη τον Φειδία | δωρικός ναός με ιωνική ζωφόρο· μέσα, το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς Παρθένου |
| Προπύλαια             | 437–432 π.Χ.         | Μνησικλής                                     | η μνημειώδης είσοδος· έμεινε ημιτελής λόγω του πολέμου                            |
| Ναός της Αθηνάς Νίκης | περίπου 427–421 π.Χ. | Καλλικράτης                                   | μικρός ιωνικός ναός στην άκρη του βράχου                                          |
| Ερέχθειο              | περίπου 421–406 π.Χ. | άγνωστος αρχιτέκτονας                         | οι Καρυάτιδες· χτίστηκε μέσα στον Πελοποννησιακό πόλεμο                           |

*Ο Παρθενώνας από τα δυτικά. Μέτρησε τους κίονες της πρόσοψης: είναι οκτώ, ενώ οι περισσότεροι δωρικοί ναοί είχαν έξι.*

Η **ζωφόρος** του Παρθενώνα δείχνει κατά τη συνηθέστερη ερμηνεία την πομπή
των **Παναθηναίων**: ιππείς, κοπέλες, γέροντες, ζώα για θυσία. Για πρώτη φορά
σε ναό, απλοί άνθρωποι της πόλης φαίνεται να στέκονται δίπλα στους θεούς.

*Ιππείς από τη δυτική ζωφόρο του Παρθενώνα. Δεν είναι θεοί ούτε ήρωες του μύθου: κατά τη συνηθέστερη ερμηνεία, είναι νέοι Αθηναίοι στην πομπή των Παναθηναίων.*

Ποιος πλήρωσε; Μέρος των χρημάτων ήρθε από τα έσοδα της Αθήνας και μέρος από
τον φόρο των συμμάχων της **Δηλιακής συμμαχίας**, που το ταμείο της
βρισκόταν πια στην Αθήνα. Αυτό προκάλεσε έντονη διαμάχη ήδη από την εποχή
του.

### Παράδειγμα 1: Δύο απόψεις για τα χρήματα των συμμάχων: διάβασε τον Πλούταρχο (Περικλής, 12).

1. Η πηγή, σε ελεύθερη απόδοση: οι αντίπαλοι του Περικλή φώναζαν στην
   εκκλησία ότι η Ελλάδα προσβάλλεται βλέποντας τα χρήματα που έδωσε για τον
   πόλεμο εναντίον των Περσών να χρυσώνουν και να στολίζουν την Αθήνα σαν
   ματαιόδοξη γυναίκα. Ο Περικλής απαντούσε ότι οι Αθηναίοι δεν χρωστούσαν
   λογαριασμό στους συμμάχους, αφού τους προστάτευαν από τους Πέρσες, και ότι
   τα έργα έδιναν δουλειά σε πολλούς πολίτες.
2. **Ποιος γράφει και πότε;** Ο Πλούταρχος, γύρω στο 100 μ.Χ. — πάνω από πέντε
   αιώνες μετά. Δεν ήταν αυτόπτης μάρτυρας· στηρίζεται σε παλαιότερα κείμενα
   που εμείς δεν έχουμε, και τα λόγια είναι δική του διατύπωση.
3. **Ποιες είναι οι δύο απόψεις;** Για τους επικριτές, τα χρήματα ήταν κοινά και
   προορίζονταν για την άμυνα· η χρήση τους για ναούς ήταν κατάχρηση. Για τον
   Περικλή, οι σύμμαχοι πλήρωναν για προστασία, την έπαιρναν, και η Αθήνα
   διέθετε το υπόλοιπο όπως ήθελε.
4. **Τι συμπεραίνουμε;** Ο Παρθενώνας είναι ταυτόχρονα **αριστούργημα** και
   **σύμβολο αθηναϊκής ισχύος** πάνω σε άλλους Έλληνες. Και τα δύο είναι
   αληθινά· ο ιστορικός δεν χρειάζεται να διαλέξει ένα.

> **Πρόσεχε**
>
> Τα αρχαία κτίρια και αγάλματα **δεν ήταν κάτασπρα**. Γλυπτά, ζωφόροι και
> αετώματα ήταν ζωγραφισμένα με έντονα χρώματα — μπλε, κόκκινο, χρυσό — που
> με τους αιώνες ξεθώριασαν. Η εικόνα του «λευκού μαρμάρου» είναι σε μεγάλο
> βαθμό δημιούργημα νεότερων εποχών· σήμερα τη διορθώνουν τα ίχνη χρώματος που
> εντοπίζουν οι αρχαιολόγοι.

## Το θέατρο: μια γιορτή της πόλης

Το θέατρο γεννήθηκε από τη λατρεία του **Διονύσου**. Στα **Μεγάλα Διονύσια**,
κάθε άνοιξη, τρεις τραγικοί ποιητές διαγωνίζονταν στο θέατρο του Διονύσου,
κάτω από την Ακρόπολη, και δέκα κριτές, κληρωμένοι από τους πολίτες, έβγαζαν
τον νικητή. Δεν ήταν απλή
ψυχαγωγία, αλλά **δημόσια υπόθεση**:

- τα έξοδα του χορού τα πλήρωνε ένας πλούσιος πολίτης, ο **χορηγός** — μια
  υποχρέωση προς την πόλη,
- όλοι οι ηθοποιοί ήταν άνδρες και φορούσαν **προσωπεία** (μάσκες),
- ο **χορός** τραγουδούσε και σχολίαζε τη δράση, σαν φωνή της κοινότητας.

*Το θέατρο του Διονύσου, στη νότια πλαγιά της Ακρόπολης, όπως σώζεται σήμερα. Τα πέτρινα καθίσματα είναι του 4ου αιώνα π.Χ.· οι θεατές του Αισχύλου και του Σοφοκλή κάθονταν σε ξύλινα έδρανα στην ίδια πλαγιά.*

|         | Τραγωδία                                            | Κωμωδία                                        |
| ------- | --------------------------------------------------- | ---------------------------------------------- |
| Υπόθεση | συνήθως μύθοι· ήρωες μπροστά σε αδιέξοδα            | η σημερινή πόλη, οι πολιτικοί, οι διανοούμενοι |
| Σκοπός  | να σκεφτεί ο θεατής το δίκαιο, τη μοίρα, την ευθύνη | να γελάσει — και να ασκήσει κριτική            |
| Ποιητές | Αισχύλος, Σοφοκλής, Ευριπίδης                       | Αριστοφάνης                                    |

Ο **Αισχύλος**, που είχε πολεμήσει στον Μαραθώνα, ανέβασε τους *Πέρσες* το
472 π.Χ.: την ήττα των Περσών όπως τη βιώνουν οι ίδιοι, στο παλάτι τους. Ο
**Σοφοκλής** στην *Αντιγόνη* βάζει τον νόμο της πόλης απέναντι στον άγραφο
νόμο της συνείδησης. Ο **Ευριπίδης** στις *Τρωάδες* (415 π.Χ.), λίγους μήνες
μετά τη Μήλο, δείχνει τον πόλεμο από την πλευρά των γυναικών που
αιχμαλωτίζονται. Ο **Αριστοφάνης** σατίριζε ονομαστικά τον Κλέωνα, τον
Σωκράτη, τον ίδιο τον δήμο, και έγραψε κωμωδίες για την ειρήνη εν μέσω
πολέμου.

> **Κλειδί**
>
> Η Αθήνα του 5ου αιώνα έφερνε κάθε χρόνο μπροστά σε χιλιάδες πολίτες έργα
> που **αμφισβητούσαν την ίδια**: τους εχθρούς της ως ανθρώπους που υποφέρουν,
> τους ηγέτες της ως γελοίους, τους νόμους της ως κάτι που μπορεί να συγκρουστεί
> με το δίκαιο. Ο κλασικός πολιτισμός δεν ήταν μόνο ωραία μάρμαρα· ήταν μια
> κοινωνία που μάθαινε να κοιτάζει τον εαυτό της κριτικά.

## Ερωτήματα για τον άνθρωπο

Στα μέσα του αιώνα έφτασαν στην Αθήνα οι **σοφιστές**, δάσκαλοι που δίδασκαν
έναντι αμοιβής τη ρητορική — πολύτιμη σε μια πόλη όπου αποφάσιζε η
συνέλευση και δίκαζαν λαϊκά δικαστήρια. Ο **Πρωταγόρας** διατύπωσε τη φράση
«πάντων χρημάτων μέτρον ἄνθρωπος»: ο άνθρωπος είναι το μέτρο όλων των
πραγμάτων.

Ο **Σωκράτης** (περίπου 470–399 π.Χ.) δεν έγραψε τίποτα και δεν έπαιρνε
χρήματα. Συζητούσε στην αγορά ρωτώντας: τι είναι η δικαιοσύνη; τι είναι η
ανδρεία; Με τις ερωτήσεις του έδειχνε στους συνομιλητές του ότι δεν ήξεραν
όσα νόμιζαν. Τον γνωρίζουμε από τους μαθητές του, κυρίως τον **Πλάτωνα** και
τον **Ξενοφώντα**, και από την κωμωδία του Αριστοφάνη *Νεφέλες*.

Το 399 π.Χ., λίγα χρόνια μετά την ήττα και την τυραννία των Τριάκοντα,
κατηγορήθηκε ότι **δεν αναγνώριζε τους θεούς της πόλης** και ότι **διέφθειρε
τους νέους**. Ένα λαϊκό δικαστήριο εκατοντάδων πολιτών τον καταδίκασε σε
θάνατο, και ήπιε το **κώνειο**. Οι ιστορικοί συζητούν ακόμα τι έπαιξε ρόλο:
η θρησκευτική κατηγορία, η δυσπιστία προς όσους αμφισβητούσαν τα πάντα, ή
το ότι ανάμεσα στους παλιούς του συνομιλητές ήταν ο Αλκιβιάδης και ο
Κριτίας, ηγέτης των Τριάκοντα.

## Να γράφεις, να θεραπεύεις, να σμιλεύεις

- **Ιστορία.** Ο **Ηρόδοτος** έγραψε για τους Περσικούς πολέμους για να μη
  σβήσουν με τον χρόνο τα έργα Ελλήνων και «βαρβάρων» — δηλαδή των μη
  Ελλήνων — και για να εξηγήσει γιατί πολέμησαν. Τον λέμε «πατέρα της
  ιστορίας». Ο **Θουκυδίδης** έγινε ακόμα πιο αυστηρός με τις μαρτυρίες.
- **Ιατρική.** Ο **Ιπποκράτης** από την Κω και η σχολή του αναζητούσαν
  **φυσικές αιτίες** για τις αρρώστιες — τη διατροφή, το κλίμα, το νερό —
  αντί για οργή των θεών, και παρατηρούσαν προσεκτικά τους ασθενείς.
- **Γλυπτική.** Ο **Πολύκλειτος** έγραψε τον *Κανόνα* με τις ιδανικές
  αναλογίες του ανθρώπινου σώματος και τις έδειξε στον *Δορυφόρο*. Ο
  **Μύρων** έπιασε μια στιγμή κίνησης στον *Δισκοβόλο*. Τα πρωτότυπα, από
  χαλκό, χάθηκαν· τα ξέρουμε από ρωμαϊκά αντίγραφα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος έκανε τι;*

## Ποιοι έμεναν απέξω

Ο κλασικός πολιτισμός είχε όρια. Οι **γυναίκες** δεν ψήφιζαν και σπάνια
εμφανίζονταν δημόσια, εκτός από τις θρησκευτικές γιορτές· δεν είναι βέβαιο
καν αν παρακολουθούσαν το θέατρο. Οι **δούλοι** δούλευαν στα ορυχεία του
Λαυρίου, που έδιναν το ασήμι της πόλης, και σε πολλά από τα έργα. Οι
**μέτοικοι**, ξένοι κάτοικοι, πλήρωναν φόρους και πολεμούσαν, αλλά δεν είχαν
πολιτικά δικαιώματα. Η αίγλη της Αθήνας στηριζόταν και στη δουλειά τους.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο 5ος αιώνας σε επτά στιγμές*

> **Θυμήσου**
>
> - Η Ακρόπολη ξαναχτίστηκε από το **447 π.Χ.** με πρόταση του **Περικλή**,
>   και εν μέρει με χρήματα των συμμάχων — γι' αυτό υπήρξε διαμάχη.
> - Το θέατρο ήταν **γιορτή και θεσμός της πόλης**: τραγωδία (Αισχύλος,
>   Σοφοκλής, Ευριπίδης) και κωμωδία (Αριστοφάνης).
> - Ο **Σωκράτης** δεν έγραψε τίποτα· τον ξέρουμε από τον Πλάτωνα και τον
>   Ξενοφώντα. Καταδικάστηκε σε θάνατο το **399 π.Χ.**
> - Ηρόδοτος και Θουκυδίδης στην ιστορία, Ιπποκράτης στην ιατρική:
>   εξηγήσεις από τους ανθρώπους και τη φύση, όχι από τους θεούς.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 2: Ο Πλάτων γράφει ότι ο Σωκράτης είπε στη δίκη: «ο ανεξέταστος βίος δεν αξίζει να τον ζει ο άνθρωπος». Πόσο σίγουροι είμαστε;

1. Η φράση βρίσκεται στην *Απολογία Σωκράτους* του Πλάτωνα. Ο Πλάτων ήταν
   παρών στη δίκη, άρα είναι **αυτόπτης μάρτυρας** — πλεονέκτημα.
2. Ήταν όμως και **αφοσιωμένος μαθητής**, και έγραψε το έργο μετά τον θάνατο
   του δασκάλου του. Είχε κάθε λόγο να τον δείξει με τον καλύτερο τρόπο.
3. Υπάρχει και δεύτερη *Απολογία*, του Ξενοφώντα, που δεν ήταν παρών. Οι δύο
   συμφωνούν στα βασικά — τις κατηγορίες, την καταδίκη, την ψυχραιμία του
   Σωκράτη — αλλά διαφέρουν στα λόγια και στον τόνο.
4. Συμπέρασμα: είμαστε αρκετά σίγουροι για **το τι συνέβη** και για **το πνεύμα**
   των λόγων του. Για την **ακριβή διατύπωση** έχουμε τη φωνή του Πλάτωνα, όχι
   μαγνητοφωνημένο Σωκράτη.

## Ερωτήσεις

1. Πότε άρχισε η οικοδόμηση του Παρθενώνα και με πρόταση ποιου;
   - Το 447 π.Χ., με πρόταση του Περικλή
   - Το 480 π.Χ., με πρόταση του Θεμιστοκλή
   - Το 404 π.Χ., μετά το τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου
   - Το 338 π.Χ., επί Φιλίππου Β΄
2. Κατά τον Πλούταρχο, οι αντίπαλοι του Περικλή έλεγαν ότι η Αθήνα στολιζόταν «σαν ματαιόδοξη γυναίκα». Τι ακριβώς κατήγγελλαν;
   - Ότι χρήματα των συμμάχων για την άμυνα ξοδεύονταν σε αθηναϊκά έργα
   - Ότι οι γυναίκες της Αθήνας ξόδευαν υπερβολικά πολλά σε κοσμήματα και ρούχα
   - Ότι ο Παρθενώνας ήταν αφιερωμένος σε ξένη θεά
   - Ότι οι Πέρσες πλήρωσαν τα έργα
3. Ποιος ήταν ο χορηγός στο αρχαίο αθηναϊκό θέατρο;
   - Ένας πλούσιος πολίτης που πλήρωνε τα έξοδα του χορού
   - Ο ηθοποιός που χόρευε και τραγουδούσε μπροστά στον χορό
   - Ο κριτής που ανακήρυσσε τον νικητή
   - Ο ιερέας του Διονύσου
4. Ποια περιγραφή ταιριάζει στην κωμωδία του Αριστοφάνη και όχι στην τραγωδία;
   - Σατίριζε ονομαστικά πολιτικούς και διανοούμενους της εποχής
   - Αντλούσε συνήθως την υπόθεση από τους μύθους για θεούς και ήρωες
   - Οι ηθοποιοί φορούσαν προσωπεία
   - Παρουσιαζόταν σε γιορτή του Διονύσου
5. Τι κάνει ξεχωριστούς τους «Πέρσες» του Αισχύλου (472 π.Χ.);
   - Δείχνουν την ήττα από την πλευρά των ηττημένων Περσών
   - Είναι κωμωδία που γελοιοποιεί τον Ξέρξη
   - Γράφτηκαν από Πέρση συγγραφέα
   - Περιγράφουν τον Πελοποννησιακό πόλεμο ανάμεσα σε Αθήνα και Σπάρτη
6. Ποια φράση για την Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ. περιέχει αναχρονισμό;
   - Οι θεατές διάβαζαν τα ονόματα των ηθοποιών σε τυπωμένο πρόγραμμα
   - Ο χορός τραγουδούσε και σχολίαζε τη δράση
   - Οι ηθοποιοί ήταν όλοι άνδρες
   - Τα αγάλματα και η ζωφόρος του Παρθενώνα ήταν ζωγραφισμένα με έντονα χρώματα
7. Ένας τουρίστας λέει: «Οι αρχαίοι αγαπούσαν το καθαρό λευκό μάρμαρο χωρίς χρώμα». Τι του απαντά ένας αρχαιολόγος;
   - Τα γλυπτά ήταν βαμμένα με έντονα χρώματα που ξεθώριασαν
   - Έχει δίκιο: τα χρώματα προστέθηκαν από τους Ρωμαίους
   - Έχει δίκιο: το χρώμα θεωρούνταν ασέβεια
   - Τα γλυπτά ήταν από ξύλο και όχι από μάρμαρο
8. Για ποια κατηγορία δικάστηκε ο Σωκράτης το 399 π.Χ.;
   - Ότι δεν αναγνώριζε τους θεούς της πόλης και διέφθειρε τους νέους
   - Ότι έκλεψε χρήματα από το ταμείο της Αθηνάς
   - Ότι πρόδωσε την Αθήνα στους Πέρσες
   - Ότι έγραψε βιβλία εναντίον της δημοκρατίας και των λαϊκών δικαστηρίων
9. Γιατί ο ιστορικός διαβάζει με προσοχή την «Απολογία» του Πλάτωνα, παρόλο που ο Πλάτων ήταν παρών στη δίκη;
   - Γιατί ήταν αφοσιωμένος μαθητής του Σωκράτη και ήθελε να τον δικαιώσει
   - Γιατί ο Πλάτων έγραψε πέντε αιώνες μετά τη δίκη και δεν γνώρισε τον Σωκράτη
   - Γιατί ο Πλάτων ήταν ένας από τους κατηγόρους
   - Γιατί το κείμενο γράφτηκε στα λατινικά
10. Ποια ιδέα συνδέεται με την ιπποκρατική ιατρική;
   - Οι αρρώστιες έχουν φυσικές αιτίες, όπως η διατροφή
   - Οι αρρώστιες είναι τιμωρία που στέλνουν οι θεοί στους ανθρώπους
   - Οι αρρώστιες μεταδίδονται από μικρόβια
   - Ο άνθρωπος είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων

## Ασκήσεις

1. Ποιοι δύο αρχιτέκτονες σχεδίασαν τον Παρθενώνα;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η τραγωδία που ανέβασε ο Αισχύλος το 472 π.Χ. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου της κλασικής Αθήνας από το 480 ως το 415 π.Χ.· το όνομα της τραγωδίας του 472 π.Χ. λείπει.*
3. Γιατί το θέατρο στην Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ. ήταν υπόθεση όλης της πόλης και όχι απλή ψυχαγωγία;
4. Στον Επιτάφιο για τους πρώτους νεκρούς του Πελοποννησιακού πολέμου, ο Περικλής λέει, κατά τον Θουκυδίδη: «Αγαπάμε το ωραίο χωρίς σπατάλη και τη γνώση χωρίς να γινόμαστε μαλθακοί. […] Με μια λέξη, λέω ότι όλη η πόλη μας είναι σχολείο για την Ελλάδα.» — Θουκυδίδης, Ιστορίαι 2.40–41, 5ος αι. π.Χ., ελεύθερη απόδοση. Μπορούμε να δεχτούμε αυτά τα λόγια ως περιγραφή της κλασικής Αθήνας;
5. Ήταν δίκαιη η καταδίκη του Σωκράτη το 399 π.Χ.; Δώσε ένα επιχείρημα όπως θα το έλεγε ένας Αθηναίος δικαστής της εποχής και ένα όπως θα το έλεγε ο μαθητής του, ο Πλάτων.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/classical-culture
