# Φυσικοί πόροι και ενέργεια

> Νερό, ορυκτά, καύσιμα, ήλιος και άνεμος: τι τελειώνει και τι ανανεώνεται.

Γεωγραφία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/resources-energy

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις ανανεώσιμους, μη ανανεώσιμους και υπό όρους ανανεώσιμους πόρους.
- Να περιγράφεις τους φυσικούς πόρους και τις πηγές ενέργειας της Ελλάδας.
- Να κάνεις απλούς υπολογισμούς για νερό, αποθέματα και ηλιακή ενέργεια.
- Να ζυγίζεις τα υπέρ και τα κατά μιας ενεργειακής επιλογής.

## Τι μας δίνει η φύση, και για πόσο

**Φυσικός πόρος** είναι ό,τι παίρνουμε από τη φύση και το χρησιμοποιούμε:
νερό, χώμα, δάση, ψάρια, μέταλλα, καύσιμα, ο ήλιος και ο άνεμος. Το κρίσιμο
ερώτημα για κάθε πόρο είναι ένα: **ξαναγεννιέται, και πόσο γρήγορα;**

| Είδος                     | Τι σημαίνει                                                                         | Παραδείγματα                                              |
| ------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------- |
| **Ανανεώσιμοι**           | δεν τελειώνουν, όσο κι αν τους χρησιμοποιήσουμε                                     | ήλιος, άνεμος, κύματα, γεωθερμία                          |
| **Υπό όρους ανανεώσιμοι** | ξαναγεννιούνται, αλλά μόνο αν δεν τους παίρνουμε γρηγορότερα απ' όσο αναπληρώνονται | υπόγειο νερό, δάση, ψάρια, γόνιμο χώμα                    |
| **Μη ανανεώσιμοι**        | σχηματίστηκαν σε εκατομμύρια χρόνια· ό,τι καταναλώνεται χάνεται                     | πετρέλαιο, φυσικό αέριο, άνθρακας, λιγνίτης, μεταλλεύματα |

Η μεσαία κατηγορία είναι η πιο ύπουλη. Ένα δάσος που κόβεται λίγο-λίγο
ξαναμεγαλώνει· ένα δάσος που κόβεται ολόκληρο, ή καίγεται ξανά και ξανά,
μπορεί να μη γυρίσει ποτέ. Ένα ψάρι που αλιεύεται πριν προλάβει να
αναπαραχθεί χάνεται από τη θάλασσα.

## Το νερό

Από όλο το νερό της Γης, μόνο γύρω στο $2{,}5\%$ είναι γλυκό, και τα δύο τρίτα
από αυτό είναι παγωμένα σε παγετώνες. Αυτό που μένει σε ποτάμια, λίμνες και
υπόγεια είναι ένα μικρό κομμάτι.

Στον κόσμο, περίπου το $70\%$ του γλυκού νερού που αντλούμε πάει στη
**γεωργία**. Στην Ελλάδα, με τα ζεστά ξερά καλοκαίρια, ακόμα περισσότερο:
γύρω στο $80\%$. Τα σπίτια και οι βιομηχανίες μοιράζονται τα υπόλοιπα.

Η Ελλάδα έχει άνισα μοιρασμένο νερό: η δυτική πλευρά, με την Πίνδο, δέχεται
πολλή βροχή· η ανατολική και τα νησιά του Αιγαίου πολύ λιγότερη. Γι' αυτό η
**Αθήνα** πίνει νερό από τους ταμιευτήρες του **Μόρνου** και του **Εύηνου**,
που φτάνει με ένα κανάλι σχεδόν $200$ χιλιομέτρων. Πολλά νησιά στηρίζονται σε
**μονάδες αφαλάτωσης**, που κάνουν το θαλασσινό νερό πόσιμο με πολλή ενέργεια.

> **Πρόσεχε**
>
> Το υπόγειο νερό **δεν** είναι απεριόριστο επειδή «πάντα βγαίνει από το
> πηγάδι».
>
> Κοντά στις ακτές, όταν αντλούμε περισσότερο απ' όσο φέρνει η βροχή, η στάθμη
> του υπόγειου νερού πέφτει και μπαίνει στη θέση του θάλασσα. Το πηγάδι
> **αλμυρίζει** και το νερό δεν κάνει πια ούτε για πότισμα. Αυτό έχει συμβεί
> σε πεδιάδες της Αργολίδας και της Κρήτης και λέγεται **υφαλμύρωση**.

## Ορυκτός πλούτος της Ελλάδας

Η Ελλάδα δεν έχει πολύ πετρέλαιο, αλλά έχει άλλα:

- **Λιγνίτη** στη Δυτική Μακεδονία (Κοζάνη, Πτολεμαΐδα) και στη Μεγαλόπολη.
- **Βωξίτη** στον Παρνασσό και στη Γκιώνα, από τον οποίο βγαίνει το
  αλουμίνιο.
- **Νικέλιο** στη Λάρυμνα και την Εύβοια, **μαγνησίτη** στη Χαλκιδική και την
  Εύβοια.
- **Μάρμαρα** φημισμένα από την αρχαιότητα: Πεντέλη, Θάσος, Νάξος, Δράμα.

## Ενέργεια: από τι κινείται ο κόσμος

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από πού έρχεται η ενέργεια του κόσμου: μερίδιο κάθε πηγής, %*

Τα **ορυκτά καύσιμα**, πετρέλαιο, άνθρακας και φυσικό αέριο, δίνουν ακόμα
περίπου τα **τέσσερα πέμπτα** της ενέργειας του κόσμου. Είναι πυκνή,
αξιόπιστη ενέργεια που αποθηκεύεται εύκολα. Έχουν όμως δύο βασικά
προβλήματα: **τελειώνουν**, και όταν καίγονται βγάζουν **διοξείδιο του
άνθρακα**, το κύριο αέριο πίσω από την κλιματική αλλαγή, και ρύπους που
βλάπτουν την υγεία.

> **Κλειδί**
>
> Η ενεργειακή ιστορία της Ελλάδας άλλαξε μέσα σε μία γενιά.
>
> Για δεκαετίες ο **λιγνίτης** της Δυτικής Μακεδονίας έδινε πάνω από το μισό
> ρεύμα της χώρας. Ήταν δικός μας και φθηνός στην εξόρυξη, αλλά ρυπογόνος και
> με χαμηλή θερμογόνο δύναμη. Σήμερα οι λιγνιτικοί σταθμοί κλείνουν ο ένας μετά
> τον άλλο· το 2025 ο λιγνίτης έδωσε κάτω από το $5\%$ του ρεύματος.
>
> Τη θέση τους πήραν ο **ήλιος** και ο **άνεμος**, που το 2025 έδωσαν μαζί
> πάνω από το $40\%$ του ρεύματος, και το **φυσικό αέριο**, που
> εισάγεται. Η χώρα έχει πολλή ηλιοφάνεια όλο τον χρόνο και, στο Αιγαίο, από
> τους πιο δυνατούς και σταθερούς ανέμους της Ευρώπης: τα **μελτέμια**.

*Το αιολικό πάρκο στο Παναχαϊκό, πάνω από την Πάτρα. Οι ανεμογεννήτριες στήνονται στις κορυφογραμμές, εκεί όπου ο άνεμος φυσάει πιο δυνατά. Δες όμως και τους χωματόδρομους που χαράχτηκαν για να φτάσουν εκεί: κάθε πηγή ενέργειας αφήνει το σημάδι της στο τοπίο.*

Οι ανανεώσιμες πηγές έχουν κι αυτές τις δυσκολίες τους:

- Ο ήλιος δεν λάμπει τη νύχτα και ο άνεμος δεν φυσάει πάντα. Χρειάζονται
  **αποθήκευση** (μπαταρίες, αντλησιοταμίευση) και **δίκτυα** που συνδέουν
  περιοχές και χώρες.
- Τα αιολικά πάρκα και τα φωτοβολταϊκά πιάνουν χώρο και αλλάζουν το τοπίο,
  σε βουνά και νησιά που πολλοί θέλουν να μείνουν όπως είναι.
- Τα **υδροηλεκτρικά**, όπως στις **Κρεμαστές** του Αχελώου, το μεγαλύτερο της
  χώρας, πλημμυρίζουν κοιλάδες και αλλάζουν τη ζωή των ποταμών.

*Η λίμνη των Κρεμαστών, στην Αιτωλοακαρνανία. Δεν είναι φυσική λίμνη: το φράγμα στον Αχελώο πλημμύρισε κοιλάδες, και το νερό μπήκε στις χαράδρες με αυτές τις μακριές «γλώσσες». Η ανοιχτόχρωμη λωρίδα στις όχθες δείχνει ότι η στάθμη του νερού ανεβοκατεβαίνει.*

Δεν υπάρχει πηγή ενέργειας χωρίς κόστος. Υπάρχουν πηγές με **διαφορετικά**
κόστη, και η επιλογή είναι πάντα μια ζυγαριά.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ανανεώσιμοι** πόροι δεν τελειώνουν· **μη ανανεώσιμοι** τελειώνουν· **υπό
>   όρους** ανανεώσιμοι τελειώνουν αν τους παίρνουμε πιο γρήγορα απ' όσο
>   ξαναγεννιούνται.
> - Η γεωργία παίρνει το μεγαλύτερο μέρος του νερού, στην Ελλάδα γύρω στο $80\%$.
> - Τα ορυκτά καύσιμα δίνουν ακόμα περίπου τα **τέσσερα πέμπτα** της ενέργειας
>   του κόσμου.
> - Στην Ελλάδα ο λιγνίτης υποχωρεί· ήλιος και άνεμος ανεβαίνουν.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μια οικογένεια στην Αθήνα βάζει στη στέγη φωτοβολταϊκά 3 κιλοβάτ. Στην Αθήνα κάθε κιλοβάτ πάνελ δίνει περίπου 1.500 κιλοβατώρες τον χρόνο. Πόση ενέργεια θα παράγει η στέγη;

1. Τα **κιλοβάτ** (kW) λένε πόσο δυνατή είναι η εγκατάσταση. Οι **κιλοβατώρες**
   (kWh) λένε πόση ενέργεια βγάζει μέσα σε έναν χρόνο — αυτές γράφει και ο
   λογαριασμός του ρεύματος.
2. Αφού το κάθε κιλοβάτ δίνει περίπου $1.500$ kWh: $3 \cdot 1.500 = 4.500$ kWh
   τον χρόνο.
3. Αυτό είναι περίπου όσο καταναλώνει σε ρεύμα ένα συνηθισμένο νοικοκυριό μέσα
   στον χρόνο.
4. Το ρεύμα όμως βγαίνει κυρίως **μεσημέρι και καλοκαίρι**, ενώ η οικογένεια το
   χρειάζεται και τα βράδια του χειμώνα. Γι' αυτό η στέγη στέλνει στο δίκτυο ό,τι
   περισσεύει και παίρνει από αυτό όταν δεν φτάνει.

### Παράδειγμα 2: Μια χώρα έχει γνωστά αποθέματα πετρελαίου 2.000 εκατομμύρια βαρέλια και βγάζει 100 εκατομμύρια βαρέλια τον χρόνο. Για πόσα χρόνια φτάνουν; Σημαίνει αυτό ότι το πετρέλαιό της θα τελειώσει τότε; (Φανταστικό παράδειγμα.)

1. Διαιρούμε τα αποθέματα με την ετήσια παραγωγή: $2.000 : 100 = 20$ χρόνια.
2. Ο αριθμός αυτός λέγεται **λόγος αποθεμάτων προς παραγωγή**. Είναι χρήσιμος,
   αλλά δεν είναι ημερομηνία λήξης.
3. Τα «γνωστά αποθέματα» είναι όσα αξίζει να βγουν **με τις σημερινές τιμές και
   τεχνολογία**. Αν ανέβει η τιμή ή βρεθεί καλύτερη μέθοδος, αποθέματα που
   ήταν ασύμφορα γίνονται συμφέροντα· αν βρεθούν νέα κοιτάσματα, ο αριθμός
   μεγαλώνει.
4. Και η παραγωγή αλλάζει: αν η χώρα βγάζει λιγότερο κάθε χρόνο, το ίδιο απόθεμα
   κρατάει περισσότερο. Άρα όχι: το $20$ λέει «με τον σημερινό ρυθμό», όχι «σε $20$
   χρόνια τελειώνει σίγουρα».

### Παράδειγμα 3: Αν κάθε κάτοικος της Αττικής χρησιμοποιεί στο σπίτι 150 λίτρα νερό τη μέρα, πόσο νερό χρειάζονται τα 3,8 εκατομμύρια κάτοικοί της σε έναν χρόνο; (Στρογγυλό νούμερο για το παράδειγμα.)

1. Ανά ημέρα: $150 \cdot 3.800.000 = 570.000.000$ λίτρα.
2. Ένα κυβικό μέτρο είναι $1.000$ λίτρα, άρα $570.000$ κυβικά μέτρα τη μέρα.
3. Σε έναν χρόνο: $570.000 \cdot 365 \approx 208.000.000$ κυβικά μέτρα, δηλαδή
   **περίπου $200$ εκατομμύρια κυβικά μέτρα**.
4. Και αυτό μόνο για τα σπίτια. Όλο αυτό το νερό πρέπει να πέσει ως βροχή και
   χιόνι σε βουνά δεκάδες χιλιόμετρα μακριά, να μαζευτεί σε ταμιευτήρες και να
   ταξιδέψει ως την Αθήνα. Μετά από χρονιές με λίγες βροχές, οι ταμιευτήρες
   αδειάζουν — και τότε κάθε λίτρο που γλιτώνουμε μετράει.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος από αυτούς τους πόρους είναι ανανεώσιμος υπό όρους;
   - Τα ψάρια του Αιγαίου
   - Ο άνεμος του Αιγαίου
   - Ο λιγνίτης της Κοζάνης
   - Ο βωξίτης της Γκιώνας
2. Ποια χρήση παίρνει το μεγαλύτερο μέρος του νερού στην Ελλάδα;
   - Η γεωργία
   - Τα νοικοκυριά
   - Η βιομηχανία
   - Τα ξενοδοχεία
3. Γιατί ένα πηγάδι κοντά στη θάλασσα μπορεί να αρχίσει να βγάζει αλμυρό νερό;
   - Αντλήθηκε περισσότερο νερό απ' όσο έφερνε η βροχή
   - Ανέβηκε η θερμοκρασία του αέρα το καλοκαίρι
   - Χρησιμοποιήθηκαν για χρόνια πολλά λιπάσματα στα γύρω χωράφια
   - Έγινε σεισμός κάτω από το πηγάδι
4. Περίπου τι μέρος της ενέργειας του κόσμου έδιναν το 2023 τα ορυκτά καύσιμα;
   - Περίπου τα τέσσερα πέμπτα
   - Περίπου το μισό
   - Περίπου το ένα πέμπτο της συνολικής
   - Σχεδόν το $100\%$
5. Από πού έπαιρνε η Ελλάδα για δεκαετίες το μεγαλύτερο μέρος του ρεύματός της;
   - Από τον λιγνίτη της Δυτικής Μακεδονίας
   - Από το πετρέλαιο της Θάσου και του Πρίνου
   - Από τα φράγματα του Αχελώου και του Αλιάκμονα
   - Από πυρηνικό σταθμό στην Αττική
6. Μια χώρα έχει αποθέματα φυσικού αερίου για $30$ χρόνια με τον σημερινό ρυθμό. Τι σημαίνει αυτό;
   - Τα γνωστά αποθέματα φτάνουν $30$ χρόνια αν δεν αλλάξει τίποτα
   - Το αέριο θα τελειώσει σίγουρα σε ακριβώς $30$ χρόνια από σήμερα
   - Η χώρα πρέπει να σταματήσει αμέσως την εξόρυξη
   - Το αέριο θα ξαναγεννηθεί μέσα σε $30$ χρόνια
7. Ποια είναι μια πραγματική δυσκολία του ηλιακού και του αιολικού ρεύματος;
   - Δεν παράγουν όταν δεν έχει ήλιο ή αέρα
   - Βγάζουν πολύ διοξείδιο του άνθρακα όταν λειτουργούν
   - Θα τελειώσουν σε λίγες δεκαετίες
   - Η Ελλάδα δεν έχει αρκετό ήλιο
8. Από πού παίρνει κυρίως το πόσιμο νερό της η Αθήνα;
   - Από τους ταμιευτήρες του Μόρνου και του Εύηνου
   - Από μονάδες αφαλάτωσης στον Σαρωνικό
   - Από τα πηγάδια του κέντρου της πόλης
   - Από τον ποταμό Κηφισό, που διασχίζει την πόλη από βορρά προς νότο

## Ασκήσεις

1. Στον χάρτη σημειώνονται με αριθμούς τέσσερις περιφέρειες. Σε ποια από αυτές βρίσκονται τα μεγαλύτερα ορυχεία λιγνίτη της Ελλάδας, και πώς λέγεται;
   *Χάρτης της Ελλάδας με τα όρια των περιφερειών και τέσσερις περιφέρειες σημειωμένες με τους αριθμούς 1 ως 4.*
2. Γιατί τα νησιά των Κυκλάδων δυσκολεύονται τόσο με το νερό το καλοκαίρι;
3. Ο πίνακας δείχνει πόση ηλεκτρική ενέργεια δίνει τον χρόνο ένα κιλοβάτ φωτοβολταϊκών πάνελ σε τέσσερις ευρωπαϊκές πόλεις.

   Κιλοβατώρες τον χρόνο ανά κιλοβάτ πάνελ, με καλό προσανατολισμό. Στρογγυλεμένες εκτιμήσεις από τον υπολογιστή ηλιακής ενέργειας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (PVGIS).

   | Πόλη | kWh τον χρόνο ανά kW |
   | --- | --- |
   | Όσλο | $850$ |
   | Βερολίνο | $1.000$ |
   | Ρώμη | $1.400$ |
   | Αθήνα | $1.500$ |

   α) Περίπου πόσες φορές περισσότερη ενέργεια δίνει το ίδιο πάνελ στην Αθήνα απ' ό,τι στο Όσλο;
   β) Ένα σπίτι θέλει $3.000$ kWh τον χρόνο. Πόσα κιλοβάτ πάνελ χρειάζεται στην Αθήνα;
   γ) Και πόσα στο Βερολίνο;
4. Μια εταιρεία θέλει να στήσει αιολικό πάρκο στις κορυφές ενός ακατοίκητου βουνού σε νησί του Αιγαίου. Οι κάτοικοι είναι μοιρασμένοι. Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/resources-energy
