# Ωκεανοί, ρεύματα και ποτάμια

> Το νερό του πλανήτη: πού βρίσκεται, πώς κινείται, πόσο λίγο είναι γλυκό.

Γεωγραφία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/oceans-rivers

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις πώς μοιράζεται το νερό της Γης και πόσο λίγο από αυτό είναι γλυκό και διαθέσιμο.
- Να εξηγείς τι κινεί τα θαλάσσια ρεύματα και πώς επηρεάζουν το κλίμα των ακτών.
- Να εξηγείς γιατί η αλμύρα διαφέρει από θάλασσα σε θάλασσα, με παράδειγμα τη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα.
- Να διαβάζεις στοιχεία για ποτάμια και να ξεχωρίζεις το μήκος από την παροχή.

## Ένας πλανήτης νερού, με λίγο νερό να πιεις

Από το διάστημα η Γη φαίνεται μπλε, και δικαιολογημένα: το νερό σκεπάζει
περίπου το **71%** της επιφάνειάς της. Σχεδόν όλο όμως είναι **αλμυρό**.

| Πού βρίσκεται                 | Μερίδιο όλου του νερού της Γης |
| ----------------------------- | ------------------------------ |
| Ωκεανοί και θάλασσες (αλμυρό) | περίπου 97,5%                  |
| Γλυκό νερό, συνολικά          | περίπου 2,5%                   |

Και το γλυκό δεν είναι όλο διαθέσιμο. Από αυτό το 2,5%:

- περίπου τα **δύο τρίτα** είναι παγωμένα, στους πάγους της Ανταρκτικής, της
  Γροιλανδίας και στους παγετώνες των βουνών·
- σχεδόν **το ένα τρίτο** είναι **υπόγειο νερό**, στους πόρους και τις
  ρωγμές των πετρωμάτων·
- περίπου **1%** βρίσκεται σε λίμνες, ποτάμια, στο έδαφος και στον αέρα.

Τα ποτάμια, από τα οποία παίρνει νερό μεγάλο μέρος της ανθρωπότητας, είναι ένα
ελάχιστο κομμάτι αυτού του 1%. Γι' αυτό το γλυκό νερό είναι πολύτιμο ακόμα και
σε έναν πλανήτη που μοιάζει πνιγμένος.

## Οι ωκεανοί

Οι γεωγράφοι χωρίζουν το ενιαίο παγκόσμιο νερό σε **πέντε ωκεανούς**:
**Ειρηνικό**, **Ατλαντικό**, **Ινδικό**, **Νότιο** (γύρω από την Ανταρκτική) και
**Αρκτικό**. Ο Ειρηνικός μόνος του είναι μεγαλύτερος από όλη τη στεριά της Γης
μαζί.

Ο πυθμένας δεν είναι επίπεδος. Έχει οροσειρές, πεδιάδες και βαθιές
**τάφρους**, εκεί όπου μια λιθοσφαιρική πλάκα βυθίζεται κάτω από άλλη. Η
βαθύτερη, η τάφρος των Μαριανών στον Ειρηνικό, φτάνει σχεδόν τα 11.000 m. Αν
έβαζες μέσα το Έβερεστ, η κορυφή του θα έμενε περίπου 2 km κάτω από την
επιφάνεια.

Η Μεσόγειος έχει τη δική της τάφρο, και είναι ελληνική: η **Ελληνική τάφρος**
ακολουθεί το τόξο από το Ιόνιο ως νότια της Κρήτης. Νοτιοδυτικά της
Πελοποννήσου ο βυθός ξεπερνά τα 5.000 m — το βαθύτερο σημείο της Μεσογείου.

### Πόσο αλμυρή είναι η θάλασσα

Ένα λίτρο ωκεανού έχει κατά μέσο όρο περίπου **35 γραμμάρια** διαλυμένα άλατα.
Αυτό λέγεται **αλατότητα**, και δεν είναι ίδια παντού. Εξαρτάται από δύο
ζυγαριές: πόσο νερό **φεύγει** με την εξάτμιση, και πόσο γλυκό νερό
**έρχεται** από βροχές και ποτάμια.

> **Αλατότητα**
>
> Τα γραμμάρια αλάτων σε ένα λίτρο θαλασσινό νερό. Ωκεανός περίπου 35,
> Μεσόγειος περίπου 38, Μαύρη Θάλασσα περίπου 18.

Όταν εξατμίζεται θαλασσινό νερό, φεύγει μόνο το νερό· το αλάτι μένει. Μια
ζεστή, κλειστή θάλασσα με λίγα ποτάμια γίνεται λοιπόν πιο αλμυρή. Μια ψυχρή
θάλασσα με μεγάλα ποτάμια γίνεται πιο γλυκιά.

## Το νερό που δεν κάθεται ποτέ

Τα **θαλάσσια ρεύματα** είναι «ποτάμια μέσα στη θάλασσα»: τεράστιες μάζες
νερού που κινούνται σταθερά προς μια κατεύθυνση. Υπάρχουν δύο είδη, με
διαφορετική αιτία.

**Τα επιφανειακά ρεύματα τα κινεί ο άνεμος.** Οι σταθεροί άνεμοι — οι
**αληγείς** στους τροπικούς, οι **δυτικοί** στα μεσαία πλάτη — σπρώχνουν το
επιφανειακό νερό. Η περιστροφή της Γης το στρέφει δεξιά στο βόρειο ημισφαίριο
και αριστερά στο νότιο, και έτσι σε κάθε ωκεανό σχηματίζεται ένας μεγάλος
κύκλος νερού.

Ο κύκλος αυτός έχει μια συνέπεια που τη βλέπεις σε κάθε χάρτη ρευμάτων:

- κατά μήκος των **ανατολικών** ακτών των ηπείρων κινούνται από τους
  τροπικούς προς τους πόλους **θερμά ρεύματα** — το ρεύμα του Κόλπου στην Αμερική, το Κουροσίο
  στην Ιαπωνία·
- κατά μήκος των **δυτικών** ακτών κινούνται από τα μεγάλα πλάτη προς τον
  Ισημερινό **ψυχρά ρεύματα** — της Καλιφόρνιας, του Περού, της Μπενγκέλα στη νότια Αφρική.

Δίπλα στα ψυχρά ρεύματα βρίσκονται μερικές από τις ξηρότερες ερήμους του
κόσμου, η Ατακάμα και η Ναμίμπ. Δίπλα στα ίδια ρεύματα, όμως, βρίσκονται και
μερικά από τα πλουσιότερα ψαροτόπια: το κρύο νερό που ανεβαίνει από τον βυθό
φέρνει θρεπτικά συστατικά για το πλαγκτόν.

**Τα βαθιά ρεύματα τα κινεί η πυκνότητα.** Το κρύο και αλμυρό νερό είναι
βαρύτερο από το ζεστό και γλυκό, οπότε βυθίζεται. Αυτό στήνει έναν αργό
κύκλο που περνάει από όλους τους ωκεανούς, τον **μεγάλο μεταφορικό ιμάντα**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο μεγάλος μεταφορικός ιμάντας των ωκεανών*

> **Κλειδί**
>
> Οι ωκεανοί **μεταφέρουν θερμότητα** από τους τροπικούς προς τους πόλους.
>
> | Ρεύμα                 | Τι το κινεί                                 | Τι κάνει στο κλίμα                           |
> | --------------------- | ------------------------------------------- | -------------------------------------------- |
> | **Θερμό επιφανειακό** | ο άνεμος                                    | ζεσταίνει και υγραίνει τις ακτές που αγγίζει |
> | **Ψυχρό επιφανειακό** | ο άνεμος                                    | δροσίζει, ξηραίνει, φέρνει ψάρια             |
> | **Βαθύ**              | η πυκνότητα: κρύο και αλμυρό νερό βυθίζεται | κλείνει τον κύκλο, πολύ αργά                 |
>
> Χωρίς αυτή τη μεταφορά, οι τροπικοί θα ήταν θερμότεροι και τα μεγάλα πλάτη
> πολύ ψυχρότερα απ' ό,τι είναι.

## Τα ποτάμια

Κάθε ποτάμι μαζεύει το νερό μιας περιοχής, της **λεκάνης απορροής** του:
όλη η γη από την οποία η βροχή, κυλώντας, καταλήγει σε αυτό. Δύο λεκάνες
χωρίζονται από μια γραμμή κορυφών, τον **υδροκρίτη**.

Στην Ελλάδα ο μεγάλος υδροκρίτης είναι η **Πίνδος**. Η βροχή που πέφτει στη
δυτική πλαγιά της καταλήγει, με τον Αχελώο, στο Ιόνιο. Η βροχή της ανατολικής
πλαγιάς, με τον Αλιάκμονα και τον Πηνειό, καταλήγει στο Αιγαίο. Δυο σταγόνες
που πέφτουν λίγα μέτρα μακριά η μία από την άλλη πάνω στην κορυφογραμμή
μπορεί να καταλήξουν σε διαφορετική θάλασσα.

*Χάρτης της Ελλάδας με την Πίνδο, τον Αχελώο στη δυτική πλευρά της και τον Αλιάκμονα και τον Πηνειό στην ανατολική.*

Για να συγκρίνεις ποτάμια, κοιτάς δύο διαφορετικά νούμερα:

- το **μήκος**, σε χιλιόμετρα·
- την **παροχή**: πόσα κυβικά μέτρα νερού περνούν από ένα σημείο κάθε
  δευτερόλεπτο (m³/s).

Το μακρύτερο ποτάμι δεν είναι απαραίτητα το «μεγαλύτερο». Ο **Νείλος**, με
περίπου 6.650 km, θεωρείται συνήθως το μακρύτερο του κόσμου. Ο **Αμαζόνιος**
είναι λίγο κοντύτερος, αλλά κουβαλάει περίπου **το ένα πέμπτο** όλου του
νερού που φέρνουν τα ποτάμια της Γης στη θάλασσα. Ο Νείλος διασχίζει έρημο,
όπου δεν δέχεται παραπόταμους και χάνει νερό με την εξάτμιση· ο Αμαζόνιος
διασχίζει τον πιο βροχερό τόπο του πλανήτη.

### Δέλτα ή εκβολή;

Εκεί που το ποτάμι φτάνει στη θάλασσα, επιβραδύνεται και αφήνει τις λάσπες
και την άμμο που κουβαλούσε. Τι θα γίνει μετά εξαρτάται από τη θάλασσα.

- Αν η θάλασσα είναι ήρεμη, με μικρή **παλίρροια**, οι προσχώσεις μένουν εκεί
  και χτίζουν νέα στεριά: ένα **δέλτα**. Στη Μεσόγειο η παλίρροια είναι
  συνήθως μερικές δεκάδες εκατοστά το πολύ, και γι' αυτό είναι γεμάτη δέλτα — του Νείλου, του
  Αξιού, του Έβρου, του Αχελώου.
- Αν η παλίρροια είναι μεγάλη, η θάλασσα παρασύρει τις προσχώσεις και το
  στόμιο μένει ανοιχτό και φαρδύ: μια **εκβολή σε σχήμα χωνιού**, όπως του
  Τάμεση στο Λονδίνο.

*Το δέλτα του Νείλου από δορυφόρο. Η λεπτή πράσινη λωρίδα είναι η κοιλάδα του ποταμού μέσα στην έρημο. Εκεί που φτάνει στη Μεσόγειο ανοίγει στο τρίγωνο που του έδωσε το όνομα «δέλτα». Πρόσεξε και το θολό νερό κατά μήκος της ακτής: είναι λάσπη που ο ποταμός κουβαλάει ακόμη στη θάλασσα.*

> **Πρόσεχε**
>
> Το δέλτα δεν είναι «το τέλος» ενός ποταμού αλλά ένα τοπίο που μεγαλώνει.
>
> Γι' αυτό πολλές αρχαίες πόλεις που ήταν λιμάνια βρίσκονται σήμερα μέσα στη
> στεριά. Η **Πέλλα**, πρωτεύουσα του Φιλίππου και του Αλέξανδρου, συνδεόταν με
> τη θάλασσα· σήμερα απέχει πάνω από 20 km από τον Θερμαϊκό, γιατί ο Αξιός
> και ο Αλιάκμονας γέμισαν τον κόλπο με προσχώσεις.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Αν όλο το νερό της Γης χωρούσε σε ένα μπουκάλι του ενός λίτρου, πόσο νερό θα ήταν γλυκό, και πόσο θα βρισκόταν σε λίμνες, ποτάμια, έδαφος και αέρα;

1. Ένα λίτρο είναι $1.000$ ml. Το γλυκό νερό είναι περίπου το $2{,}5\%$:

   $1.000 \times 0{,}025 = 25$ ml — λιγότερο από δύο κουταλιές της σούπας.
2. Τα δύο τρίτα του γλυκού είναι πάγος: περίπου $17$ ml παγωμένα.

   Σχεδόν ένα τρίτο είναι υπόγειο: περίπου $8$ ml κρυμμένα στα πετρώματα.
3. Μένει περίπου το $1\%$ των $25$ ml: $25 \times 0{,}01 = 0{,}25$ ml.

   Αυτό είναι περίπου **πέντε σταγόνες** — για λίμνες, ποτάμια, υγρασία του εδάφους και σύννεφα μαζί.
4. Όλο το υπόλοιπο μπουκάλι, σχεδόν $975$ ml, είναι θάλασσα. Το νερό που πίνουμε είναι οι σταγόνες και ό,τι αντλούμε από το υπόγειο.

### Παράδειγμα 2: Η Λίμα, πρωτεύουσα του Περού, είναι χτισμένη δίπλα στον Ειρηνικό και όμως σχεδόν δεν βλέπει βροχή. Τι δείχνει ο χάρτης των ρευμάτων;

1. Στον χάρτη, κατά μήκος της δυτικής ακτής της Νότιας Αμερικής, ένα βέλος ανεβαίνει από τον νότο προς τον Ισημερινό: το **ψυχρό ρεύμα του Περού**.
2. Το κρύο νερό ψύχει τον αέρα που βρίσκεται ακριβώς πάνω του. Ο αέρας κρύος από κάτω και θερμότερος από πάνω δεν ανεβαίνει — είναι **σταθερός**.
3. Χωρίς ανοδική κίνηση δεν χτίζονται σύννεφα βροχής. Σχηματίζεται μόνο χαμηλή ομίχλη, που σκεπάζει την πόλη για μήνες χωρίς να δίνει νερό.
4. Γι' αυτό η ακτή του Περού και η έρημος Ατακάμα, νοτιότερα στη Χιλή, είναι από τα ξηρότερα μέρη της Γης, με τον ωκεανό δίπλα τους.

### Παράδειγμα 3: Γιατί η Μεσόγειος είναι πιο αλμυρή από τον ωκεανό, ενώ η Μαύρη Θάλασσα είναι πολύ πιο γλυκιά;

1. Θυμήσου τη ζυγαριά: νερό που φεύγει με την εξάτμιση, απέναντι σε γλυκό νερό που έρχεται από βροχές και ποτάμια.
2. Η **Μεσόγειος** είναι ζεστή, με μακρύ ξηρό καλοκαίρι: εξατμίζεται περισσότερο νερό απ' όσο φέρνουν οι βροχές και τα ποτάμια της. Με τον ωκεανό επικοινωνεί μόνο από το στενό του Γιβραλτάρ, οπότε το αλάτι μένει μέσα και συγκεντρώνεται.
3. Η **Μαύρη Θάλασσα** είναι ψυχρότερη και δέχεται τεράστια ποτάμια, όπως ο Δούναβης και ο Δνείπερος. Μπαίνει περισσότερο γλυκό νερό απ' όσο εξατμίζεται.
4. Το πλεόνασμα αυτό βγαίνει από τον Βόσπορο και τα Δαρδανέλια και απλώνεται στην επιφάνεια του **βόρειου Αιγαίου**. Γι' αυτό η θάλασσα γύρω από τη Θάσο και τη Σαμοθράκη είναι λίγο λιγότερο αλμυρή από τη θάλασσα της Κρήτης.

## Ερωτήσεις

1. Περίπου πόσο από όλο το νερό της Γης είναι γλυκό;
   - Περίπου το 71%
   - Περίπου το 2,5%
   - Περίπου το 50%
   - Περίπου το 97,5%
2. Πού βρίσκεται το μεγαλύτερο μέρος του γλυκού νερού της Γης;
   - Στα ποτάμια και τις λίμνες
   - Στα σύννεφα και την υγρασία
   - Στους πάγους και τους παγετώνες
   - Στο υπόγειο νερό των πετρωμάτων
3. Τι κινεί κυρίως τα επιφανειακά θαλάσσια ρεύματα;
   - Οι σταθεροί άνεμοι που φυσούν πάνω τους
   - Το νερό των ποταμών που χύνεται στη θάλασσα
   - Οι σεισμοί στον βυθό των ωκεανών
   - Η βύθιση του κρύου και αλμυρού νερού
4. Γιατί η Μεσόγειος είναι πιο αλμυρή από τον Ατλαντικό;
   - Έχει στον βυθό της κοιτάσματα αλατιού που διαλύονται στο νερό
   - Εξατμίζεται περισσότερο νερό απ' όσο φέρνουν τα ποτάμια
   - Δέχεται τα νερά του Δούναβη και του Δνείπερου
   - Είναι βαθύτερη από όλους τους ωκεανούς της Γης
5. Γιατί το νερό βυθίζεται κοντά στη Γροιλανδία;
   - Εκεί ο ωκεανός είναι πιο ρηχός
   - Εκεί φυσούν οι πιο δυνατοί άνεμοι
   - Εκεί πέφτουν πολλά ποτάμια
   - Γίνεται κρύο και αλμυρό, άρα βαρύ
6. Η βροχή που πέφτει στη δυτική πλαγιά της Πίνδου καταλήγει στο Ιόνιο, της ανατολικής στο Αιγαίο. Πώς λέγεται η κορυφογραμμή που τις χωρίζει;
   - Λεκάνη απορροής
   - Δέλτα ποταμού
   - Υδροκρίτης
   - Τάφρος
7. Γιατί στη Μεσόγειο τα μεγάλα ποτάμια σχηματίζουν συνήθως δέλτα;
   - Τα ποτάμιά της είναι πολύ μακριά
   - Η παλίρροια εκεί είναι πολύ μικρή
   - Το νερό της είναι πιο αλμυρό από του ωκεανού
   - Εκεί υπάρχουν πολλοί σεισμοί
8. Ο Νείλος είναι μακρύτερος από τον Αμαζόνιο. Ποια πρόταση είναι σωστή;
   - Ο Νείλος μεταφέρει και περισσότερο νερό
   - Τα δύο μεταφέρουν περίπου το ίδιο νερό
   - Ο Αμαζόνιος έχει πολύ μεγαλύτερη παροχή
   - Ο Νείλος έχει μεγαλύτερη λεκάνη απορροής

## Ασκήσεις

1. Ποιος είναι ο μεγαλύτερος ωκεανός της Γης, και πού βρίσκεται το βαθύτερο σημείο του;
2. Στον χάρτη σημειώνονται με αριθμούς οι πέντε ωκεανοί. Πώς λέγεται ο καθένας;
   *Χάρτης του κόσμου με τους πέντε ωκεανούς σημειωμένους με τους αριθμούς 1 ως 5.*
3. Ο Αξιός έχει δέλτα, ενώ ο Τάμεσης καταλήγει σε φαρδιά εκβολή σε σχήμα χωνιού. Εξήγησε τη διαφορά.
4. Στον χάρτη σημειώνονται τέσσερα ελληνικά ποτάμια. Σε ποια θάλασσα καταλήγει το καθένα, στο Αιγαίο ή στο Ιόνιο;
   *Χάρτης της Ελλάδας με τα ποτάμια της και σημειωμένους τον Αξιό, τον Καλαμά, τον Αλφειό και τον Έβρο.*
5. Ο πίνακας δίνει το μήκος και την παροχή πέντε μεγάλων ποταμών.

   Μήκος και μέση παροχή κοντά στις εκβολές, στρογγυλεμένα. Οι πηγές δίνουν λίγο διαφορετικές τιμές, ανάλογα με το πού και πότε μετρήθηκαν.

   | Ποτάμι | Μήκος | Μέση παροχή |
   | --- | --- | --- |
   | Νείλος | $6.650$ km | $2.800$ m³/s |
   | Αμαζόνιος | $6.400$ km | $200.000$ m³/s |
   | Κονγκό | $4.700$ km | $41.000$ m³/s |
   | Μισισιπής | $3.700$ km | $17.000$ m³/s |
   | Δούναβης | $2.850$ km | $6.500$ m³/s |

   α) Ποιο ποτάμι είναι το μακρύτερο και ποιο έχει τη μεγαλύτερη παροχή;
   β) Περίπου πόσες φορές περισσότερο νερό από τον Νείλο φέρνει ο Αμαζόνιος στη θάλασσα;
   γ) Ποιο ποτάμι είναι κοντύτερο από τον Νείλο κατά περισσότερα από $1.000$ km, αλλά έχει πάνω από δέκα φορές μεγαλύτερη παροχή;
6. Η Αθήνα παίρνει το μεγαλύτερο μέρος του νερού της από τον Μόρνο και τον Εύηνο, ποτάμια της Στερεάς Ελλάδας, με υδραγωγείο σχεδόν 200 km. Είναι δίκαιο μια πόλη να παίρνει το νερό μιας άλλης περιοχής; Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/oceans-rivers
