# Το εσωτερικό της Γης και οι πλάκες

> Από τον πυρήνα ως τον φλοιό, και οι πλάκες που κινούνται πάνω στον μανδύα.

Γεωγραφία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/plates

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τα στρώματα της Γης, από τον φλοιό ως τον εσωτερικό πυρήνα, και πώς τα γνωρίζουμε χωρίς να τα έχουμε δει.
- Να εξηγείς τι είναι οι λιθοσφαιρικές πλάκες και τι τις κινεί.
- Να αναγνωρίζεις τα τρία είδη ορίων πλακών και τι σχηματίζει το καθένα, με παραδείγματα από την Ελλάδα και τον κόσμο.

## Πιο βαθιά από όσο έχει φτάσει κανείς

Η βαθύτερη τρύπα που άνοιξε ποτέ άνθρωπος είναι η γεώτρηση της **Κόλα**, στη
βόρεια Ρωσία: περίπου $12$ km, το 1989. Εκεί η θερμοκρασία είχε ήδη φτάσει
τους $180$ °C, πολύ πάνω από όσο περίμεναν οι επιστήμονες, και το τρυπάνι δεν
μπορούσε να προχωρήσει άλλο.

Το κέντρο της Γης είναι πάνω από $6.300$ km πιο κάτω. Κι όμως ξέρουμε αρκετά
καλά τι υπάρχει εκεί.

## Τα στρώματα της Γης

Η Γη μοιάζει με ροδάκινο: λεπτή φλούδα, χοντρή σάρκα, σκληρό κουκούτσι.

| Στρώμα                 | Βάθος                    | Από τι είναι                             | Κατάσταση                    |
| ---------------------- | ------------------------ | ---------------------------------------- | ---------------------------- |
| **Φλοιός**             | ως $5$–$70$ km           | πετρώματα                                | στερεός                      |
| **Μανδύας**            | ως $2.900$ km περίπου    | πετρώματα πλούσια σε σίδηρο και μαγνήσιο | στερεός, αλλά ρέει πολύ αργά |
| **Εξωτερικός πυρήνας** | ως $5.150$ km περίπου    | σίδηρος και νικέλιο                      | **υγρός**                    |
| **Εσωτερικός πυρήνας** | ως το κέντρο, $6.370$ km | σίδηρος και νικέλιο                      | στερεός                      |

Τρία πράγματα αξίζει να κρατήσεις:

- Ο **φλοιός** δεν έχει παντού το ίδιο πάχος. Κάτω από τους ωκεανούς είναι
  **ωκεάνιος**, λεπτός ($5$–$10$ km) και πυκνός, δηλαδή βαρύς για τον όγκο του. Κάτω από τις ηπείρους είναι
  **ηπειρωτικός**, παχύς ($30$–$50$ km, ως $70$ κάτω από ψηλές οροσειρές) και
  ελαφρύτερος.
- Ο **μανδύας** είναι στερεός, αλλά σε εκατομμύρια χρόνια **ρέει**, όπως ένα
  κομμάτι πίσσα που φαίνεται σκληρό κι όμως σιγά-σιγά κυλάει.
- Στο κέντρο η θερμοκρασία είναι περίπου $5.000$ ως $6.000$ °C, όσο στην
  επιφάνεια του Ήλιου. Ο εσωτερικός πυρήνας είναι θερμότερος από τον
  εξωτερικό κι όμως **στερεός**, γιατί η τεράστια **πίεση** δεν αφήνει τα
  άτομα να ξεφύγουν σε υγρή μορφή.

Ο υγρός σίδηρος του εξωτερικού πυρήνα, καθώς κινείται, δημιουργεί το
**μαγνητικό πεδίο** της Γης. Αυτό δείχνει η βελόνα της πυξίδας.

## Πώς το ξέρουμε

Κανείς δεν έχει δει τον πυρήνα. Τον «ακούμε».

Κάθε μεγάλος σεισμός στέλνει **σεισμικά κύματα** που διασχίζουν όλη τη Γη και
καταγράφονται από σεισμογράφους σε κάθε ήπειρο. Τα κύματα αλλάζουν ταχύτητα
και κατεύθυνση κάθε φορά που περνούν σε άλλο υλικό, όπως το φως όταν μπαίνει
στο νερό.

Ένα είδος κυμάτων, τα **εγκάρσια**, δεν περνάει καθόλου μέσα από υγρό. Στην
απέναντι πλευρά της Γης από έναν σεισμό υπάρχει μια μεγάλη ζώνη όπου αυτά τα
κύματα δεν φτάνουν ποτέ. Από το μέγεθος αυτής της «σκιάς» βγήκε ότι ο
εξωτερικός πυρήνας είναι υγρός — και πόσο μεγάλος είναι.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η γεώτρηση της Κόλα έφτασε τα 12 km. Αν η Γη ήταν μια μπάλα ποδοσφαίρου με ακτίνα 11 cm, πόσο βαθιά θα είχαμε τρυπήσει;

1. Βρίσκω τι μέρος της ακτίνας της Γης είναι τα $12$ km: $12 : 6.370 \approx 0{,}0019$, δηλαδή περίπου $0{,}19\%$.
2. Παίρνω το ίδιο μέρος από την ακτίνα της μπάλας: $11 \times 0{,}0019 \approx 0{,}02$ cm.
3. Δηλαδή περίπου **$0{,}2$ χιλιοστά** — όσο περίπου δύο φύλλα τετραδίου το ένα πάνω στο άλλο.
4. Με το πιο βαθύ τρυπάνι μας δεν περάσαμε καν τον φλοιό. Όλα όσα ξέρουμε για τον μανδύα και τον πυρήνα τα ξέρουμε **έμμεσα**, από τα σεισμικά κύματα.

## Ένα σπασμένο κέλυφος

Ο φλοιός, μαζί με το πάνω, άκαμπτο κομμάτι του μανδύα, σχηματίζει τη
**λιθόσφαιρα**, πάχους περίπου $100$ km. Η λιθόσφαιρα δεν είναι ενιαία: είναι
σπασμένη σε **λιθοσφαιρικές πλάκες**, σαν το τσόφλι ενός αυγού που ράγισε.

Υπάρχουν επτά μεγάλες πλάκες — Ειρηνικού, Ευρασιατική, Αφρικανική,
Βορειοαμερικανική, Νοτιοαμερικανική, Ινδοαυστραλιανή, Ανταρκτική — και πολλές
μικρότερες. Μία από τις μικρές είναι η **πλάκα του Αιγαίου**, πάνω στην οποία
βρίσκεται το μεγαλύτερο μέρος της Ελλάδας.

Οι πλάκες **επιπλέουν** πάνω στο μαλακότερο στρώμα του μανδύα από κάτω τους
και κινούνται λίγα **εκατοστά τον χρόνο**, όσο περίπου μεγαλώνουν τα νύχια
σου. Τις κινούν:

- τα **ρεύματα μεταφοράς** στον μανδύα: το θερμότερο υλικό ανεβαίνει αργά, το
  ψυχρότερο κατεβαίνει, όπως στη σούπα που βράζει στην κατσαρόλα·
- και το **βάρος** της ίδιας της πλάκας, όπου μια παλιά, κρύα και βαριά πλάκα
  βυθίζεται στον μανδύα και τραβάει το υπόλοιπο κομμάτι πίσω της.

> **Κλειδί**
>
> Σχεδόν όλα τα μεγάλα γεωλογικά γεγονότα συμβαίνουν στα **όρια** των πλακών,
> εκεί όπου η μία συναντά την άλλη. Τα όρια είναι τριών ειδών:
>
> | Όριο                 | Τι κάνουν οι πλάκες | Τι σχηματίζεται                                    | Παράδειγμα                                  |
> | -------------------- | ------------------- | -------------------------------------------------- | ------------------------------------------- |
> | **Αποκλίνον**        | απομακρύνονται      | νέος φλοιός, ράχες στον βυθό, ρήγματα              | Μεσοατλαντική ράχη, Ισλανδία                |
> | **Συγκλίνον**        | πλησιάζουν          | βύθιση: τάφροι και ηφαίστεια· σύγκρουση: οροσειρές | Ελληνικό τόξο, Άνδεις, Ιμαλάια              |
> | **Μετασχηματιστικό** | γλιστρούν πλάι-πλάι | ρήγματα με ισχυρούς σεισμούς                       | Άγιος Ανδρέας (Καλιφόρνια), Βόρεια Ανατολία |
>
> Στο συγκλίνον όριο, αν η μία πλάκα είναι **ωκεάνια**, βυθίζεται κάτω από την
> άλλη, γιατί είναι βαρύτερη. Αν είναι **ηπειρωτικές και οι δύο**, καμία δεν
> βυθίζεται εύκολα, και ο φλοιός τσαλακώνεται προς τα πάνω σε οροσειρά.

*Το ρήγμα Αλμανάγκια στο Θινγκβέλιρ της Ισλανδίας. Εδώ η Βορειοαμερικανική και η Ευρασιατική πλάκα απομακρύνονται, και το έδαφος ανοίγει σε σχισμές σαν αυτή. Είναι από τα λίγα μέρη όπου ένα αποκλίνον όριο φαίνεται στη στεριά και όχι στον βυθό του ωκεανού.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι όριο πλακών είναι;*

*Το ρήγμα του Αγίου Ανδρέα στην πεδιάδα Κάριζο της Καλιφόρνιας, από ύψος περίπου 2.600 μέτρων. Η ραφή που κόβει ίσια το τοπίο, για χιλιόμετρα, είναι το όριο ανάμεσα στην πλάκα του Ειρηνικού και στη Βορειοαμερικανική. Οι δύο πλευρές δεν απομακρύνονται ούτε συγκρούονται: γλιστρούν η μία δίπλα στην άλλη.*

## Η Ελλάδα πάνω σε ένα όριο

Η Ελλάδα είναι από τις πιο «ζωντανές» γεωλογικά περιοχές της Ευρώπης, γιατί
κάθεται ακριβώς πάνω σε ένα συγκλίνον όριο. Κατά μήκος του **Ελληνικού
τόξου** — νότια της Κρήτης και δυτικά της Πελοποννήσου — η **Αφρικανική**
πλάκα βυθίζεται κάτω από την πλάκα του **Αιγαίου**, με περίπου $3$ ως $4$
εκατοστά τον χρόνο.

Το αποτέλεσμα φαίνεται στον χάρτη σαν σειρά από τόξα, το ένα μέσα στο άλλο:

1. η **Ελληνική τάφρος** στον βυθό, με βάθη πάνω από $5.000$ m·
2. το **τόξο των νησιών**: Κύθηρα, Κρήτη, Κάρπαθος, Ρόδος·
3. το **ηφαιστειακό τόξο**: Σουσάκι, Μέθανα, Μήλος, Σαντορίνη, Νίσυρος.

### Παράδειγμα 2: Γιατί τα ενεργά ηφαίστεια της Ελλάδας σχηματίζουν τόξο από τα Μέθανα ως τη Νίσυρο, και δεν υπάρχουν στην Κρήτη, που είναι πιο κοντά στο όριο;

1. Η Αφρικανική πλάκα δεν βυθίζεται κατακόρυφα. Γλιστράει κάτω από το Αιγαίο **λοξά**, προς τα βόρεια, και όσο προχωράει τόσο πιο βαθιά φτάνει.
2. Κάτω από την Κρήτη βρίσκεται ακόμη ρηχά. Εκεί η πλάκα είναι σχετικά ψυχρή και δεν λιώνει τίποτα.
3. Βορειότερα, κάτω από τις νότιες Κυκλάδες, η πλάκα έχει φτάσει σε βάθος γύρω στα $150$ km. Εκεί θερμαίνεται, απελευθερώνει νερό, και το νερό κάνει τον μανδύα από πάνω της να λιώσει. Το **μάγμα** που σχηματίζεται ανεβαίνει.
4. Αυτό το σημείο, πάνω στον χάρτη, είναι η γραμμή Μέθανα – Μήλος – Σαντορίνη – Νίσυρος. Η απόσταση του ηφαιστειακού τόξου από την τάφρο εξαρτάται από το πόσο λοξά βυθίζεται η πλάκα.

> **Ο Κορινθιακός**
>
> Η Ελλάδα δεν συμπιέζεται μόνο. Ο Κορινθιακός κόλπος **ανοίγει**, κατά
> περίπου ένα εκατοστό τον χρόνο στο δυτικό του κομμάτι. Είναι από τα πιο
> γρήγορα ρήγματα διάνοιξης στη στεριά της Ευρώπης.

Και στο βόρειο Αιγαίο φτάνει η συνέχεια του **ρήγματος της Βόρειας
Ανατολίας**, ενός μετασχηματιστικού ορίου που διασχίζει την Τουρκία. Η Ελλάδα,
δηλαδή, έχει σε μικρή κλίμακα και τα τρία είδη κινήσεων. Πώς αυτές γίνονται
σεισμοί και εκρήξεις θα το δεις στην επόμενη ενότητα.

## Οι ήπειροι δεν έμειναν ποτέ ακίνητες

Το 1912 ο Γερμανός μετεωρολόγος **Άλφρεντ Βέγκενερ** πρότεινε κάτι που
φάνηκε παράλογο: ότι οι ήπειροι κάποτε ήταν ενωμένες σε μία υπερήπειρο, την
**Παγγαία**, και από τότε **μετακινούνται**. Τα στοιχεία του ήταν:

- οι ακτές της Νότιας Αμερικής και της Αφρικής ταιριάζουν σαν κομμάτια παζλ·
- τα ίδια απολιθώματα ζώων και φυτών βρίσκονται σε ηπείρους που σήμερα
  χωρίζει ωκεανός·
- ίδια πετρώματα και οροσειρές «κόβονται» στη μία ακτή και συνεχίζουν στην
  απέναντι.

Οι περισσότεροι γεωλόγοι τον απέρριψαν για δεκαετίες, γιατί **δεν μπορούσε να
εξηγήσει ποια δύναμη** σπρώχνει ολόκληρες ηπείρους. Η απάντηση ήρθε στη
δεκαετία του 1960, όταν η χαρτογράφηση του βυθού έδειξε ότι ο πυθμένας του
Ατλαντικού γεννιέται στη μεσοωκεάνια ράχη και απλώνεται προς τις δύο πλευρές.
Η θεωρία του Βέγκενερ, διορθωμένη και συμπληρωμένη, έγινε η θεωρία των
**λιθοσφαιρικών πλακών**.

### Παράδειγμα 3: Ο Ατλαντικός πλαταίνει περίπου 2,5 εκατοστά τον χρόνο. Πόσο χρόνο χρειάστηκε για να ανοίξει 5.000 km;

1. Μετατρέπω την απόσταση σε εκατοστά: $5.000$ km $= 5.000.000$ m $= 500.000.000$ cm.
2. Διαιρώ με την ταχύτητα: $500.000.000 : 2{,}5 = 200.000.000$ χρόνια.
3. Περίπου **$200$ εκατομμύρια χρόνια**. Τόσο παλιά είναι περίπου και η διάσπαση της Παγγαίας — τα δύο νούμερα, από εντελώς διαφορετικές μετρήσεις, συμφωνούν.
4. Μερικά εκατοστά τον χρόνο μοιάζουν ασήμαντα. Σε γεωλογικό χρόνο γίνονται ωκεανοί.

> **Πρόσεχε**
>
> Οι πλάκες **δεν** είναι οι ήπειροι. Μια πλάκα μπορεί να κουβαλάει μια ήπειρο
> και ένα κομμάτι ωκεανού μαζί — η Αφρικανική πλάκα, για παράδειγμα, περιέχει
> και τον βυθό της ανατολικής Μεσογείου — ενώ η πλάκα του Ειρηνικού είναι σχεδόν
> ολόκληρη ωκεάνια. Τα όρια των πλακών και οι ακτές είναι διαφορετικές γραμμές.

> **Θυμήσου**
>
> - Φλοιός, μανδύας, εξωτερικός πυρήνας (υγρός), εσωτερικός πυρήνας (στερεός, λόγω πίεσης).
> - Ωκεάνιος φλοιός: λεπτός και βαρύς. Ηπειρωτικός: παχύς και ελαφρύς.
> - Λιθόσφαιρα = φλοιός + άκαμπτο πάνω μέρος του μανδύα, σπασμένη σε πλάκες που κινούνται λίγα εκατοστά τον χρόνο.
> - Όρια: αποκλίνοντα, συγκλίνοντα (βύθιση ή σύγκρουση), μετασχηματιστικά.
> - Στην Ελλάδα η Αφρικανική πλάκα βυθίζεται κάτω από το Αιγαίο: τάφρος, τόξο νησιών, ηφαιστειακό τόξο.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο είναι το λεπτότερο στρώμα της Γης;
   - Ο φλοιός
   - Ο μανδύας
   - Ο εσωτερικός πυρήνας
   - Ο εξωτερικός πυρήνας
2. Πώς διαφέρει ο ωκεάνιος φλοιός από τον ηπειρωτικό;
   - Είναι λεπτότερος και πιο πυκνός
   - Είναι παχύτερος και ελαφρύτερος
   - Είναι υγρός, γιατί είναι κάτω από νερό
   - Δεν διαφέρει, είναι το ίδιο πέτρωμα
3. Από τι αποτελείται μια λιθοσφαιρική πλάκα;
   - Από τον φλοιό και το άκαμπτο πάνω μέρος του μανδύα
   - Μόνο από τον ωκεάνιο φλοιό, χωρίς τις ηπείρους πάνω της
   - Από λιωμένο μάγμα που επιπλέει πάνω στον πυρήνα της Γης
   - Από όλο τον μανδύα, από την επιφάνεια ως τον πυρήνα
4. Με τι ταχύτητα κινούνται περίπου οι λιθοσφαιρικές πλάκες;
   - Λίγα εκατοστά τον χρόνο
   - Λίγα μέτρα τον χρόνο
   - Λίγα χιλιόμετρα τον χρόνο
   - Δεν κινούνται πια σήμερα
5. Πώς σχηματίστηκαν τα Ιμαλάια;
   - Από τη σύγκρουση δύο ηπειρωτικών πλακών
   - Από δύο πλάκες που απομακρύνονται
   - Από δύο πλάκες που γλιστρούν πλάι-πλάι
   - Από μια σειρά ηφαιστείων πάνω από βύθιση πλάκας
6. Γιατί η Ισλανδία έχει τόσα ηφαίστεια και ρήγματα που ανοίγουν;
   - Κάθεται πάνω σε αποκλίνον όριο πλακών
   - Κάθεται πάνω σε όριο όπου μια πλάκα βυθίζεται
   - Είναι κοντά στον Βόρειο Πόλο, όπου ο φλοιός λεπταίνει
   - Εκεί συγκρούονται δύο ήπειροι
7. Τι συμβαίνει κατά μήκος του Ελληνικού τόξου, νότια της Κρήτης;
   - Η Αφρικανική πλάκα βυθίζεται κάτω από το Αιγαίο
   - Η Ευρασιατική πλάκα βυθίζεται κάτω από την Αφρική
   - Η Αφρική και η Ευρώπη απομακρύνονται μεταξύ τους
   - Δύο πλάκες γλιστρούν πλάι-πλάι, χωρίς βύθιση
8. Γιατί οι περισσότεροι γεωλόγοι απέρριψαν αρχικά τη θεωρία του Βέγκενερ;
   - Δεν εξηγούσε ποια δύναμη κινεί τις ηπείρους
   - Οι ακτές των ηπείρων δεν ταίριαζαν μεταξύ τους
   - Δεν είχε βρει κανένα κοινό απολίθωμα
   - Έλεγε ότι οι ήπειροι δεν κινούνται ποτέ

## Ασκήσεις

1. Ποιο στρώμα του εσωτερικού της Γης είναι υγρό;
2. Κανείς δεν έχει τρυπήσει βαθύτερα από $12$ km. Πώς ξέρουμε τότε ότι ο εξωτερικός πυρήνας είναι υγρός;
3. Ο πίνακας δείχνει τα στρώματα της Γης, από την επιφάνεια ως το κέντρο.

   Βάθη στρογγυλεμένα, όπως τα έχουν υπολογίσει οι σεισμολόγοι από τα σεισμικά κύματα. Το πάχος του φλοιού αλλάζει από τόπο σε τόπο.

   | Στρώμα | Αρχίζει στα | Τελειώνει στα | Κατάσταση |
   | --- | --- | --- | --- |
   | Φλοιός | $0$ km | $5$–$70$ km | στερεός |
   | Μανδύας | $5$–$70$ km | $2.900$ km | στερεός, ρέει πολύ αργά |
   | Εξωτερικός πυρήνας | $2.900$ km | $5.150$ km | υγρός |
   | Εσωτερικός πυρήνας | $5.150$ km | $6.370$ km | στερεός |

   α) Ποιο στρώμα έχει το μεγαλύτερο πάχος;
   β) Πόσο παχύς είναι περίπου ο εξωτερικός πυρήνας;
   γ) Ο εσωτερικός πυρήνας είναι ο θερμότερος, κι όμως στερεός. Τι τον κρατάει στερεό;
4. Το 1912 ο Βέγκενερ είχε καλά στοιχεία ότι οι ήπειροι μετακινούνται, αλλά οι περισσότεροι γεωλόγοι τον απέρριψαν για πάνω από σαράντα χρόνια. Είχαν άδικο που δεν τον πίστεψαν; Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/plates
