# Ο πληθυσμός της Γης

> Πόσοι είμαστε, πού ζούμε, και γιατί κάποιες χώρες γερνούν ενώ άλλες μένουν νέες.

Γεωγραφία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/world-population

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις πώς μεγάλωσε ο πληθυσμός της Γης και πού ζει σήμερα.
- Να υπολογίζεις τη φυσική μεταβολή από γεννήσεις και θανάτους.
- Να διαβάζεις μια πυραμίδα ηλικιών και να ξεχωρίζεις νέο από γερασμένο πληθυσμό.
- Να εξηγείς γιατί πέφτει η γονιμότητα όσο μια χώρα αναπτύσσεται.

## Οκτώ δισεκατομμύρια, και πώς φτάσαμε εδώ

Για σχεδόν όλη την ιστορία του ανθρώπου ο πληθυσμός της Γης μεγάλωνε πολύ
αργά. Γεννιούνταν πολλά παιδιά, αλλά πέθαιναν σχεδόν όσα γεννιούνταν: από
αρρώστιες, πείνα, πολέμους. Το **πρώτο δισεκατομμύριο** το φτάσαμε μόλις γύρω
στο 1800.

Μετά κάτι άλλαξε, και άλλαξε γρήγορα:

| Δισεκατομμύρια | Χρονιά (περίπου) | Πόσα χρόνια από το προηγούμενο |
| -------------- | ---------------- | ------------------------------ |
| $1$            | 1804             | —                              |
| $2$            | 1927             | $123$                          |
| $3$            | 1960             | $33$                           |
| $4$            | 1974             | $14$                           |
| $5$            | 1987             | $13$                           |
| $6$            | 1999             | $12$                           |
| $7$            | 2011             | $12$                           |
| $8$            | 2022             | $11$                           |

Σήμερα είμαστε περίπου **$8{,}2$ δισεκατομμύρια** (2025). Ο πληθυσμός
εξακολουθεί να αυξάνεται, αλλά πιο αργά από ό,τι στη δεκαετία του 1960. Σύμφωνα
με τις προβλέψεις του ΟΗΕ θα φτάσει στο μέγιστο, γύρω στα $10$
δισεκατομμύρια, στο δεύτερο μισό του αιώνα, και μετά θα αρχίσει να μειώνεται.

Η «έκρηξη» δεν έγινε επειδή οι άνθρωποι άρχισαν να κάνουν περισσότερα παιδιά.
Έγινε επειδή **σταμάτησαν να πεθαίνουν τόσο νέοι**: καθαρό νερό, αποχέτευση,
εμβόλια, αντιβιοτικά, περισσότερη τροφή.

## Γεννήσεις, θάνατοι και φυσική μεταβολή

Ο πληθυσμός ενός τόπου αλλάζει με δύο τρόπους: από τη διαφορά γεννήσεων και
θανάτων, και από όσους έρχονται ή φεύγουν. Το δεύτερο είναι η επόμενη
ενότητα. Εδώ μένουμε στο πρώτο.

- **Φυσική μεταβολή** = γεννήσεις − θάνατοι. Αν βγει θετική, λέμε **φυσική
  αύξηση**· αν βγει αρνητική, **φυσική μείωση**.
- Για να συγκρίνουμε χώρες διαφορετικού μεγέθους, τη μετράμε **ανά $1.000$
  κατοίκους** (‰, «τοις χιλίοις»).
- **Δείκτης γονιμότητας** είναι πόσα παιδιά κάνει κατά μέσο όρο μια γυναίκα
  στη ζωή της. Για να μένει ο πληθυσμός σταθερός μακροπρόθεσμα χρειάζονται
  περίπου **$2{,}1$** — δύο για να «αντικαταστήσουν» τους γονείς, και λίγο
  παραπάνω γιατί δεν φτάνουν όλα τα παιδιά στην ενήλικη ζωή.

Η Ελλάδα έχει σήμερα γονιμότητα γύρω στο $1{,}2$ (2024). Ο Νίγηρας, στην Αφρική,
γύρω στο $6$. Η Νότια Κορέα έχει πέσει κάτω από το $1$ — τη χαμηλότερη
χώρα του κόσμου.

> **Κλειδί**
>
> Οι περισσότερες χώρες περνούν από την ίδια πορεία, τη **δημογραφική
> μετάβαση**:
>
> 1. **Πολλές γεννήσεις, πολλοί θάνατοι**: ο πληθυσμός σχεδόν δεν αλλάζει.
> 2. **Οι θάνατοι πέφτουν πρώτοι** (υγεία, νερό, τροφή), οι γεννήσεις μένουν
>    ψηλά: ο πληθυσμός εκτινάσσεται.
> 3. **Πέφτουν και οι γεννήσεις**: τα παιδιά επιζούν, οι γυναίκες σπουδάζουν
>    και δουλεύουν, η ζωή στην πόλη κοστίζει.
> 4. **Λίγες γεννήσεις, λίγοι θάνατοι**: ο πληθυσμός σταθεροποιείται — και
>    γερνάει.
>
> Η Ελλάδα, η Ιταλία και η Ιαπωνία είναι στο τέλος της πορείας. Πολλές χώρες
> της Αφρικής νότια της Σαχάρας είναι ακόμα στη μέση.

## Πού ζούμε

Οι άνθρωποι δεν είναι σκορπισμένοι ομοιόμορφα. Περίπου **έξι στους δέκα**
ζουν στην Ασία. Η **Ινδία** πέρασε την **Κίνα** το 2023 και είναι πλέον η
πολυπληθέστερη χώρα, με περίπου $1{,}4$ δισεκατομμύρια η καθεμία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πού ζουν οι άνθρωποι: μερίδιο κάθε ηπείρου στον παγκόσμιο πληθυσμό, %*

Τα αίτια είναι τα γνωστά: οι άνθρωποι μαζεύονται σε **πεδιάδες**, κοντά σε
**ποτάμια** και **ακτές**, σε **ήπιο κλίμα**. Αραιοκατοικημένες μένουν οι
έρημοι, τα ψηλά βουνά, τα πολύ κρύα μέρη και τα πυκνά τροπικά δάση.

Η ίδια Αφρική, που σήμερα έχει λιγότερο από το ένα πέμπτο της ανθρωπότητας,
είναι η ήπειρος που μεγαλώνει πιο γρήγορα. Μέσα στις επόμενες δεκαετίες το
μερίδιό της θα ανέβει αισθητά.

> **Πρόσεχε**
>
> Η **πυκνότητα** μιας χώρας είναι μέσος όρος, και ο μέσος όρος μπορεί να
> κρύβει πολλά.
>
> Η Αίγυπτος έχει πάνω από $100$ κατοίκους ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο. Όμως
> σχεδόν όλοι ζουν στη στενή κοιλάδα και στο δέλτα του Νείλου, όπου η
> πυκνότητα ξεπερνά τους $1.000$· η υπόλοιπη χώρα είναι έρημος.
>
> Στην Ελλάδα, πάνω από το ένα τρίτο των κατοίκων ζει στην Αττική, ενώ ορεινά
> χωριά της Πίνδου έχουν ελάχιστους μόνιμους κατοίκους.

*Η Αίγυπτος τη νύχτα, από τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό. Η λεπτή φωτεινή γραμμή είναι η κοιλάδα του Νείλου: πόλεις και χωριά κολλητά στο ποτάμι. Δεξιά, η μεγάλη κηλίδα είναι το Κάιρο, εκεί όπου αρχίζει το δέλτα. Γύρω, η έρημος μένει σκοτεινή. Έτσι μοιάζει μια πυκνότητα που ο μέσος όρος κρύβει.*

## Η πυραμίδα των ηλικιών

Η **πυραμίδα ηλικιών** είναι ένα διπλό ραβδόγραμμα: άνδρες αριστερά, γυναίκες
δεξιά, τα μικρά παιδιά στη βάση και οι ηλικιωμένοι στην κορυφή. Το σχήμα της
λέει την ιστορία μιας χώρας με μια ματιά:

| Σχήμα                          | Τι δείχνει                                                    | Παράδειγμα       |
| ------------------------------ | ------------------------------------------------------------- | ---------------- |
| **Φαρδιά βάση, μυτερή κορυφή** | πολλά παιδιά, λίγοι ηλικιωμένοι: νέος πληθυσμός που μεγαλώνει | Νίγηρας, Νιγηρία |
| **Σχεδόν ίσιες πλευρές**       | γεννήσεις και θάνατοι κοντά: σταθερός πληθυσμός               | Γαλλία           |
| **Στενή βάση, φαρδιά μέση**    | λίγα παιδιά, πολλοί μεσήλικες: πληθυσμός που γερνάει          | Ελλάδα, Ιαπωνία  |

> **Διάμεση ηλικία**
>
> Η ηλικία που χωρίζει τον πληθυσμό στα δύο: οι μισοί είναι νεότεροι, οι μισοί
> μεγαλύτεροι. Στην Ελλάδα είναι γύρω στα $46$ χρόνια· στον Νίγηρα γύρω στα $15$.

Στην Ελλάδα σχεδόν ένας στους τέσσερις κατοίκους είναι πάνω από $65$ ετών.
Αυτό σημαίνει λιγότερους εργαζόμενους για κάθε συνταξιούχο, περισσότερες
ανάγκες σε υγεία και φροντίδα, και σχολεία που κλείνουν σε χωριά και νησιά
επειδή δεν έχουν πια μαθητές.

Δες τις δύο άκρες δίπλα δίπλα, την Ελλάδα και τον Νίγηρα, στην ίδια κλίμακα.
Κοίτα πρώτα το σχήμα και μάντεψε τα ποσοστά, και μετά έλεγξε.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δύο πυραμίδες, ίδια κλίμακα*

Ένας νέος πληθυσμός έχει τις δικές του δυσκολίες: χρειάζεται γρήγορα
καινούργια σχολεία, νοσοκομεία και, σε λίγα χρόνια, εκατομμύρια νέες θέσεις
εργασίας.

> **Θυμήσου**
>
> - Η αύξηση του πληθυσμού ήρθε από τη **μείωση των θανάτων**, όχι από
>   περισσότερες γεννήσεις.
> - **Φυσική μεταβολή** = γεννήσεις − θάνατοι.
> - Γονιμότητα **$2{,}1$** κρατάει τον πληθυσμό σταθερό· η Ελλάδα είναι γύρω
>   στο $1{,}2$.
> - Η πυραμίδα με φαρδιά βάση δείχνει νέο πληθυσμό, με στενή βάση πληθυσμό που
>   γερνάει.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Το 2023 στην Ελλάδα γεννήθηκαν περίπου 71.000 παιδιά και πέθαναν περίπου 128.000 άνθρωποι. Ποια ήταν η φυσική μεταβολή, και πόση είναι ανά 1.000 κατοίκους, με πληθυσμό 10,4 εκατομμύρια;

1. Φυσική μεταβολή = γεννήσεις − θάνατοι:

   $71.000 - 128.000 = -57.000$
2. Το πρόσημο είναι αρνητικό: **φυσική μείωση**. Χωρίς κανέναν να έρθει ή να
   φύγει, η χώρα θα είχε $57.000$ λιγότερους κατοίκους σε έναν χρόνο — σαν να
   χανόταν μια ολόκληρη πόλη στο μέγεθος της Καβάλας.
3. Ανά $1.000$ κατοίκους: διαιρούμε με τον πληθυσμό σε χιλιάδες.

   $10.400.000 : 1.000 = 10.400$ χιλιάδες, και $-57.000 : 10.400 \approx -5{,}5$
4. Περίπου **$-5{,}5$‰**: για κάθε χίλιους κατοίκους, πεντέμισι λιγότεροι τον
   χρόνο από φυσική μεταβολή.

### Παράδειγμα 2: Ο πίνακας δείχνει πώς μοιράζεται ο πληθυσμός σε τρεις ομάδες ηλικιών. Ποια χώρα έχει ποια πυραμίδα, και τι θα χρειαστεί η καθεμία τα επόμενα χρόνια;

1. | Ηλικία        | Νίγηρας        | Ελλάδα         |
   | ------------- | -------------- | -------------- |
   | $0$–$14$      | περίπου $47\%$ | περίπου $13\%$ |
   | $15$–$64$     | περίπου $51\%$ | περίπου $63\%$ |
   | $65$ και πάνω | περίπου $3\%$  | περίπου $24\%$ |
   Στρογγυλεμένα στοιχεία του ΟΗΕ για το 2024, τα ίδια με τις δύο πυραμίδες πιο πάνω.
2. Στον Νίγηρα σχεδόν οι μισοί είναι παιδιά: η βάση της πυραμίδας είναι πολύ
   φαρδιά και η κορυφή σχεδόν δεν υπάρχει. Είναι ο **πιο νέος πληθυσμός** του
   κόσμου.
3. Στην Ελλάδα οι ηλικιωμένοι είναι περισσότεροι από τα παιδιά: στενή βάση,
   φαρδιά μέση και κορυφή. **Πληθυσμός που γερνάει.**
4. Ο Νίγηρας θα χρειαστεί σχολεία, δασκάλους και θέσεις εργασίας για όσους
   μπαίνουν τώρα στην ενήλικη ζωή. Η Ελλάδα θα χρειαστεί περισσότερη φροντίδα
   ηλικιωμένων και τρόπους να μένουν αρκετοί στην εργασία για να στηρίζουν τις
   συντάξεις.

### Παράδειγμα 3: Από 2 σε 4 δισεκατομμύρια ο πληθυσμός της Γης χρειάστηκε 47 χρόνια. Από 4 σε 8 χρειάστηκε 48. Αφού οι χρόνοι είναι σχεδόν ίδιοι, σημαίνει ότι η αύξηση έμεινε ίδια;

1. Και στις δύο περιόδους ο πληθυσμός **διπλασιάστηκε**, σε σχεδόν τον ίδιο
   χρόνο. Άρα ο **ρυθμός** αύξησης ήταν κατά μέσο όρο παρόμοιος.
2. Όμως στη δεύτερη περίοδο προστέθηκαν **$4$ δισεκατομμύρια** άνθρωποι, ενώ στην
   πρώτη μόνο **$2$**. Το ίδιο ποσοστό πάνω σε μεγαλύτερο πληθυσμό δίνει
   περισσότερους νέους ανθρώπους.
3. Μέσα στη δεύτερη περίοδο, μάλιστα, ο ρυθμός **έπεφτε**: στη δεκαετία του
   1960 ο πληθυσμός μεγάλωνε πάνω από $2\%$ τον χρόνο, σήμερα κάτω από $1\%$.
4. Άρα όχι: ο ρυθμός επιβραδύνεται, αλλά επειδή ξεκινάμε από πολύ μεγαλύτερη
   βάση, κάθε χρόνο προστίθενται ακόμα δεκάδες εκατομμύρια άνθρωποι.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η κύρια αιτία που ο πληθυσμός της Γης εκτινάχθηκε μετά το 1900;
   - Έπεσαν οι θάνατοι, κυρίως των παιδιών
   - Οι οικογένειες άρχισαν να κάνουν πολύ περισσότερα παιδιά
   - Οι άνθρωποι μετανάστευσαν σε νέες ηπείρους
   - Η Ασία απέκτησε για πρώτη φορά πόλεις
2. Σε ένα νησί γεννήθηκαν μέσα σε έναν χρόνο $40$ παιδιά και πέθαναν $65$ άνθρωποι. Ποια είναι η φυσική μεταβολή;
   - Φυσική μείωση κατά $25$
   - Φυσική αύξηση κατά $25$
   - Φυσική αύξηση κατά $105$
   - Δεν βγαίνει χωρίς τους μετανάστες
3. Περίπου πόσα παιδιά ανά γυναίκα χρειάζονται για να μένει ένας πληθυσμός σταθερός μακροπρόθεσμα;
   - Περίπου $2{,}1$
   - Ακριβώς $2$
   - Περίπου $1{,}2$
   - Περίπου $6$
4. Ποια χώρα έγινε το 2023 η πολυπληθέστερη του κόσμου;
   - Η Ινδία
   - Η Κίνα
   - Οι ΗΠΑ
   - Η Νιγηρία
5. Μια πυραμίδα ηλικιών έχει στενή βάση και φαρδιά μέση. Τι δείχνει;
   - Πληθυσμό που γερνάει, με λίγες γεννήσεις
   - Πληθυσμό που αυξάνεται γρήγορα, με πολλά παιδιά
   - Πληθυσμό με πολύ χαμηλό προσδόκιμο ζωής
   - Χώρα με περισσότερους άνδρες από γυναίκες
6. Στη δημογραφική μετάβαση, σε ποιο στάδιο ο πληθυσμός αυξάνεται πιο γρήγορα;
   - Όταν οι θάνατοι έχουν πέσει αλλά οι γεννήσεις μένουν ψηλά
   - Όταν και οι γεννήσεις και οι θάνατοι είναι πολλοί
   - Όταν και οι γεννήσεις και οι θάνατοι είναι λίγοι
   - Όταν οι γεννήσεις πέφτουν κάτω από τους θανάτους
7. Ποια περιοχή είναι από τις πιο αραιοκατοικημένες του κόσμου;
   - Η έρημος Σαχάρα
   - Το δέλτα του Νείλου
   - Η πεδιάδα του Γάγγη
   - Η ανατολική ακτή της Κίνας
8. Ποια είναι μια άμεση συνέπεια της γήρανσης του πληθυσμού στην Ελλάδα;
   - Λιγότεροι εργαζόμενοι για κάθε συνταξιούχο
   - Περισσότερα σχολεία στα ορεινά χωριά
   - Γρήγορη αύξηση του συνολικού πληθυσμού
   - Μικρότερη ζήτηση για γιατρούς και φροντίδα

## Ασκήσεις

1. Γύρω σε ποια χρονιά έφτασε ο πληθυσμός της Γης το πρώτο δισεκατομμύριο;
2. Γιατί οι οικογένειες κάνουν λιγότερα παιδιά όσο μια χώρα αναπτύσσεται;
3. Ο πίνακας δείχνει τη γονιμότητα και το μερίδιο των ηλικιωμένων σε πέντε χώρες.

   Στρογγυλεμένες εκτιμήσεις του ΟΗΕ για τις αρχές της δεκαετίας του 2020. Γονιμότητα: παιδιά ανά γυναίκα. Ηλικιωμένοι: ποσοστό του πληθυσμού πάνω από 65 ετών.

   | Χώρα | Γονιμότητα | Πάνω από 65 |
   | --- | --- | --- |
   | Νίγηρας | $6{,}1$ | $3\%$ |
   | Νιγηρία | $4{,}5$ | $3\%$ |
   | Ελλάδα | $1{,}3$ | $23\%$ |
   | Ιαπωνία | $1{,}2$ | $29\%$ |
   | Νότια Κορέα | $0{,}7$ | $19\%$ |

   α) Ποιες χώρες είναι κάτω από τα $2{,}1$ παιδιά της αντικατάστασης;
   β) Τι σχέση βλέπεις ανάμεσα στις δύο στήλες;
   γ) Η Νότια Κορέα έχει τη χαμηλότερη γονιμότητα αλλά λιγότερους ηλικιωμένους από την Ιαπωνία. Τι δείχνει αυτό;
4. Η Ελλάδα γερνάει και ο πληθυσμός της μειώνεται. Αν αποφάσιζες εσύ, πού θα έδινες βάρος: σε μέτρα για περισσότερες γεννήσεις, στην υποδοχή νέων κατοίκων από άλλες χώρες ή στο να δουλεύουμε περισσότερα χρόνια;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/world-population
