# Η αθηναϊκή δημοκρατία

> Εκκλησία του δήμου, κλήρωση, οστρακισμός — και ποιοι έμεναν απέξω.

Ιστορία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/athenian-democracy

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τα όργανα της αθηναϊκής δημοκρατίας: Εκκλησία του δήμου, Βουλή των 500, Ηλιαία, άρχοντες και στρατηγούς.
- Να εξηγείς γιατί οι Αθηναίοι προτιμούσαν την κλήρωση και πώς λειτουργούσε ο οστρακισμός.
- Να αναγνωρίζεις ποιοι έμεναν έξω από την πολιτική ζωή: γυναίκες, μέτοικοι, δούλοι.
- Να συγκρίνεις δύο πηγές του Θουκυδίδη για τη δημοκρατία του Περικλή.

## Ο δήμος αποφασίζει

Με τις μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη (508/7 π.Χ.) η Αθήνα έκανε το πρώτο βήμα.
Μέσα στον 5ο αιώνα π.Χ., και ιδίως μετά τους Περσικούς πολέμους, το πολίτευμα
έγινε όλο και πιο **δημοκρατικό**:

- το **487/6 π.Χ.** οι εννέα άρχοντες άρχισαν να ορίζονται με **κλήρο**, οπότε
  το αξίωμα έχασε το κύρος του, και η πραγματική πολιτική ηγεσία πέρασε στους
  εκλεγμένους στρατηγούς·
- το **462/1 π.Χ.** ο **Εφιάλτης** αφαίρεσε από τον αριστοκρατικό **Άρειο
  Πάγο** σχεδόν όλες τις πολιτικές του αρμοδιότητες και τις έδωσε στη Βουλή,
  στην Εκκλησία και στα λαϊκά δικαστήρια·
- ο **Περικλής** καθιέρωσε τη **μισθοφορά**, μια μικρή αποζημίωση για όσους
  δίκαζαν, ώστε να μπορούν να συμμετέχουν και οι φτωχοί, που αλλιώς θα
  έχαναν το μεροκάματό τους.

Η λέξη **δημοκρατία** σημαίνει ότι το **κράτος**, η εξουσία, ανήκει στον
**δήμο**, στο σύνολο των πολιτών. Στην Αθήνα αυτό δεν ήταν μεταφορά: οι
πολίτες αποφάσιζαν οι ίδιοι.

## Τα όργανα της δημοκρατίας

| Όργανο                              | Ποιοι                                       | Πώς                                               | Τι έκανε                                                                  |
| ----------------------------------- | ------------------------------------------- | ------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------- |
| **Εκκλησία του δήμου**              | όλοι οι ενήλικοι Αθηναίοι πολίτες           | όποιος ήθελε πήγαινε· ψήφιζε σηκώνοντας το χέρι   | αποφάσιζε για νόμους, πόλεμο και ειρήνη, συμμαχίες, οικονομικά            |
| **Βουλή των 500**                   | 50 πολίτες πάνω από 30 χρονών από κάθε φυλή | κλήρος, για έναν χρόνο, το πολύ δύο φορές στη ζωή | ετοίμαζε τα θέματα της Εκκλησίας και φρόντιζε να εκτελούνται οι αποφάσεις |
| **Ηλιαία**                          | 6.000 πολίτες πάνω από 30 χρονών κάθε χρόνο | κλήρος                                            | δίκαζε σε δικαστήρια με εκατοντάδες δικαστές                              |
| **Άρχοντες** και άλλοι αξιωματούχοι | πολίτες                                     | κυρίως με κλήρο, για έναν χρόνο                   | διοικητικά και θρησκευτικά καθήκοντα                                      |
| **Δέκα στρατηγοί**                  | έμπειροι πολίτες                            | **εκλογή**, κάθε χρόνο, με δυνατότητα επανεκλογής | στρατός, στόλος — και στην πράξη πολιτική ηγεσία                          |

Η Εκκλησία συνεδρίαζε στον λόφο της **Πνύκας**. Τον 4ο αιώνα π.Χ. είχε 40
τακτικές συνεδριάσεις τον χρόνο. Στην αρχή κάθε συζήτησης ο κήρυκας ρωτούσε
«Τίς ἀγορεύειν βούλεται;» — ποιος θέλει να μιλήσει; Το δικαίωμα κάθε πολίτη
να μιλήσει λεγόταν **ισηγορία**.

*Η Πνύκα σήμερα. Στα δεξιά, λαξευμένο στον βράχο, είναι το βήμα από όπου μιλούσαν οι ρήτορες· το πλάτωμα μπροστά του γέμιζε με χιλιάδες πολίτες. Πίσω από τον ρήτορα, απέναντι, φαινόταν η Ακρόπολη.*

Οι 50 βουλευτές κάθε φυλής είχαν σειρά για ένα δέκατο του χρόνου ως
**πρυτάνεις**, μόνιμα σε υπηρεσία. Ένας τους, ο **επιστάτης**, κληρωνόταν για
ένα μόνο εικοσιτετράωρο και κρατούσε τα κλειδιά των ναών και τη σφραγίδα της
πόλης. Κανείς δεν μπορούσε να γίνει επιστάτης δεύτερη φορά.

## Γιατί κλήρωση;

Για εμάς δημοκρατία σημαίνει εκλογές. Για τους Αθηναίους, η εκλογή ευνοούσε
τους γνωστούς, τους πλούσιους και τους καλούς ρήτορες — ήταν κάπως
**αριστοκρατική**. Η **κλήρωση** αντίθετα:

- έδινε σε κάθε πολίτη την ίδια πιθανότητα να κυβερνήσει·
- δυσκόλευε τη δωροδοκία και τις φατρίες, αφού κανείς δεν ήξερε από πριν ποιος
  θα βγει·
- μαζί με τις σύντομες θητείες, έκανε χιλιάδες πολίτες να περάσουν από κάποιο
  αξίωμα: να κυβερνούν και να κυβερνώνται εκ περιτροπής.

Εκεί όπου χρειαζόταν ειδική γνώση, κυρίως στον πόλεμο, οι Αθηναίοι εκλεγαν. Ο
Περικλής δεν ήταν «αρχηγός του κράτους»· ήταν ένας από τους δέκα στρατηγούς,
που εκλεγόταν ξανά και ξανά — συνεχώς από το 443 ως τον θάνατό του, το 429
π.Χ. — και έπειθε την Εκκλησία με τον λόγο του.

> **Κλειδί**
>
> Η αθηναϊκή δημοκρατία ήταν **άμεση**: οι πολίτες δεν εξέλεγαν αντιπροσώπους για
> να αποφασίσουν για λογαριασμό τους, αλλά ψήφιζαν οι ίδιοι στην Εκκλησία,
> δίκαζαν οι ίδιοι στα δικαστήρια και, με τον κλήρο, κυβερνούσαν οι ίδιοι. Οι
> σημερινές δημοκρατίες είναι κυρίως **αντιπροσωπευτικές**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κλήρος, εκλογή ή όλοι;*

## Ο οστρακισμός

Κάθε χρόνο η Εκκλησία ψήφιζε αν θα γίνει **οστρακισμός**. Αν η απάντηση ήταν
ναι, περίπου δύο μήνες αργότερα κάθε πολίτης χάραζε σε ένα **όστρακο**, ένα
κομμάτι σπασμένου αγγείου, το όνομα του πολιτικού που θεωρούσε επικίνδυνο για
τη δημοκρατία. Αν μετρούνταν τουλάχιστον 6.000 όστρακα, όποιος συγκέντρωνε τα
περισσότερα έφευγε από την Αθήνα για **δέκα χρόνια**. Δεν έχανε ούτε την
περιουσία ούτε τα δικαιώματά του· δεν ήταν τιμωρία για έγκλημα, αλλά ένας
τρόπος να απομακρυνθεί κάποιος που γινόταν υπερβολικά ισχυρός — ένας πιθανός
νέος τύραννος.

Ο πρώτος οστρακισμός έγινε το **487 π.Χ.** Εξορίστηκαν μεταξύ άλλων ο
**Αριστείδης**, ο **Θεμιστοκλής** και ο **Κίμων**. Ο τελευταίος γνωστός
οστρακισμός, του Υπέρβολου, έγινε γύρω στο 417–415 π.Χ.· μετά ο θεσμός έπεσε σε
αχρησία. Οι αρχαιολόγοι έχουν βρει χιλιάδες όστρακα. Σε ένα πηγάδι στη βόρεια
πλαγιά της Ακρόπολης βρέθηκαν περίπου 190 με το όνομα του Θεμιστοκλή, γραμμένα
από λίγα μόνο χέρια: κάποιοι τα είχαν ετοιμάσει από πριν για να τα μοιράσουν.
Οι πολιτικές εκστρατείες δεν είναι σύγχρονη επινόηση.

*Όστρακα με το όνομα «Θεμισθοκλές Νεοκλέους», από το πηγάδι στην πλαγιά της Ακρόπολης. Τα περισσότερα είναι πάτοι από ίδια κύπελλα, και τα γράμματα μοιάζουν πολύ μεταξύ τους: γι' αυτό οι αρχαιολόγοι πιστεύουν ότι τα έγραψαν λίγοι άνθρωποι, από πριν.*

## Ποιοι έμεναν απέξω

Η αθηναϊκή δημοκρατία ήταν δημοκρατία των **ενήλικων ανδρών πολιτών**. Από το
**451/0 π.Χ.**, με νόμο του Περικλή, πολίτης ήταν μόνο όποιος είχε **και τους
δύο γονείς Αθηναίους**. Απέξω έμεναν:

| Ομάδα        | Η θέση της                                                                                                                                                      |
| ------------ | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Γυναίκες** | οι Αθηναίες μετέδιδαν την ιδιότητα του πολίτη στα παιδιά τους, αλλά δεν ψήφιζαν και δεν είχαν αξιώματα· στο δικαστήριο τις εκπροσωπούσε ένας άνδρας συγγενής    |
| **Μέτοικοι** | ελεύθεροι ξένοι που ζούσαν μόνιμα στην Αθήνα, πολλοί έμποροι και τεχνίτες· πλήρωναν ειδικό φόρο και πολεμούσαν, αλλά δεν ψήφιζαν ούτε μπορούσαν να αγοράσουν γη |
| **Δούλοι**   | δούλευαν σε σπίτια, εργαστήρια, χωράφια και στα μεταλλεία του Λαυρίου· δεν είχαν κανένα δικαίωμα                                                                |

Οι αριθμοί είναι μόνο εκτιμήσεις, αλλά οι περισσότεροι ιστορικοί υπολογίζουν ότι
τον 5ο αιώνα οι ενήλικοι άνδρες πολίτες ήταν περίπου 30.000 έως 50.000 —
πιθανότατα λιγότερο από το ένα πέμπτο των κατοίκων της Αττικής.

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο αντίθετα λάθη. Το πρώτο: να φανταστούμε ότι στην Αθήνα «ψήφιζαν όλοι», όπως
> σήμερα. Οι γυναίκες, οι μέτοικοι και οι δούλοι δεν ψήφιζαν. Το δεύτερο: να
> κρίνουμε την Αθήνα μόνο με τα σημερινά μέτρα και να πούμε ότι «δεν ήταν
> καθόλου δημοκρατία». Για την εποχή της ήταν κάτι πρωτοφανές: ο φτωχός θήτης
> ψήφιζε, δίκαζε και μπορούσε να κληρωθεί βουλευτής, όπως ο πλούσιος. Και οι
> Αθηναίοι πολίτες αποφάσιζαν οι ίδιοι πολύ περισσότερα από όσα αποφασίζουμε
> σήμερα με την ψήφο μας. Ο ιστορικός κρατά και τα δύο μαζί.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πώς μεγάλωσε η δημοκρατία*

## Δουλεύοντας με πηγές

### Παράδειγμα 1: Δύο φορές ο Θουκυδίδης: τι είδους δημοκρατία ήταν η Αθήνα του Περικλή;

1. Πηγή Α. Στον **Επιτάφιο**, ο Περικλής λέει, κατά τον Θουκυδίδη και σε ελεύθερη
   απόδοση: «Το πολίτευμά μας λέγεται δημοκρατία, επειδή η εξουσία δεν ανήκει σε
   λίγους αλλά στους περισσότερους. Και κάποιος ανεβαίνει στα αξιώματα για την
   αξία του, όχι επειδή ανήκει σε μια τάξη· ούτε η φτώχεια εμποδίζει όποιον μπορεί
   να προσφέρει στην πόλη.» (Θουκυδίδης 2.37)
2. Πηγή Β. Αλλού ο Θουκυδίδης κρίνει ο ίδιος την εποχή του Περικλή: ήταν, γράφει,
   «στα λόγια δημοκρατία, στην πράξη εξουσία του πρώτου πολίτη» (Θουκυδίδης 2.65).
3. Ποιος μιλά σε καθεμία. Η Α είναι λόγος ενός πολιτικού σε δημόσια τελετή, για να
   τιμήσει τους νεκρούς και να εμψυχώσει τους ζωντανούς: είναι έπαινος. Επιπλέον,
   ο Θουκυδίδης λέει ο ίδιος ότι οι λόγοι του έργου του αποδίδουν το νόημα και όχι
   τα ακριβή λόγια. Η Β είναι κρίση του ιστορικού, γραμμένη εκ των υστέρων.
4. Αντιφάσκουν; Όχι απαραίτητα. Τυπικά, όλες οι αποφάσεις τις έπαιρνε ο δήμος —
   αυτό περιγράφει η Α. Στην πράξη, ο δήμος εμπιστευόταν επί χρόνια έναν άνθρωπο
   και ψήφιζε ό,τι πρότεινε — αυτό τονίζει η Β. Οι δύο πηγές μαζί δίνουν πιο
   πλήρη εικόνα από την καθεμία χωριστά.

Η δημοκρατία είχε και επικριτές μέσα στην ίδια την Αθήνα. Ένα φυλλάδιο του 5ου
αιώνα, γνωστό ως «Ο Γέρος Ολιγαρχικός», παραπονιέται ότι σε αυτό το πολίτευμα
οι φτωχοί και οι «χειρότεροι» έχουν περισσότερη δύναμη από τους «καλύτερους».
Ο Σωκράτης, όπως γράφει ο Ξενοφών, έβρισκε ανόητο να βγαίνουν οι άρχοντες με
κουκιά, ενώ κανείς δεν θα διάλεγε έτσι τιμονιέρη για το πλοίο του· και ο
μαθητής του ο Πλάτων αμφισβήτησε ότι ο δήμος μπορεί να κυβερνήσει σωστά. Η δημοκρατία της Αθήνας δεν ήταν ποτέ αυτονόητη: συζητήθηκε, αμφισβητήθηκε
και ανατράπηκε δύο φορές για λίγο, το 411 και το 404 π.Χ., προτού αποκατασταθεί.

> **Θυμήσου**
>
> - **Εκκλησία του δήμου**: όλοι οι ενήλικοι άνδρες πολίτες, στην Πνύκα.
> - **Βουλή των 500** και **Ηλιαία**: με κλήρο. **Στρατηγοί**: με εκλογή.
> - **Οστρακισμός**: τουλάχιστον 6.000 όστρακα, δέκα χρόνια εξορία, χωρίς
>   απώλεια περιουσίας. Πρώτη φορά το 487 π.Χ.
> - **Μισθοφορά**: για να συμμετέχουν και οι φτωχοί.
> - Απέξω: **γυναίκες, μέτοικοι, δούλοι**. Άμεση δημοκρατία, αλλά για λίγους.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποιον λόφο της Αθήνας συνεδρίαζε η Εκκλησία του δήμου;
   - Στην Πνύκα
   - Στην Ακρόπολη
   - Στον Άρειο Πάγο
   - Στον Λυκαβηττό
2. Γιατί οι στρατηγοί εκλέγονταν, ενώ τα περισσότερα αξιώματα κληρώνονταν;
   - Επειδή ο πόλεμος απαιτούσε ειδική γνώση και εμπειρία
   - Επειδή ήταν τιμητικό αξίωμα χωρίς πραγματική δύναμη
   - Επειδή ο νόμος του Σόλωνα το όριζε για όλα τα αξιώματα
   - Επειδή μόνο οι Σπαρτιάτες μπορούσαν να κληρωθούν
3. Ποιος ήταν ο σκοπός της μισθοφορίας που καθιέρωσε ο Περικλής;
   - Να μπορούν να συμμετέχουν και οι φτωχοί πολίτες
   - Να πληρώνονται ξένοι στρατιώτες
   - Να πλουτίσουν οι δικαστές
   - Να αποκλειστούν οι πλούσιοι από τα λαϊκά δικαστήρια της πόλης
4. Τι συνέβαινε στον πολιτικό που οστρακιζόταν;
   - Έφευγε για δέκα χρόνια, αλλά κρατούσε την περιουσία του
   - Καταδικαζόταν σε θάνατο
   - Έχανε για πάντα την ιδιότητα του πολίτη και την περιουσία του
   - Πουλιόταν ως δούλος
5. Σε ένα πηγάδι βρέθηκαν περίπου 190 όστρακα με το όνομα του Θεμιστοκλή, γραμμένα από λίγα μόνο χέρια. Τι δείχνει αυτό;
   - Ότι οι αντίπαλοί του τα είχαν ετοιμάσει από πριν
   - Ότι μόνο λίγοι Αθηναίοι είχαν δικαίωμα ψήφου
   - Ότι ο Θεμιστοκλής έγραψε μόνος του τα όστρακα με το όνομά του
   - Ότι ο οστρακισμός ήταν πάντα στημένος
6. Ο πατέρας του Λυσία ήταν μέτοικος από τις Συρακούσες. Ο Λυσίας γεννήθηκε στην Αθήνα γύρω στο 445 π.Χ. Μπορεί ως ενήλικος να ψηφίσει στην Εκκλησία;
   - Όχι, γιατί οι γονείς του δεν ήταν Αθηναίοι πολίτες
   - Ναι, γιατί γεννήθηκε και μεγάλωσε μέσα στην ίδια την Αθήνα
   - Ναι, αν πληρώνει τον φόρο των μετοίκων
   - Ναι, αν υπηρετήσει στον στρατό
7. Μια περιγραφή μιας συνεδρίασης της Εκκλησίας το 440 π.Χ. περιέχει τα παρακάτω. Ποιο είναι αναχρονισμός;
   - Οι βουλευτές του κυβερνώντος κόμματος ψηφίζουν όλοι μαζί
   - Οι πολίτες ψηφίζουν σηκώνοντας το χέρι
   - Ο κήρυκας ρωτά ποιος θέλει να μιλήσει
   - Ο Περικλής μιλά ως ένας από τους δέκα στρατηγούς
8. Ο Θουκυδίδης γράφει ότι η Αθήνα του Περικλή ήταν «στα λόγια δημοκρατία, στην πράξη εξουσία του πρώτου πολίτη». Τι εννοεί;
   - Ότι ο δήμος αποφάσιζε, αλλά σχεδόν πάντα ακολουθούσε τον Περικλή
   - Ότι ο Περικλής είχε καταργήσει την Εκκλησία του δήμου και τη Βουλή
   - Ότι ο Περικλής ήταν τύραννος όπως ο Πεισίστρατος
   - Ότι ο Περικλής ήταν βασιλιάς με ισόβιο αξίωμα
9. Τρεις προτάσεις περιγράφουν την αθηναϊκή δημοκρατία. Ποια λέει κάτι διαφορετικό;
   - Οι πολίτες εκλέγουν βουλευτές που νομοθετούν για λογαριασμό τους
   - Οι πολίτες ψηφίζουν οι ίδιοι τους νόμους στην Εκκλησία
   - Τα μέλη της Βουλής ορίζονται με κλήρο
   - Οι πολίτες δικάζουν οι ίδιοι στα δικαστήρια
10. Ποια ήταν η συνέπεια των μεταρρυθμίσεων του Εφιάλτη το 462/1 π.Χ.;
   - Ο Άρειος Πάγος έχασε τις πολιτικές του αρμοδιότητες
   - Καθιερώθηκε ο οστρακισμός
   - Οι γυναίκες απέκτησαν δικαίωμα ψήφου στην Εκκλησία του δήμου
   - Οι Πέρσες εκδιώχθηκαν από την Αττική

## Ασκήσεις

1. Πώς λεγόταν το κομμάτι σπασμένου αγγείου όπου ο Αθηναίος χάραζε ένα όνομα στον οστρακισμό;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η χρονιά του πρώτου οστρακισμού. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου της αθηναϊκής δημοκρατίας από τον Κλεισθένη ως τον τελευταίο οστρακισμό· η χρονιά του πρώτου οστρακισμού λείπει.*
3. Γιατί οι Αθηναίοι έδιναν τα περισσότερα αξιώματα με κλήρωση και όχι με εκλογή;
4. Ένας Αθηναίος που δεν συμπαθούσε τη δημοκρατία γράφει: «Το πολίτευμα των Αθηναίων δεν το επαινώ, γιατί διαλέγοντάς το διάλεξαν να περνούν καλύτερα οι χειρότεροι από τους καλούς. […] Δίκαια όμως εκεί οι φτωχοί και ο δήμος έχουν περισσότερα από τους ευγενείς και τους πλούσιους: ο δήμος είναι αυτός που κινεί τα πλοία και δίνει στην πόλη τη δύναμή της.» — «Γέρος Ολιγαρχικός», Αθηναίων Πολιτεία 1.1–2, 5ος αι. π.Χ., ελεύθερη απόδοση. Τι μας λέει για τη δημοκρατία μια πηγή γραμμένη από αντίπαλό της;
5. Ήταν η Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ. πραγματική δημοκρατία; Δώσε ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά, και κοίτα το και από τη θέση μιας Αθηναίας ή ενός μετοίκου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/athenian-democracy
