# Χάρτες, κλίμακα και προβολές

> Πώς χωράει μια σφαίρα σε ένα χαρτί, και τι θυσιάζει κάθε χάρτης.

Γεωγραφία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/maps-scale

## Τι θα μάθεις

- Να μετατρέπεις αποστάσεις και εκτάσεις από τον χάρτη στο έδαφος και αντίστροφα, με αριθμητική και γραφική κλίμακα.
- Να ξεχωρίζεις τη μεγάλη από τη μικρή κλίμακα και να διαλέγεις την κατάλληλη για κάθε δουλειά.
- Να εξηγείς γιατί κάθε επίπεδος χάρτης παραμορφώνει κάτι, και τι θυσιάζει η προβολή Mercator.

## Ένας χάρτης είναι μια σειρά από αποφάσεις

Ο χάρτης δεν είναι φωτογραφία. Είναι ένα σχέδιο στο οποίο κάποιος αποφάσισε
**τι θα μικρύνει, τι θα κρατήσει, τι θα πετάξει** και **πώς θα απλώσει** μια
καμπύλη επιφάνεια πάνω σε επίπεδο χαρτί.

Για να διαβάσεις σωστά έναν χάρτη πρέπει να ξέρεις αυτές τις αποφάσεις. Γι'
αυτό κάθε σοβαρός χάρτης έχει πάντα πέντε στοιχεία:

- **τίτλο** — τι δείχνει και για πού
- **υπόμνημα** — τι σημαίνει κάθε χρώμα, γραμμή και σύμβολο
- **κλίμακα** — πόσες φορές έχει μικρύνει η πραγματικότητα
- **προσανατολισμό** — πού είναι ο βορράς
- **πηγή και χρονολογία** — ποιος τον έφτιαξε και πότε

Ένας χάρτης χωρίς χρονολογία μπορεί να σου δείξει δρόμο που δεν υπάρχει πια ή
να μη δείξει τον καινούργιο αυτοκινητόδρομο.

## Η κλίμακα: τρεις τρόποι να γραφτεί

Η **κλίμακα** είναι ο λόγος μιας απόστασης στον χάρτη προς την πραγματική
απόσταση στο έδαφος. Γράφεται με τρεις τρόπους:

| Τρόπος         | Παράδειγμα                   | Τι λέει                                        |
| -------------- | ---------------------------- | ---------------------------------------------- |
| **Αριθμητική** | $1 : 50.000$                 | $1$ cm στον χάρτη είναι $50.000$ cm στο έδαφος |
| **Λεκτική**    | «$1$ εκατοστό = $500$ μέτρα» | το ίδιο, σε λέξεις                             |
| **Γραφική**    | μια ράβδος με υποδιαιρέσεις  | πάνω της μετράς απευθείας με τον χάρακα        |

Η αριθμητική κλίμακα **δεν έχει μονάδες**: $1 : 50.000$ σημαίνει ένα εκατοστό
προς πενήντα χιλιάδες εκατοστά, ή μία παλάμη προς πενήντα χιλιάδες παλάμες.
Γι' αυτό ο πιο σίγουρος δρόμος είναι να δουλεύεις σε εκατοστά και να
μετατρέπεις στο τέλος.

Η γραφική κλίμακα έχει ένα πλεονέκτημα που οι άλλες δύο δεν έχουν. Αν
μεγεθύνεις τον χάρτη σε φωτοτυπικό ή κάνεις ζουμ στο κινητό, η ράβδος
μεγαλώνει **μαζί** με τον χάρτη και μένει σωστή. Το «$1 : 50.000$» που είναι
τυπωμένο δίπλα της δεν αλλάζει — και από εκείνη τη στιγμή είναι λάθος.

Πώς τη χρησιμοποιείς: πιάνεις με τον χάρακα (ή με την άκρη ενός χαρτιού) την
απόσταση στον χάρτη και την ακουμπάς πάνω στη ράβδο. Αν η ράβδος γράφει
$0$ – $1$ – $2$ km και η απόστασή σου σταματάει λίγο πριν από το $2$, στο
έδαφος είναι λίγο κάτω από $2$ km. Αν η απόσταση είναι μεγαλύτερη από τη
ράβδο, μετράς πόσες φορές χωράει η ράβδος μέσα της.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο ίδιος χάρακας, τέσσερις χάρτες*

## Μεγάλη ή μικρή κλίμακα;

Εδώ μπερδεύονται σχεδόν όλοι, γιατί η λέξη «μεγάλη» πάει ανάποδα από τον
αριθμό που βλέπεις.

Η κλίμακα είναι **κλάσμα**: $1 : 5.000$ σημαίνει $\frac{1}{5.000}$, και
$1 : 1.000.000$ σημαίνει $\frac{1}{1.000.000}$. Το πρώτο κλάσμα είναι πολύ
μεγαλύτερο από το δεύτερο.

> **Κλειδί**
>
> **Μεγάλη κλίμακα** = μικρός παρονομαστής ($1 : 5.000$, $1 : 25.000$).
> Μικρή περιοχή, πολλή λεπτομέρεια: βλέπεις το σπίτι σου.
>
> **Μικρή κλίμακα** = μεγάλος παρονομαστής ($1 : 1.000.000$ και πάνω).
> Μεγάλη περιοχή, λίγη λεπτομέρεια: βλέπεις τη χώρα, και το χωριό σου χάνεται.
>
> Όσο **μεγαλώνει ο παρονομαστής**, τόσο **μικραίνει η κλίμακα**.

Και κάτι που ξεγελάει: αν διπλασιάσεις την κλίμακα, οι αποστάσεις στο χαρτί
διπλασιάζονται, αλλά **οι εκτάσεις τετραπλασιάζονται** — γιατί μεγαλώνουν και
το μήκος και το πλάτος.

> **Στρέμμα**
>
> Η μονάδα έκτασης που χρησιμοποιούν οι αγρότες και τα συμβόλαια στην Ελλάδα:
> $1$ στρέμμα $= 1.000$ m². Ένα τετραγωνικό χιλιόμετρο είναι $1.000$ στρέμματα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε τοπογραφικό χάρτη της Πάρνηθας, κλίμακας 1 : 25.000, ένα μονοπάτι μετράει 18 cm. Πόσο μακρύ είναι στην πραγματικότητα;

1. Κάθε εκατοστό του χάρτη είναι $25.000$ εκατοστά στο έδαφος. Πολλαπλασιάζω: $18 \times 25.000 = 450.000$ cm.
2. Μετατρέπω: $450.000$ cm $= 4.500$ m $= 4{,}5$ km.
3. Το μονοπάτι όμως στρίβει. Με ευθύ χάρακα θα έβρισκες λιγότερα. Το μετράς με ένα κομμάτι σπάγκο που ακολουθεί τις στροφές, και μετά τεντώνεις τον σπάγκο πάνω στον χάρακα.
4. Και ο χάρτης δίνει την απόσταση **σε κάτοψη**. Αν το μονοπάτι ανεβαίνει απότομα, θα περπατήσεις λίγο περισσότερο — και θα κουραστείς πολύ περισσότερο από όσο λένε τα $4{,}5$ km.

### Παράδειγμα 2: Θέλεις να χωρέσει όλη η Ελλάδα, από τη Γαύδο ως τον Έβρο (περίπου 770 km), σε χαρτί ύψους 80 cm. Ποια κλίμακα διαλέγεις;

1. Μετατρέπω την πραγματική απόσταση σε εκατοστά: $770$ km $= 77.000.000$ cm.
2. Διαιρώ με το διαθέσιμο χαρτί: $77.000.000 : 80 \approx 960.000$. Χρειάζομαι κλίμακα περίπου $1 : 960.000$ ή μικρότερη.
3. Διαλέγω έναν στρογγυλό αριθμό που χωράει: $1 : 1.000.000$. Τότε η χώρα πιάνει $77$ cm και μένει λίγο περιθώριο.
4. Με $1 : 500.000$ θα χρειαζόμουν $154$ cm χαρτί — δεν χωράει. Η **πιο μικρή** κλίμακα είναι εδώ η σωστή, γιατί η περιοχή είναι μεγάλη.

### Παράδειγμα 3: Σε χάρτη 1 : 50.000 ένα δάσος σχεδιάζεται ως τετράγωνο 2 cm × 2 cm. Πόση είναι η έκτασή του; Και πόσο χαρτί θα έπιανε σε χάρτη 1 : 25.000;

1. Κάθε πλευρά: $2 \times 50.000 = 100.000$ cm $= 1$ km. Το δάσος είναι τετράγωνο $1$ km επί $1$ km.
2. Έκταση: $1$ km² $= 1.000.000$ m² $= 1.000$ στρέμματα.
3. Στον χάρτη $1 : 25.000$ η πλευρά του $1$ km γίνεται $100.000 : 25.000 = 4$ cm. Το τετράγωνο είναι $4 \times 4 = 16$ cm², ενώ πριν ήταν $2 \times 2 = 4$ cm².
4. Διπλάσια κλίμακα, **τετραπλάσιο** χαρτί για την ίδια έκταση. Γι' αυτό οι χάρτες μεγάλης κλίμακας έρχονται σε πολλά φύλλα.

## Η Γη δεν ξεδιπλώνεται

Πάρε τη φλούδα ενός πορτοκαλιού και προσπάθησε να την απλώσεις στο τραπέζι
χωρίς να σκιστεί. Δεν γίνεται. Το ίδιο πρόβλημα έχει κάθε χαρτογράφος: η
επιφάνεια μιας σφαίρας **δεν μπορεί** να γίνει επίπεδη χωρίς να τεντωθεί ή να
σκιστεί κάπου.

Ο τρόπος που μεταφέρεται η σφαίρα στο επίπεδο λέγεται **χαρτογραφική
προβολή**. Καμία προβολή δεν κρατάει σωστά ταυτόχρονα **σχήματα, εμβαδά και
αποστάσεις**. Κάθε μία διαλέγει τι θα θυσιάσει:

| Προβολή                           | Κρατάει σωστά                           | Θυσιάζει                   | Για τι είναι καλή                    |
| --------------------------------- | --------------------------------------- | -------------------------- | ------------------------------------ |
| **Mercator** (1569)               | γωνίες και κατευθύνσεις, σχήματα τοπικά | εμβαδά κοντά στους πόλους  | ναυσιπλοΐα, χάρτες δρόμων στο κινητό |
| **Ισοδύναμες** (π.χ. Equal Earth) | εμβαδά                                  | σχήματα, κυρίως στις άκρες | σύγκριση χωρών, θεματικοί χάρτες     |
| **Συμβιβαστικές** (π.χ. Robinson) | τίποτα τέλεια                           | λίγο απ' όλα               | παγκόσμιοι χάρτες τοίχου             |

Ο Φλαμανδός Γεράρδος Μερκάτωρ έφτιαξε την προβολή του για τους ναυτικούς: σε
αυτόν τον χάρτη, μια πορεία με **σταθερή ένδειξη πυξίδας** είναι ευθεία
γραμμή. Ο καπετάνιος χάραζε μια γραμμή με τον χάρακα και κρατούσε την ίδια
κατεύθυνση όλο το ταξίδι.

*Ο χάρτης του Μερκάτορα του 1569, ενωμένος από τα δεκαοκτώ φύλλα του. Ο λατινικός τίτλος του λέει ότι φτιάχτηκε για τη ναυσιπλοΐα. Πρόσεξε τις ευθείες που ξεκινούν σαν ακτίνες από τα ρόδα των ανέμων στις θάλασσες: είναι κατευθύνσεις της πυξίδας, που σε αυτή την προβολή μένουν ευθείες.*

Το τίμημα: για να μένουν σωστές οι γωνίες, ο χάρτης **τεντώνει τις εκτάσεις**
όσο απομακρύνεσαι από τον Ισημερινό. Στις $60$ μοίρες πλάτος μια χώρα φαίνεται
περίπου τέσσερις φορές μεγαλύτερη από όσο είναι. Κοντά στους πόλους το
τέντωμα γίνεται απεριόριστο — γι' αυτό οι πόλοι δεν χωράνε καν στον χάρτη.

> **Πρόσεχε**
>
> Το ότι μια χώρα **φαίνεται** μεγάλη σε έναν παγκόσμιο χάρτη δεν σημαίνει ότι
> είναι.
>
> Πριν συγκρίνεις εκτάσεις σε χάρτη, κοίτα ποια προβολή έχει. Αν είναι Mercator,
> οι χώρες του Βορρά (Καναδάς, Ρωσία, Σκανδιναβία) φαίνονται πολύ μεγαλύτερες
> από τις τροπικές.

### Παράδειγμα 4: Στον χάρτη Mercator η Γροιλανδία (2,2 εκατ. km²) φαίνεται περίπου όσο η Αφρική (30,4 εκατ. km²). Πόσες φορές μεγαλύτερη είναι στην πραγματικότητα η Αφρική, και γιατί ο χάρτης το κρύβει;

1. Διαιρώ τις πραγματικές εκτάσεις: $30{,}4 : 2{,}2 \approx 14$. Η Αφρική είναι περίπου **δεκατέσσερις** φορές μεγαλύτερη.
2. Η Αφρική απλώνεται γύρω από τον Ισημερινό, όπου ο Mercator σχεδόν δεν τεντώνει τίποτα.
3. Η Γροιλανδία βρίσκεται γύρω στις $60$ ως $83$ μοίρες βόρεια, όπου ο Mercator φουσκώνει τις εκτάσεις από τέσσερις ως και δεκάδες φορές.
4. Ο χάρτης δεν «λέει ψέματα» από λάθος. Κάνει ακριβώς αυτό για το οποίο φτιάχτηκε — σωστές κατευθύνσεις — και πληρώνει με τις εκτάσεις.

> **Θυμήσου**
>
> - Κλίμακα = απόσταση στον χάρτη προς απόσταση στο έδαφος. Δούλεψε σε εκατοστά.
> - Μεγάλη κλίμακα: μικρός παρονομαστής, πολλή λεπτομέρεια.
> - Διπλάσια κλίμακα: διπλάσιες αποστάσεις, **τετραπλάσιες** εκτάσεις στο χαρτί.
> - Η γραφική κλίμακα μεγαλώνει μαζί με τον χάρτη όταν κάνεις ζουμ ή φωτοτυπία· η αριθμητική όχι.
> - Κάθε προβολή θυσιάζει κάτι. Ο Mercator κρατά κατευθύνσεις και φουσκώνει τις εκτάσεις προς τους πόλους.

## Ερωτήσεις

1. Ποια από αυτές τις κλίμακες είναι η μεγαλύτερη;
   - $1 : 10.000$
   - $1 : 1.000.000$
   - $1 : 500.000$
   - $1 : 100.000$
2. Σε χάρτη κλίμακας $1 : 100.000$, πόση απόσταση στο έδαφος είναι ένα εκατοστό;
   - $1$ χιλιόμετρο
   - $100$ μέτρα
   - $10$ χιλιόμετρα
   - $100$ χιλιόμετρα
3. Γιατί κάθε επίπεδος χάρτης όλης της Γης παραμορφώνει κάτι;
   - Γιατί μια σφαίρα δεν απλώνεται σε επίπεδο χωρίς να τεντωθεί
   - Γιατί οι παλιοί χαρτογράφοι δεν είχαν δορυφορικές μετρήσεις
   - Γιατί το χαρτί δεν χωράει όλες τις λεπτομέρειες της επιφάνειας
   - Γιατί οι χώρες διαλέγουν να δείχνονται μεγαλύτερες από όσο είναι
4. Τι κρατάει σωστό η προβολή Mercator;
   - Τις γωνίες και τις κατευθύνσεις
   - Τις εκτάσεις όλων των χωρών
   - Τις αποστάσεις ανάμεσα σε ηπείρους
   - Τα πάντα, εκτός από τους πόλους
5. Γιατί ο χάρτης Mercator ήταν τόσο χρήσιμος στους ναυτικούς;
   - Μια πορεία με σταθερή πυξίδα είναι ευθεία πάνω του
   - Δείχνει σωστά πόσο μεγάλος είναι κάθε ωκεανός
   - Χωράει ολόκληρους τους πόλους σε ένα φύλλο
   - Δείχνει τη συντομότερη διαδρομή ανάμεσα σε δύο λιμάνια ως ευθεία
6. Μεγεθύνεις έναν χάρτη στο διπλάσιο σε φωτοτυπικό. Ποια κλίμακα μένει σωστή;
   - Η γραφική, η ράβδος
   - Η αριθμητική, γιατί είναι αριθμός
   - Η λεκτική, γιατί είναι σε λέξεις
   - Καμία από τις τρεις
7. Ένα χωράφι σχεδιάζεται σε χάρτη $1 : 50.000$. Πόσες φορές περισσότερο χαρτί πιάνει σε χάρτη $1 : 25.000$;
   - Τέσσερις φορές
   - Δύο φορές
   - Το μισό χαρτί από πριν
   - Οκτώ φορές
8. Στον Mercator η Γροιλανδία φαίνεται σχεδόν όσο η Αφρική. Πώς είναι στην πραγματικότητα;
   - Η Αφρική είναι περίπου $14$ φορές μεγαλύτερη
   - Είναι πράγματι σχεδόν ίσες σε έκταση
   - Η Αφρική είναι περίπου $2$ φορές μεγαλύτερη
   - Η Γροιλανδία είναι λίγο μεγαλύτερη σε έκταση

## Ασκήσεις

1. Ποια από τις δύο κλίμακες είναι η μεγαλύτερη: $1 : 25.000$ ή $1 : 1.000.000$;
2. Γιατί κανένας επίπεδος παγκόσμιος χάρτης δεν μπορεί να έχει σωστά ταυτόχρονα και τα σχήματα και τις εκτάσεις των χωρών;
3. Ο πίνακας δείχνει τέσσερις χώρες: την πραγματική τους έκταση και πόσες φορές περίπου φουσκώνει η έκτασή τους σε χάρτη Mercator.

   Εκτάσεις στρογγυλεμένες, σε εκατομμύρια km². Ο συντελεστής του Mercator είναι υπολογισμένος για το μέσο γεωγραφικό πλάτος κάθε χώρας και είναι κατά προσέγγιση.

   | Χώρα | Πραγματική έκταση | Μέσο πλάτος | Φούσκωμα στον Mercator |
   | --- | --- | --- | --- |
   | Γροιλανδία | $2{,}2$ | $72^\circ$ Β | $\times 10$ |
   | ΛΔ Κονγκό | $2{,}3$ | $3^\circ$ Ν | $\times 1$ |
   | Αυστραλία | $7{,}7$ | $25^\circ$ Ν | $\times 1{,}2$ |
   | Ελλάδα | $0{,}13$ | $39^\circ$ Β | $\times 1{,}7$ |

   α) Γροιλανδία και ΛΔ Κονγκό έχουν σχεδόν ίση έκταση. Πόσες φορές μεγαλύτερη φαίνεται η Γροιλανδία στον Mercator;
   β) Στον Mercator, ποια φαίνεται μεγαλύτερη: η Γροιλανδία ή η Αυστραλία;
   γ) Στην πραγματικότητα, πόσες φορές μεγαλύτερη είναι η Αυστραλία από τη Γροιλανδία;
4. Η εφαρμογή χαρτών του κινητού σου χρησιμοποιεί μια παραλλαγή του Mercator. Σου δείχνει τέλεια τον δρόμο ως το σχολείο, αλλά αν απομακρύνεις το ζουμ, η Γροιλανδία γίνεται τεράστια. Είναι καλός ή κακός χάρτης; Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/maps-scale
