# Ανάγλυφο και διάβρωση

> Νερό, αέρας και πάγος σμιλεύουν βουνά, κοιλάδες και ακτές.

Γεωγραφία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/landforms-erosion

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τις ενδογενείς δυνάμεις που υψώνουν το ανάγλυφο από τις εξωγενείς που το φθείρουν.
- Να περιγράφεις την αποσάθρωση, τη διάβρωση, τη μεταφορά και την απόθεση ως μία συνεχή διαδικασία.
- Να αναγνωρίζεις μορφές που σμιλεύουν το νερό, η θάλασσα, ο άνεμος και ο πάγος, με παραδείγματα από την Ελλάδα.
- Να εξηγείς πώς οι ανθρώπινες παρεμβάσεις επιταχύνουν ή σταματούν τη διάβρωση.

## Δύο δυνάμεις που τραβούν αντίθετα

Ο Όλυμπος υψώνεται σχεδόν τρία χιλιόμετρα πάνω από τη θάλασσα. Αν η Γη ήταν
ακίνητη, η βροχή, ο παγετός και τα ρέματα θα τον είχαν ισοπεδώσει εδώ και
πολύ καιρό. Δεν έχει γίνει, γιατί το ανάγλυφο είναι αποτέλεσμα **δύο
ομάδων δυνάμεων** που δουλεύουν ταυτόχρονα:

- Οι **ενδογενείς δυνάμεις** έρχονται από το εσωτερικό της Γης: η κίνηση των
  πλακών, οι σεισμοί, τα ηφαίστεια. **Υψώνουν**, διπλώνουν και σπάνε τον
  φλοιό. Έτσι σηκώθηκαν η Πίνδος και τα βουνά της Κρήτης.
- Οι **εξωγενείς δυνάμεις** δρουν στην επιφάνεια: νερό, θάλασσα, άνεμος,
  πάγος, ο ήλιος που ζεσταίνει και ο παγετός που παγώνει. **Φθείρουν** ό,τι
  υψώθηκε και γεμίζουν τα χαμηλά με το υλικό του.

Τα βουνά της Ελλάδας είναι ψηλά και απότομα επειδή είναι **νέα** και ακόμη
υψώνονται. Τα Ουράλια ή τα Απαλάχια, πολύ παλαιότερα, έχουν φθαρεί σε
στρογγυλεμένα, χαμηλότερα βουνά.

## Από τον βράχο στη θάλασσα

Η δουλειά των εξωγενών δυνάμεων γίνεται σε τέσσερα βήματα.

**1. Αποσάθρωση.** Ο βράχος σπάει ή αλλοιώνεται **εκεί που βρίσκεται**.

- **Μηχανική αποσάθρωση**: το νερό μπαίνει σε μια ρωγμή, παγώνει, και ο
  πάγος πιάνει περίπου 9% περισσότερο χώρο από το νερό· σαν σφήνα, ανοίγει
  τη ρωγμή λίγο κάθε νύχτα. Στις ερήμους, η μεγάλη διαφορά θερμοκρασίας
  μέρας και νύχτας ξεφλουδίζει τα πετρώματα. Και οι ρίζες των δέντρων
  σπάνε βράχους καθώς μεγαλώνουν.
- **Χημική αποσάθρωση**: το νερό της βροχής, με λίγο διοξείδιο του άνθρακα
  διαλυμένο μέσα του, είναι ελαφρώς όξινο και **διαλύει** πετρώματα όπως ο
  ασβεστόλιθος.

**2. Διάβρωση.** Το νερό, ο άνεμος, ο πάγος ή η θάλασσα αποσπούν το υλικό
και το **παίρνουν μαζί τους**. Χωρίς κίνηση υπάρχει μόνο αποσάθρωση.

**3. Μεταφορά.** Ένα ορμητικό ρέμα κυλά κροκάλες και βράχους. Ένα αργό ποτάμι
κουβαλά μόνο άμμο και λάσπη. Ο άνεμος σηκώνει άμμο και σκόνη — η σκόνη της
Σαχάρας που βάφει κίτρινο τον ουρανό της Αθήνας έχει ταξιδέψει πάνω από
χίλια χιλιόμετρα.

**4. Απόθεση.** Όταν το νερό ή ο άνεμος **χάνουν ταχύτητα**, αφήνουν πρώτα
τα βαριά και μετά τα ελαφριά. Έτσι γεννιούνται πεδιάδες, δέλτα, παραλίες,
αμμοθίνες.

> **Κλειδί**
>
> **Η ταχύτητα αποφασίζει.** Γρήγορο νερό ή δυνατός άνεμος σκάβουν και
> κουβαλούν· αργό νερό ή ήπιος άνεμος αποθέτουν. Γι' αυτό το ίδιο ποτάμι σκάβει
> φαράγγι στα βουνά και φτιάχνει πεδιάδα στις εκβολές του.
>
> Και ό,τι αποτέθηκε, με τον καιρό συμπιέζεται και γίνεται ξανά πέτρωμα, που
> κάποια μέρα οι ενδογενείς δυνάμεις θα το υψώσουν.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο κύκλος του ανάγλυφου*

## Ό,τι σμιλεύει το νερό που τρέχει

Το τρεχούμενο νερό είναι ο σημαντικότερος γλύπτης της Ελλάδας.

Στο **ψηλό τμήμα** ενός ποταμού η κλίση είναι μεγάλη και το νερό ορμητικό.
Σκάβει προς τα κάτω και ανοίγει **κοιλάδες σε σχήμα V** και **φαράγγια**. Το
**φαράγγι του Βίκου** στην Ήπειρο, βαθύ ως περίπου $900$ μέτρα, είναι από τα
πιο βαθιά του κόσμου σε σχέση με το πλάτος του. Το **φαράγγι της Σαμαριάς**
στην Κρήτη στενεύει σε λίγα μόνο μέτρα, στις Σιδερόπορτες, με τοιχώματα
εκατοντάδων μέτρων.

*Το φαράγγι του Βίκου, από το παρατηρητήριο της Μπελόης. Πρόσεξε το σχήμα: οι πλαγιές κατεβαίνουν απότομα και σμίγουν κάτω σαν V. Η λεπτή ανοιχτόχρωμη γραμμή στον πάτο είναι η κοίτη του ποταμού που το έσκαψε.*

Στο **χαμηλό τμήμα** η κλίση μικραίνει, το νερό αργεί και το ποτάμι κάνει
μεγάλες καμπύλες, τους **μαιάνδρους**. Η λέξη είναι ελληνική: έτσι λεγόταν
στην αρχαιότητα ένα ποτάμι της Μικράς Ασίας με πολλές στροφές, ο Μαίανδρος.

Στις **εκβολές** το νερό συναντά τη θάλασσα, σταματά σχεδόν, και αφήνει ό,τι
κουβαλούσε. Αν τα κύματα δεν προλαβαίνουν να το σκορπίσουν, σχηματίζεται
**δέλτα**: του Αξιού και του Αλιάκμονα δυτικά της Θεσσαλονίκης, του Νέστου,
του Έβρου, του Αχελώου.

> **Γιατί «δέλτα»**
>
> Ήδη στον Ηρόδοτο οι προσχώσεις του Νείλου λέγονται «Δέλτα»: σχηματίζουν
> τρίγωνο, σαν το κεφαλαίο γράμμα Δ.

## Όταν το νερό διαλύει την πέτρα: το καρστ

Μεγάλο μέρος της Ελλάδας είναι φτιαγμένο από **ασβεστόλιθο**. Το όξινο νερό
της βροχής τον διαλύει αργά, ανοίγει ρωγμές, χάνεται μέσα τους και
δημιουργεί ένα υπόγειο δίκτυο. Αυτό το ανάγλυφο λέγεται **καρστικό**.

- **Σπήλαια**: όπως του Διρού στη Μάνη, όπου μπαίνεις με βάρκα, ή του
  Περάματος στα Ιωάννινα. Το νερό που στάζει αφήνει τον διαλυμένο
  ασβεστόλιθο: κρέμονται **σταλακτίτες** και υψώνονται **σταλαγμίτες**.
- **Καταβόθρες**: τρύπες όπου χάνεται το νερό. Στο Αργοστόλι της Κεφαλονιάς
  μπαίνει σε καταβόθρες ακόμα και θαλασσινό νερό, ταξιδεύει κάτω από το νησί
  και βγαίνει στην άλλη ακτή, κοντά στη λίμνη Μελισσάνη.
- **Πηγές**: το νερό που χάθηκε ψηλά ξαναβγαίνει χαμηλά, συχνά μέσα στη
  θάλασσα.

Γι' αυτό πολλά ελληνικά βουνά είναι ξερά στην επιφάνεια ενώ βρέχει πολύ: το
νερό δεν κυλά από πάνω, αλλά φεύγει από μέσα.

*Μέσα στο σπήλαιο του Περάματος, στα Ιωάννινα. Οι σταλακτίτες κρέμονται από την οροφή, οι σταλαγμίτες ψηλώνουν από το δάπεδο. Κάθε σταγόνα που στάζει αφήνει λίγο από τον ασβεστόλιθο που είχε διαλύσει.*

## Θάλασσα, άνεμος, πάγος

Η **θάλασσα** χτυπά τις ακτές με κύματα που κουβαλούν άμμο και πέτρες.
Σκάβει τη βάση των βράχων ώσπου το πάνω μέρος καταρρέει, και αφήνει
απόκρημνους **κρημνούς**, όπως στις δυτικές ακτές της Λευκάδας. Στους
κόλπους, όπου τα κύματα είναι ήρεμα, αποθέτει **παραλίες**. Με τις ίδιες
αποθέσεις κλείνει νερά πίσω από λωρίδες άμμου και φτιάχνει **λιμνοθάλασσες**,
όπως του Μεσολογγίου.

*Το Πόρτο Κατσίκι, στη δυτική ακτή της Λευκάδας. Τα κύματα σκάβουν τη βάση του βράχου ώσπου κομμάτια του καταρρέουν, και έτσι ο κρημνός μένει απότομος. Η αμμουδιά από κάτω είναι υλικό που απέθεσε η ίδια θάλασσα.*

Ο **άνεμος** δουλεύει καλύτερα εκεί που δεν υπάρχει φυτική κάλυψη να
κρατήσει το έδαφος: στις ερήμους και στις αμμουδερές ακτές. Σηκώνει άμμο,
τρίβει τους βράχους και συσσωρεύει **αμμοθίνες**. Στην Ελλάδα τις βρίσκεις
σε ακτές, όπως στη βόρεια Λήμνο.

Ο **πάγος** είναι σήμερα ο πιο αργός γλύπτης στην Ελλάδα, αλλά όχι παντού στη
Γη. Οι **παγετώνες** είναι ποτάμια πάγου που κατεβαίνουν συνήθως μερικές δεκάδες μέτρα
τον χρόνο και τρίβουν ό,τι βρουν. Αφήνουν **κοιλάδες σε σχήμα U**, με επίπεδο πάτο και
απότομα τοιχώματα. Όταν η θάλασσα τις γεμίσει, γίνονται τα **φιόρδ** της
Νορβηγίας. Στην τελευταία παγετώδη περίοδο υπήρχαν μικροί παγετώνες και
στις ψηλές κορυφές της Πίνδου και στον Όλυμπο, και τα ίχνη τους φαίνονται
ακόμη.

> **Πρόσεχε**
>
> Η διάβρωση συνήθως είναι **πολύ αργή** — κατά μέσο όρο συχνά λιγότερο
> από ένα χιλιοστό τον χρόνο. Όμως μια
> μόνο καταιγίδα σε γυμνή πλαγιά μπορεί να μετακινήσει σε μια νύχτα περισσότερο
> χώμα απ' όσο δεκαετίες ήπιας βροχής. Μην μπερδεύεις το «αργό κατά μέσο όρο»
> με το «πάντα αργό».

## Ο άνθρωπος ως παράγοντας διάβρωσης

Τα φυτά προστατεύουν το έδαφος: τα φύλλα σπάνε τη σταγόνα της βροχής, οι
ρίζες κρατούν το χώμα, και το νερό προλαβαίνει να μπει στο έδαφος αντί να
κυλήσει. Όπου χάνεται η βλάστηση, από πυρκαγιά, υπερβόσκηση ή εκχέρσωση, η
διάβρωση επιταχύνεται.

Οι άνθρωποι έχουν μάθει και να την **φρενάρουν**. Οι **πεζούλες** των νησιών
κόβουν την πλαγιά σε σκαλιά, και το νερό που θα κυλούσε σταματά σε κάθε
σκαλί. Μετά από μεγάλες πυρκαγιές στήνονται **κορμοδέματα** και
**κλαδοπλέγματα**: κορμοί και κλαδιά από τα καμένα δέντρα, στερεωμένα
οριζόντια στην πλαγιά, για να κρατήσουν το χώμα ώσπου να ξαναφυτρώσει η βλάστηση.

Και μερικές φορές την επιταχύνουν χωρίς να το θέλουν μακριά από το σημείο
όπου επεμβαίνουν. Όταν χτίζεται ένα μεγάλο **φράγμα**, η λάσπη που κουβαλούσε
το ποτάμι μένει στη λίμνη πίσω του. Το δέλτα δεν τροφοδοτείται πια, και τα
κύματα αρχίζουν να το τρώνε. Αυτό συνέβη στο δέλτα του Νείλου μετά το φράγμα
του Ασουάν (1970).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα φανταστικό ρέμα κατεβαίνει από τα 1.800 στα 300 μέτρα σε 10 km, και μετά από τα 300 στο 0 σε 30 km. Σε ποιο τμήμα σκάβει και σε ποιο αποθέτει;

1. Η **κλίση** είναι η πτώση ύψους ανά χιλιόμετρο. Στο πρώτο τμήμα: $1.500$ m σε $10$ km, δηλαδή $150$ m ανά km.
2. Στο δεύτερο τμήμα: $300$ m σε $30$ km, δηλαδή $10$ m ανά km — δεκαπέντε φορές μικρότερη κλίση.
3. Μεγάλη κλίση σημαίνει γρήγορο νερό, που **σκάβει** και κουβαλά ακόμη και κροκάλες. Εκεί περιμένουμε στενή κοιλάδα σε σχήμα V, ίσως φαράγγι.
4. Στο δεύτερο τμήμα το νερό αργεί και **αποθέτει**: φαρδιά κοιλάδα, μαιάνδρους, και στο τέλος προσχώσεις ή δέλτα.

### Παράδειγμα 2: Το 480 π.Χ. οι Θερμοπύλες ήταν ένα στενό πέρασμα ανάμεσα στο βουνό και στη θάλασσα. Σήμερα η ακτή απέχει χιλιόμετρα. Τι συνέβη;

1. Το βουνό δεν μετακινήθηκε, άρα μετακινήθηκε η **ακτή**. Πρέπει να βρούμε ποιος έφερε υλικό στη θάλασσα.
2. Λίγο βορειότερα εκβάλλει ο **Σπερχειός**. Κατεβάζει φερτά υλικά από τα βουνά της Στερεάς Ελλάδας και τα αφήνει στον Μαλιακό κόλπο.
3. Επί δυόμισι χιλιάδες χρόνια αυτές οι **αποθέσεις** γέμισαν τα ρηχά νερά και έσπρωξαν την ακτή μακριά από το βουνό.
4. Το στενό πέρασμα έγινε κάμπος. Ένα από τα γνωστότερα πεδία μάχης της ιστορίας σήμερα δεν μοιάζει καθόλου με την περιγραφή του Ηροδότου — εξαιτίας ενός ποταμού.

### Παράδειγμα 3: Γιατί οι βράχοι των Μετεώρων στέκουν όρθιοι, ενώ τα πετρώματα γύρω τους έχουν φύγει;

1. Οι βράχοι είναι φτιαγμένοι από **κροκαλοπαγή**: κροκάλες και άμμο που ποτάμια απέθεσαν σε μια αρχαία λεκάνη με νερό πριν από εκατομμύρια χρόνια και που κόλλησαν μεταξύ τους σε σκληρό πέτρωμα.
2. Αργότερα η περιοχή **υψώθηκε**, και το πέτρωμα έσπασε σε μεγάλα κομμάτια από κατακόρυφες ρωγμές.
3. Το νερό και ο παγετός δούλεψαν κυρίως **μέσα στις ρωγμές** και στα μαλακότερα πετρώματα γύρω τους, και τα αφαίρεσαν πολύ πιο γρήγορα.
4. Έμειναν τα σκληρά, συμπαγή κομμάτια σαν πύργοι. Αυτό λέγεται **διαφορική διάβρωση**: όταν δύο πετρώματα φθείρονται με διαφορετική ταχύτητα, το ανθεκτικότερο μένει ψηλότερα.

## Ερωτήσεις

1. Ποια από αυτές είναι **ενδογενής** δύναμη, δηλαδή έρχεται από το εσωτερικό της Γης;
   - Η σύγκρουση δύο πλακών
   - Ο παγετός μέσα στις ρωγμές
   - Τα κύματα που χτυπούν την ακτή
   - Ο άνεμος που σηκώνει την άμμο
2. Νερό μπαίνει σε ρωγμή βράχου, παγώνει τη νύχτα και τη μεγαλώνει. Πώς λέγεται αυτό;
   - Μηχανική αποσάθρωση
   - Χημική αποσάθρωση
   - Απόθεση φερτών υλικών
   - Διαφορική διάβρωση
3. Τι έχει η διάβρωση που δεν έχει η αποσάθρωση;
   - Το υλικό φεύγει από τη θέση του
   - Το υλικό σπάει σε μικρότερα κομμάτια
   - Το υλικό διαλύεται μέσα στο νερό
   - Το υλικό γίνεται ξανά σκληρό πέτρωμα
4. Πού σχηματίζει ένα ποτάμι στενή κοιλάδα σε σχήμα V;
   - Στο ψηλό, απότομο τμήμα του
   - Στις εκβολές, κοντά στη θάλασσα
   - Στον κάμπο, όπου κάνει μαιάνδρους
   - Εκεί που κατέβαινε κάποτε παγετώνας
5. Σε ποιο πέτρωμα σχηματίζονται τα περισσότερα σπήλαια της Ελλάδας, όπως του Διρού;
   - Στον ασβεστόλιθο
   - Στον γρανίτη
   - Στην ηφαιστειακή τέφρα
   - Στην άμμο των αμμοθινών
6. Γιατί ένα ποτάμι σχηματίζει δέλτα στις εκβολές του;
   - Το νερό αργεί και αφήνει ό,τι κουβαλά
   - Το νερό κερδίζει ταχύτητα και σκάβει τον βυθό
   - Η θάλασσα ανεβαίνει και σκεπάζει την πεδιάδα
   - Οι πλάκες σπρώχνουν τον βυθό προς τα πάνω
7. Μια κοιλάδα έχει επίπεδο πάτο και σχεδόν κατακόρυφα τοιχώματα, σαν γράμμα U. Τι τη σκάλισε;
   - Ένας παγετώνας
   - Ένα ορμητικό ρέμα
   - Ο άνεμος της ερήμου
   - Ένας σεισμός
8. Χτίζεται μεγάλο φράγμα σε ένα ποτάμι. Τι παθαίνει με τα χρόνια το δέλτα του;
   - Υποχωρεί, γιατί η λάσπη μένει πίσω από το φράγμα
   - Μεγαλώνει, γιατί το φράγμα στέλνει περισσότερη λάσπη
   - Μένει ίδιο, γιατί τα κύματα δεν αγγίζουν τα δέλτα
   - Γίνεται φαράγγι, γιατί το νερό τρέχει πιο γρήγορα

## Ασκήσεις

1. Ποιο ποτάμι της Μικράς Ασίας έδωσε το όνομά του στις μεγάλες καμπύλες που κάνουν τα ποτάμια στους κάμπους;
2. Γιατί μετά από μια μεγάλη δασική πυρκαγιά οι πρώτες δυνατές βροχές φέρνουν συχνά λασπορροές και πλημμύρες στα χωριά από κάτω;
3. Ο πίνακας συγκρίνει τέσσερις φανταστικές πλαγιές με την ίδια κλίση και την ίδια βροχή. Τα νούμερα είναι επινοημένα, αλλά στη σωστή σειρά μεγέθους.

   Χώμα που χάνει κάθε πλαγιά σε έναν χρόνο, σε κιλά ανά στρέμμα (φανταστικό παράδειγμα).

   | Πλαγιά | Χώμα που χάνεται |
   | --- | --- |
   | Πυκνό δάσος | $10$ kg |
   | Ελιές σε πεζούλες | $100$ kg |
   | Όργωμα προς την κατηφόρα | $1.500$ kg |
   | Καμένη, τον πρώτο χειμώνα | $3.000$ kg |

   α) Ποια πλαγιά χάνει το περισσότερο χώμα;
   β) Πόσες φορές περισσότερο χώμα χάνει από το δάσος;
   γ) Και οι δύο καλλιεργημένες πλαγιές έχουν την ίδια κλίση. Τι κάνουν οι πεζούλες που κρατούν το χώμα;
4. Μια περιοχή θέλει να χτίσει μεγάλο φράγμα στο ποτάμι της, για νερό άρδευσης και ηλεκτρικό ρεύμα. Κάτω, στις εκβολές, υπάρχουν δέλτα, παραλίες και ψαράδες. Να χτιστεί; Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/landforms-erosion
