# Καιρός και κλίμα

> Θερμοκρασία, πίεση, άνεμοι, βροχή — και η διαφορά του σήμερα από το πάντα.

Γεωγραφία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/weather-climate

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τον καιρό μιας μέρας από το κλίμα ενός τόπου.
- Να περιγράφεις πώς αλλάζουν θερμοκρασία και πίεση με το υψόμετρο, και γιατί φυσάει ο άνεμος.
- Να εξηγείς πώς σχηματίζονται σύννεφα και βροχή, και γιατί η δυτική Ελλάδα βρέχεται περισσότερο.
- Να διαβάζεις μετεωρολογικά στοιχεία και να κάνεις απλούς υπολογισμούς με αυτά.

## Σήμερα και πάντα

«Αύριο στη Θεσσαλονίκη $14$ βαθμοί, βροχές και βοριάς $5$ μποφόρ.» Αυτό είναι
**καιρός**: η κατάσταση της ατμόσφαιρας σε έναν τόπο, μια συγκεκριμένη μέρα ή
ώρα. Αλλάζει από ώρα σε ώρα και από μέρα σε μέρα.

«Η Θεσσαλονίκη έχει κρύους χειμώνες με βροχή και ζεστά, ξηρά καλοκαίρια.»
Αυτό είναι **κλίμα**: ο συνηθισμένος καιρός ενός τόπου, όπως προκύπτει από
μετρήσεις **πολλών ετών**. Οι μετεωρολόγοι παίρνουν μέσους όρους
**τριάντα χρόνων**, για παράδειγμα από το 1991 ως το 2020, και μαζί τους τις
ακραίες τιμές: πόσο συχνά κάνει καύσωνα, πόσο βροχερός μπορεί να γίνει ένας
Νοέμβριος.

> **Κλειδί**
>
> Το κλίμα είναι αυτό που **περιμένεις**· ο καιρός είναι αυτό που **σου
> έρχεται**.
>
> Και τα δύο περιγράφονται με τα ίδια **στοιχεία**: θερμοκρασία, ατμοσφαιρική
> πίεση, άνεμο, υγρασία, νεφώσεις και υετό (βροχή, χιόνι, χαλάζι). Η διαφορά
> είναι ο χρόνος: μια μέρα για τον καιρό, δεκαετίες για το κλίμα.

Ο καιρός γίνεται σχεδόν όλος στο κατώτερο στρώμα της ατμόσφαιρας, την
**τροπόσφαιρα**. Φτάνει σε ύψος γύρω στα $8$ χιλιόμετρα πάνω από τους πόλους
και $16$ με $18$ πάνω από τον Ισημερινό, αλλά περιέχει το μεγαλύτερο μέρος
του αέρα και σχεδόν όλους τους υδρατμούς. Πάνω από αυτήν δεν σχηματίζονται
σχεδόν ποτέ σύννεφα βροχής.

## Θερμοκρασία: ο ήλιος ζεσταίνει το έδαφος

Οι ακτίνες του ήλιου περνούν τον αέρα χωρίς να τον ζεστάνουν πολύ. Ζεσταίνουν
το **έδαφος** και τη θάλασσα, και αυτά ζεσταίνουν τον αέρα **από κάτω**. Γι'
αυτό, στην τροπόσφαιρα, όσο ανεβαίνεις τόσο κρυώνει: κατά μέσο όρο
**$6{,}5$ °C λιγότερο ανά χιλιόμετρο**, δηλαδή περίπου $0{,}65$ °C ανά
$100$ μέτρα.

> **Το ρεκόρ της Ελλάδας**
>
> Στις 10 Ιουλίου 1977 τα θερμόμετρα στην Ελευσίνα και στο Τατόι έδειξαν
> $48$ °C. Για δεκαετίες ήταν η υψηλότερη επίσημη θερμοκρασία της Ευρώπης.

Για τον ίδιο λόγο η πιο ζεστή ώρα της μέρας δεν είναι το μεσημέρι, όταν ο
ήλιος είναι ψηλότερα, αλλά νωρίς το απόγευμα: το έδαφος χρειάζεται χρόνο να
ζεσταθεί. Και η πιο κρύα είναι λίγο πριν την ανατολή, μετά από μια ολόκληρη
νύχτα που το έδαφος χάνει θερμότητα.

> **Πρόσεχε**
>
> Η θερμοκρασία του αέρα μετριέται **στη σκιά**, σε ύψος περίπου δύο μέτρων,
> μέσα σε λευκό αεριζόμενο κλωβό. Το θερμόμετρο του αυτοκινήτου ή ένα
> θερμόμετρο στον ήλιο, πάνω από άσφαλτο, δείχνουν συχνά αρκετούς βαθμούς
> παραπάνω. Αυτοί δεν είναι μετρήσεις καιρού.

*Ο μετεωρολογικός κλωβός ενός σταθμού στις Άλπεις. Είναι λευκός για να μη ζεσταίνεται στον ήλιο, και έχει περσίδες για να περνάει ο αέρας χωρίς να μπαίνει ο ήλιος. Μέσα του βρίσκονται τα θερμόμετρα.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Όσο ανεβαίνεις, κρυώνει*

## Πίεση: το βάρος του αέρα

Ο αέρας έχει βάρος. Πάνω από κάθε τετραγωνικό εκατοστό της ακτής υπάρχει μια
στήλη αέρα που φτάνει ως το διάστημα, και αυτό το βάρος είναι η
**ατμοσφαιρική πίεση**. Μετριέται με το **βαρόμετρο**, σε **εκτοπασκάλ**
(hPa). Στο επίπεδο της θάλασσας είναι κατά μέσο όρο περίπου $1.013$ hPa.

Όσο ανεβαίνεις, η στήλη από πάνω σου κονταίνει και η πίεση **μειώνεται**.
Γι' αυτό τα αυτιά σου «βουλώνουν» στο αεροπλάνο ή σε έναν γρήγορο ορεινό
δρόμο, και γι' αυτό στα πολύ μεγάλα υψόμετρα οι ορειβάτες λαχανιάζουν: σε
κάθε ανάσα μπαίνει λιγότερος αέρας.

Η πίεση αλλάζει και με τον καιρό:

- Όπου ο αέρας **κατεβαίνει**, η πίεση είναι υψηλή. Εκεί έχουμε
  **αντικυκλώνα**: ο αέρας που κατεβαίνει ζεσταίνεται και στεγνώνει, οπότε ο
  καιρός είναι συνήθως καθαρός.
- Όπου ο αέρας **ανεβαίνει**, η πίεση είναι χαμηλή. Εκεί έχουμε **ύφεση**
  (βαρομετρικό χαμηλό): ο αέρας που ανεβαίνει ψύχεται, και φτιάχνει σύννεφα
  και βροχή.

## Άνεμος: ο αέρας που τρέχει να ισορροπήσει

Ο **άνεμος** είναι αέρας που κινείται από περιοχή **υψηλής πίεσης** προς
περιοχή **χαμηλής**. Όσο μεγαλύτερη η διαφορά πίεσης σε μικρή απόσταση, τόσο
πιο δυνατά φυσάει.

Ο άνεμος παίρνει το όνομά του από το **σημείο από όπου έρχεται**: ο
**βοριάς** φυσάει **από** τον βορρά, ο **νοτιάς** από τον νότο. Η ένταση
μετριέται με **ανεμόμετρο** και στα δελτία δίνεται σε **μποφόρ**, μια κλίμακα
από το $0$ (άπνοια) ως το $12$ (τυφώνας, πάνω από $117$ km/h).

Δύο άνεμοι του ελληνικού καλοκαιριού δείχνουν τον κανόνα στην πράξη:

- Ο **μπάτης**. Τη μέρα η στεριά ζεσταίνεται πολύ πιο γρήγορα από τη θάλασσα.
  Ο αέρας πάνω της ανεβαίνει, η πίεση εκεί πέφτει, και δροσερός αέρας έρχεται
  από τη θάλασσα προς τη στεριά. Τη νύχτα η στεριά κρυώνει πρώτη, και το
  αεράκι γυρίζει ανάποδα: ο **απόγειος**.
- Τα **μελτέμια**. Από τον Μάιο ως τον Σεπτέμβριο, με αιχμή τον Ιούλιο και
  τον Αύγουστο, η πίεση μένει ψηλά πάνω από τα Βαλκάνια και χαμηλά πάνω από
  την Ανατολία και τη Μέση Ανατολή. Ο αέρας ρέει από βορρά προς νότο
  πάνω από το Αιγαίο. Τα μελτέμια δροσίζουν τα νησιά και διώχνουν τη
  σκόνη, αλλά κάποιες μέρες δένουν τα πλοία στα λιμάνια και δυσκολεύουν την
  κατάσβεση των πυρκαγιών.

## Υγρασία, σύννεφα, βροχή

Ο αέρας περιέχει πάντα **υδρατμούς**, αόρατους. Όσο πιο ζεστός είναι, τόσο
περισσότερους μπορεί να κρατήσει. Όταν ένας όγκος αέρα **ανεβαίνει**,
ψύχεται· κάποια στιγμή δεν χωράει πια όλους τους υδρατμούς του, και αυτοί
**συμπυκνώνονται** σε σταγονίδια ή κρυστάλλους πάγου. Αυτό είναι το
σύννεφο. Όταν τα σταγονίδια ενωθούν και βαρύνουν, πέφτουν: **υετός**.

Άρα η ερώτηση «γιατί βρέχει εδώ;» είναι στην ουσία «τι κάνει τον αέρα να
ανεβαίνει εδώ;». Υπάρχουν τρεις απαντήσεις:

1. **Θέρμανση**: ένα καυτό έδαφος σηκώνει τον αέρα από πάνω του. Έτσι
   γεννιούνται οι καλοκαιρινές **μπόρες του απογεύματος** στα βουνά.
2. **Βουνά**: ο άνεμος που πέφτει πάνω σε μια οροσειρά αναγκάζεται να
   ανεβεί. Οι υγροί δυτικοί άνεμοι από το Ιόνιο ανεβαίνουν στην **Πίνδο** και
   αφήνουν εκεί το νερό τους. Γι' αυτό τα Ιωάννινα δέχονται πάνω από διπλάσια
   βροχή απ' ό,τι η Λάρισα.
3. **Μέτωπα**: όταν μια μάζα ψυχρού αέρα συναντά μια μάζα θερμού, ο ελαφρύτερος
   θερμός αέρας ανεβαίνει πάνω από τον ψυχρό. Έτσι έρχονται οι περισσότερες
   χειμωνιάτικες κακοκαιρίες.

*Ένας σωρειτομελανίας πάνω από την Κεφαλονιά. Ο αέρας ανέβηκε τόσο γρήγορα που το σύννεφο φούσκωσε σε ύψος πολλών χιλιομέτρων. Στην κορυφή του φτάνει στο ταβάνι της τροπόσφαιρας, δεν μπορεί να ανεβεί άλλο και απλώνεται πλάγια σαν αμόνι. Τέτοια σύννεφα φέρνουν μπόρες, κεραυνούς και χαλάζι.*

Η βροχή μετριέται με το **βροχόμετρο**, σε **χιλιοστά** (mm): πόσο ψηλά θα
έφτανε το νερό αν δεν κυλούσε ούτε απορροφιόταν. Ένα χιλιοστό βροχής σημαίνει
**ένα λίτρο νερό σε κάθε τετραγωνικό μέτρο**.

> **Θυμήσου**
>
> Η Αθήνα δέχεται περίπου $400$ χιλιοστά βροχής τον χρόνο. Στην κακοκαιρία
> **Daniel**, τον Σεπτέμβριο του 2023, η Ζαγορά του Πηλίου κατέγραψε πάνω από
> $700$ χιλιοστά μέσα σε λιγότερο από ένα εικοσιτετράωρο, και ο θεσσαλικός κάμπος
> πλημμύρισε. Ένα μόνο επεισόδιο καιρού μπορεί να ξεπεράσει ό,τι φέρνει το
> κλίμα ενός τόπου σε ολόκληρο χρόνο.

## Πώς ξέρουμε τι καιρό θα κάνει

Χιλιάδες **μετεωρολογικοί σταθμοί** σε όλο τον κόσμο μετρούν θερμοκρασία
(θερμόμετρο), πίεση (βαρόμετρο), υγρασία (υγρόμετρο), ταχύτητα ανέμου
(ανεμόμετρο), διεύθυνση ανέμου (ανεμοδείκτης) και υετό (βροχόμετρο). Στην
Ελλάδα τα επίσημα δελτία εκδίδει η **Εθνική Μετεωρολογική Υπηρεσία (ΕΜΥ)**.
Δορυφόροι φωτογραφίζουν τα σύννεφα, ραντάρ βλέπουν τη βροχή, και
υπολογιστές λύνουν τις εξισώσεις της ατμόσφαιρας για τις επόμενες μέρες.

Μια πρόγνωση για αύριο πέφτει συνήθως πολύ κοντά. Μια πρόγνωση για την
άλλη εβδομάδα είναι πολύ λιγότερο βέβαιη, και πέρα από δύο εβδομάδες κανείς δεν μπορεί να πει τι
καιρό θα κάνει μια συγκεκριμένη μέρα. Το κλίμα όμως μπορούμε να το πούμε: ότι
τον Αύγουστο στην Αθήνα θα κάνει ζέστη, το ξέρουμε από τώρα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στην ακτή της Πιερίας το θερμόμετρο δείχνει 30 °C. Περίπου πόσους βαθμούς περιμένεις την ίδια ώρα στην κορυφή του Ολύμπου, στα 2.918 m;

1. Ο μέσος ρυθμός είναι $6{,}5$ °C λιγότερο ανά χιλιόμετρο ανόδου.
2. Τα $2.918$ μέτρα είναι περίπου $2{,}9$ km. Η πτώση θερμοκρασίας: $6{,}5 \times 2{,}9 \approx 19$ °C.
3. $30 - 19 = 11$. Στην κορυφή περιμένουμε γύρω στους **$11$ °C**.
4. Γι' αυτό όποιος ανεβαίνει τον Όλυμπο καλοκαίρι παίρνει μαζί του μπουφάν. Ο ρυθμός είναι μέσος όρος: κάποιες μέρες η διαφορά βγαίνει μεγαλύτερη ή μικρότερη.

### Παράδειγμα 2: Σε μια καταιγίδα έπεσαν 50 mm βροχής. Πόσο νερό μάζεψε μια ταράτσα 100 τετραγωνικών μέτρων;

1. Ένα χιλιοστό βροχής είναι ένα λίτρο σε κάθε τετραγωνικό μέτρο. Άρα $50$ mm είναι $50$ λίτρα ανά τετραγωνικό μέτρο.
2. Σε $100$ τετραγωνικά μέτρα: $50 \times 100 = 5.000$ λίτρα.
3. Αυτό είναι **$5$ κυβικά μέτρα** νερού — αρκετό για να γεμίσει μια μεγάλη δεξαμενή, από μία μόνο ταράτσα.
4. Φαντάσου τώρα μια ολόκληρη πόλη με ταράτσες, δρόμους και πεζοδρόμια, όπου το νερό δεν μπορεί να μπει στο έδαφος. Έτσι καταλαβαίνεις γιατί μια δυνατή καταιγίδα πλημμυρίζει δρόμους μέσα σε λίγα λεπτά.

### Παράδειγμα 3: Στην Αθήνα, τον Ιούλιο, πέφτουν κατά μέσο όρο περίπου 5 mm βροχής. Ένα καλοκαίρι, μία καταιγίδα έριξε 40 mm. Σημαίνει αυτό ότι άλλαξε το κλίμα της Αθήνας;

1. Η καταιγίδα είναι **καιρός**: ένα γεγονός, μια συγκεκριμένη μέρα.
2. Το **κλίμα** είναι ο μέσος όρος και το εύρος πολλών ετών. Μέσα σε τριάντα Ιούλιους είναι φυσικό να υπάρχουν και κάποιοι ασυνήθιστα βροχεροί.
3. Ένας ασυνήθιστος μήνας **δεν** αλλάζει το κλίμα. Για να πούμε ότι άλλαξε, πρέπει να δούμε ότι οι μέσοι όροι και οι ακραίες τιμές αλλάζουν σταθερά, **για δεκαετίες**.
4. Αυτό ακριβώς κάνουν οι επιστήμονες όταν μιλούν για κλιματική αλλαγή: δεν κοιτάζουν μία μέρα, αλλά μακριές σειρές μετρήσεων — και αυτές δείχνουν ότι η Ελλάδα, όπως και ολόκληρος ο πλανήτης, ζεσταίνεται.

## Ερωτήσεις

1. Ποια από αυτές τις προτάσεις περιγράφει **κλίμα** και όχι καιρό;
   - Στην Κρήτη τα καλοκαίρια είναι ζεστά και σχεδόν ξερά
   - Χθες το απόγευμα έπεσε χαλάζι στο κέντρο της Λάρισας
   - Αύριο θα φυσήξουν βοριάδες $7$ μποφόρ στο κεντρικό Αιγαίο
   - Αυτή την εβδομάδα η Αθήνα έχει καύσωνα με $41$ βαθμούς
2. Πόσα χρόνια μετρήσεων χρησιμοποιούν συνήθως οι μετεωρολόγοι για να περιγράψουν το κλίμα ενός τόπου;
   - Τριάντα χρόνια
   - Έναν χρόνο
   - Τρία χρόνια
   - Τριακόσια χρόνια
3. Γιατί στην τροπόσφαιρα όσο ανεβαίνεις τόσο κρυώνει, αν και πλησιάζεις λίγο στον ήλιο;
   - Τον αέρα τον ζεσταίνει το έδαφος
   - Ψηλά ο ήλιος δεν φτάνει τόσο πολύ όσο κάτω
   - Ψηλά φυσάει πάντα βοριάς από τους πόλους
   - Ψηλά ο αέρας έχει περισσότερους υδρατμούς
4. Γενικά, ο άνεμος φυσάει από πού προς τα πού;
   - Από υψηλή πίεση προς χαμηλή πίεση
   - Από χαμηλή πίεση προς υψηλή πίεση
   - Από τη θάλασσα προς τη στεριά
   - Από τον βορρά προς τον νότο
5. Το δελτίο λέει «νοτιάδες $6$ μποφόρ». Από πού έρχεται ο άνεμος;
   - Από τον νότο
   - Από τον βορρά
   - Από τη δύση
   - Από την ανατολή
6. Πότε φυσούν συνήθως τα μελτέμια στο Αιγαίο;
   - Το καλοκαίρι, με αιχμή τον Ιούλιο και τον Αύγουστο
   - Τον χειμώνα, με αιχμή τον Ιανουάριο και τον Φεβρουάριο
   - Κάθε νύχτα, όταν η στεριά κρυώνει πιο γρήγορα
   - Μόνο μετά από έναν ισχυρό σεισμό στο Αιγαίο
7. Γιατί τα Ιωάννινα έχουν πολύ περισσότερη βροχή από τη Λάρισα;
   - Οι δυτικοί άνεμοι αφήνουν τη βροχή τους στην Πίνδο
   - Η Λάρισα είναι νοτιότερα και πιο κοντά στον Ισημερινό
   - Τα Ιωάννινα έχουν λίμνη που εξατμίζεται και ξαναπέφτει
   - Τον θεσσαλικό κάμπο τον καλύπτει πάντα αντικυκλώνας
8. Πόσο νερό σημαίνει $1$ χιλιοστό βροχής;
   - $1$ λίτρο σε κάθε τετραγωνικό μέτρο
   - $1$ λίτρο σε κάθε τετραγωνικό χιλιόμετρο
   - $1$ σταγόνα σε κάθε τετραγωνικό εκατοστό
   - $1$ κυβικό μέτρο σε κάθε τετραγωνικό μέτρο

## Ασκήσεις

1. Με ποιο όργανο μετράμε την ατμοσφαιρική πίεση, και σε ποια μονάδα τη δίνουν τα δελτία;
2. Γιατί σε μια ζεστή καλοκαιρινή μέρα, κατά το μεσημέρι, στην παραλία φυσάει δροσερό αεράκι από τη θάλασσα;
3. Ο πίνακας δείχνει την ατμοσφαιρική πίεση σε διάφορα υψόμετρα.

   Μέσες τιμές της πρότυπης ατμόσφαιρας που χρησιμοποιεί η αεροπορία, στρογγυλεμένες· την κάθε μέρα η πίεση διαφέρει λίγο.

   | Υψόμετρο | Πίεση |
   | --- | --- |
   | $0$ m (θάλασσα) | $1.013$ hPa |
   | $1.000$ m | $900$ hPa |
   | $3.000$ m | $700$ hPa |
   | $5.500$ m | $500$ hPa |
   | $8.849$ m (Έβερεστ) | $315$ hPa |

   α) Πόσα hPa χάνονται στο πρώτο χιλιόμετρο ανόδου;
   β) Σε ποιο υψόμετρο η πίεση είναι περίπου η μισή απ' ό,τι στη θάλασσα;
   γ) Στην κορυφή του Έβερεστ, τι μέρος της πίεσης της θάλασσας μένει;
4. Η πρόγνωση για αύριο δίνει $70\%$ πιθανότητα βροχής, και η τάξη σου έχει προγραμματίσει πεζοπορία στο βουνό. Να αναβληθεί η εκδρομή; Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/weather-climate
