# Σεισμοί και ηφαίστεια

> Γιατί η Ελλάδα σείεται τόσο, και τι κάνεις πριν, κατά και μετά.

Γεωγραφία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/earthquakes-volcanoes

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί η Ελλάδα έχει τόσους σεισμούς και ένα ηφαιστειακό τόξο στο νότιο Αιγαίο.
- Να ξεχωρίζεις εστία από επίκεντρο και μέγεθος από ένταση, και να συγκρίνεις μεγέθη.
- Να ξέρεις τι κάνεις πριν, κατά και μετά από σεισμό, σύμφωνα με τις οδηγίες του ΟΑΣΠ.
- Να περιγράφεις πώς γίνεται μια ηφαιστειακή έκρηξη και ποια ελληνικά ηφαίστεια παρακολουθούνται.

## Μια χώρα πάνω σε ραφή

Η Ελλάδα είναι η πιο σεισμογενής χώρα της Ευρώπης. Τα όργανα καταγράφουν εδώ
**χιλιάδες σεισμούς κάθε χρόνο**. Οι περισσότεροι είναι τόσο μικροί που δεν
τους νιώθει κανείς· λίγοι γίνονται αισθητοί· και κάθε λίγα χρόνια ένας
προκαλεί ζημιές.

Ο λόγος είναι η θέση της. Νότια της Κρήτης, η **αφρικανική πλάκα** βυθίζεται
κάτω από τη μικρή **πλάκα του Αιγαίου**, ένα κομμάτι που έχει αποσπαστεί από
την **ευρασιατική**. Η ζώνη
όπου βυθίζεται σχηματίζει στον βυθό ένα βαθύ αυλάκι σε σχήμα τόξου, την
**Ελληνική τάφρο**, που ξεκινά από το Ιόνιο, περνά νότια της Πελοποννήσου και
της Κρήτης και φτάνει ως τη Ρόδο.

Εκεί που οι πλάκες τρίβονται, τα πετρώματα δεν γλιστρούν ομαλά. Σφηνώνουν,
παραμορφώνονται σαν ελατήριο που τεντώνεται, και όταν η τάση ξεπεράσει την
αντοχή τους **σπάνε απότομα** κατά μήκος ενός **ρήγματος**. Η ενέργεια που
ελευθερώνεται ταξιδεύει ως **σεισμικά κύματα**. Αυτό είναι ο σεισμός.

> **Το βαθύτερο σημείο της Μεσογείου**
>
> Βρίσκεται μέσα στην Ελληνική τάφρο, νοτιοδυτικά της Πύλου: περίπου
> $5.270$ μέτρα κάτω από την επιφάνεια.

Το Αιγαίο δεν πιέζεται μόνο από τον νότο. Η Ανατολία σπρώχνεται προς τα δυτικά
και το Αιγαίο **τεντώνεται**, οπότε ρήγματα υπάρχουν σχεδόν παντού: στον
Κορινθιακό, στη Θεσσαλία, στη Χαλκιδική, στο βόρειο Αιγαίο. Γι' αυτό σεισμοί
γίνονται και μακριά από την τάφρο.

## Εστία, επίκεντρο, κύματα

Το σημείο μέσα στη Γη όπου σπάει το πέτρωμα είναι η **εστία** (ή υπόκεντρο).
Το σημείο της επιφάνειας ακριβώς από πάνω της είναι το **επίκεντρο**. Οι
ειδήσεις δίνουν το επίκεντρο και το **εστιακό βάθος**: ένας σεισμός με εστία
στα $10$ χιλιόμετρα λέγεται ρηχός, ένας στα $150$ ενδιάμεσου βάθους (βαθείς λέγονται
όσοι έχουν εστία κάτω από τα $300$ km). Με το ίδιο μέγεθος, ο ρηχός σεισμός
ταρακουνά συνήθως πιο δυνατά την επιφάνεια ακριβώς από πάνω του.

Από την εστία φεύγουν δύο βασικά είδη κυμάτων:

- Τα **κύματα P** (πρωτεύοντα) είναι τα γρηγορότερα. Συμπιέζουν και
  τεντώνουν το έδαφος, και φτάνουν πρώτα — συχνά ως ένα απότομο «χτύπημα».
- Τα **κύματα S** (δευτερεύοντα) είναι πιο αργά αλλά κουνάνε το έδαφος
  πλάγια, και συνήθως κάνουν τη μεγαλύτερη ζημιά.

Όσο πιο μακριά είσαι από την εστία, τόσο μεγαλώνει το κενό ανάμεσα στο πρώτο
και στο δεύτερο κύμα. Από αυτό το κενό οι σεισμολόγοι υπολογίζουν την απόσταση.

> **Κλειδί**
>
> Ένας σεισμός περιγράφεται με **δύο διαφορετικούς αριθμούς**:
>
> - Το **μέγεθος** είναι η ενέργεια που ελευθερώθηκε στην εστία. Είναι **ένα**
>   νούμερο για κάθε σεισμό, όπου κι αν βρίσκεσαι.
> - Η **ένταση** είναι το πόσο δυνατά τον ένιωσαν σε έναν τόπο και τι έπαθαν τα
>   κτίρια. Αλλάζει από τόπο σε τόπο και μετριέται με κλίμακες όπως η
>   **κλίμακα Mercalli**, με λατινικούς αριθμούς από I ως XII.
>
> Και η κλίμακα του μεγέθους δεν είναι σαν τον χάρακα: **κάθε μονάδα παραπάνω
> σημαίνει περίπου $32$ φορές περισσότερη ενέργεια**.

> **Πρόσεχε**
>
> Στις ειδήσεις ακούς «$5{,}8$ Ρίχτερ». Η κλίμακα του Ρίχτερ ήταν η πρώτη
> κλίμακα μεγέθους (1935). Σήμερα οι σεισμολόγοι χρησιμοποιούν κυρίως το
> **μέγεθος ροπής**, που μετράει σωστότερα τους μεγάλους σεισμούς. Γι' αυτό
> διαφορετικά ινστιτούτα δίνουν για τον ίδιο σεισμό αριθμούς που απέχουν
> μερικά δέκατα.

## Γιατί κάποιοι σεισμοί σκοτώνουν και άλλοι όχι

Ο **σεισμός της Πάρνηθας** τον Σεπτέμβριο του 1999 είχε μέγεθος $5{,}9$ —
μικρότερο από πολλούς σεισμούς που πέρασαν σχεδόν απαρατήρητοι στο ανοιχτό
Αιγαίο. Όμως ήταν ρηχός, έγινε λίγα χιλιόμετρα από τις βόρειες συνοικίες της
Αθήνας, και σκότωσε $143$ ανθρώπους.

Τη ζημιά την καθορίζουν:

- το **μέγεθος**,
- το **βάθος** της εστίας και η **απόσταση** από κατοικημένες περιοχές,
- το **έδαφος**: τα μαλακά, νεαρά εδάφη (προσχώσεις, μπάζα) ενισχύουν την
  ταλάντωση, ενώ ο βράχος την κρατάει μικρότερη,
- και πάνω απ' όλα τα **κτίρια**.

Γι' αυτό η Ελλάδα έχει **αντισεισμικό κανονισμό**: κανόνες για το πώς
σχεδιάζεται και χτίζεται ένα κτίριο ώστε να αντέχει. Ο πρώτος ισχύει από το
1959\. Μετά τον σεισμό της Θεσσαλονίκης (1978) οι κανόνες έγιναν αυστηρότεροι
στα μέσα της δεκαετίας του 1980, και ξανά με τους νέους κανονισμούς του 1995
και του 2000. Έτσι,
ένα σύγχρονο σχολικό κτίριο είναι συνήθως από τα πιο ασφαλή μέρη μιας
πόλης όταν σείεται.

> **Θυμήσου**
>
> Κανείς **δεν μπορεί να προβλέψει** σεισμό — ούτε την ημέρα, ούτε το σημείο,
> ούτε το μέγεθος. Η επιστήμη ξέρει **πού** είναι πιθανοί ισχυροί σεισμοί και
> **πώς** χτίζουμε για να τους αντέξουμε. Μετά από έναν μεγάλο σεισμό,
> ακολουθούν σχεδόν πάντα **μετασεισμοί**, κάποιοι αρκετά δυνατοί.

## Σκύψε, Κάλυψε, Κρατήσου

Ο **Οργανισμός Αντισεισμικού Σχεδιασμού και Προστασίας (ΟΑΣΠ)** συνοψίζει σε
τρεις λέξεις τι κάνεις την ώρα που σείεται, αν είσαι μέσα σε κτίριο:

1. **Σκύψε**: πέσε στα γόνατα, πριν σε ρίξει ο σεισμός.
2. **Κάλυψε**: μπες κάτω από ένα γερό τραπέζι ή θρανίο. Αν δεν υπάρχει,
   κάθισε δίπλα σε **εσωτερικό τοίχο**, μακριά από παράθυρα, και κάλυψε το
   κεφάλι και τον αυχένα με τα χέρια.
3. **Κρατήσου**: πιάσε το πόδι του επίπλου και μείνε εκεί ώσπου να σταματήσει
   η δόνηση — αν το έπιπλο μετακινηθεί, μετακινήσου μαζί του.

Δεν τρέχεις στις σκάλες ούτε προς την έξοδο, δεν βγαίνεις στο μπαλκόνι, δεν
μπαίνεις στον ανελκυστήρα. Οι περισσότεροι τραυματισμοί γίνονται σε ανθρώπους
που κινούνται την ώρα της δόνησης και τους χτυπούν αντικείμενα, τζάμια ή
σοβάδες που πέφτουν.

| Πότε     | Τι κάνεις                                                                                                                                                                                                                                                 |
| -------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Πριν** | στερεώνεις ντουλάπες και βιβλιοθήκες στον τοίχο, ξέρεις πού κλείνουν ρεύμα, νερό και αέριο, έχεις έτοιμο σακίδιο έκτακτης ανάγκης και σημείο συνάντησης με την οικογένεια, παίρνεις στα σοβαρά τις ασκήσεις του σχολείου                                  |
| **Κατά** | Σκύψε, Κάλυψε, Κρατήσου· στο κρεβάτι μένεις εκεί και προστατεύεις το κεφάλι με το μαξιλάρι· έξω απομακρύνεσαι από κτίρια, κολόνες και καλώδια· σε αυτοκίνητο σταματάς μακριά από γέφυρες και κτίρια και μένεις μέσα                                       |
| **Μετά** | βγαίνεις ήρεμα από τις σκάλες, με παπούτσια, σε ανοιχτό χώρο ή στον χώρο συγκέντρωσης· δεν ανάβεις φλόγα· δεν ξαναμπαίνεις σε κτίριο με ζημιές· χρησιμοποιείς το τηλέφωνο μόνο για ανάγκη και ακολουθείς τις οδηγίες της Πολιτικής Προστασίας και του 112 |

Κι αν είσαι σε παραλία και ο σεισμός είναι ισχυρός, ή δεις τη θάλασσα να
αποτραβιέται απότομα, απομακρύνεσαι **αμέσως** από την ακτή προς ψηλότερο
σημείο. Μπορεί να ακολουθήσει **τσουνάμι**, και δεν περιμένεις να σου το πει
κάποιος.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πού βρίσκεσαι όταν αρχίζει να σείεται;*

## Τα ηφαίστεια του Αιγαίου

Η αφρικανική πλάκα, καθώς βυθίζεται, φτάνει κάτω από το νότιο Αιγαίο σε
βάθος γύρω στα $150$ χιλιόμετρα. Εκεί το νερό που κουβαλάει βοηθά τον μανδύα
από πάνω της να λιώσει μερικώς. Σχηματίζεται **μάγμα**, λιωμένο πέτρωμα
ελαφρύτερο από τα γύρω του, που ανεβαίνει αργά και μαζεύεται σε **θαλάμους
μάγματος** λίγα χιλιόμετρα κάτω από την επιφάνεια.

Γι' αυτό τα ελληνικά ηφαίστεια δεν είναι σκόρπια. Σχηματίζουν το
**ηφαιστειακό τόξο του νοτίου Αιγαίου**, παράλληλο με την τάφρο: Σουσάκι,
Μέθανα, Αίγινα, Πόρος, **Μήλος**, **Σαντορίνη**, το υποθαλάσσιο **Κολούμπο**,
**Νίσυρος** και Κως.

*Χάρτης της Ελλάδας με τη Μήλο, τη Σαντορίνη και την Κω, τρία νησιά του ηφαιστειακού τόξου του νοτίου Αιγαίου.*

Όταν το μάγμα βγει στην επιφάνεια λέγεται **λάβα**. Μια έκρηξη μπορεί να είναι
ήπια, με λάβα που κυλά, ή **εκρηκτική**, όταν τα αέρια του μάγματος
απελευθερώνονται βίαια και το σπάνε σε στάχτη και ελαφρόπετρα.

Η **Σαντορίνη** είναι το πιο γνωστό παράδειγμα. Γύρω στο 1600 π.Χ. η
**μινωική έκρηξη**, από τις μεγαλύτερες των τελευταίων χιλιετιών, άδειασε τον
θάλαμο μάγματος, και ένα μεγάλο κομμάτι του νησιού κατέρρευσε στο κενό. Η λεκάνη που έμεινε και
γέμισε με θάλασσα είναι η **καλντέρα**, η «λεκάνη» που θαυμάζουν οι
επισκέπτες. Στη μέση της, τα νησάκια Παλαιά και Νέα **Καμένη** χτίστηκαν από
νεότερες εκρήξεις· η τελευταία έγινε το 1950.

*Η καλντέρα της Σαντορίνης από τα Φηρά. Η θάλασσα γέμισε τη λεκάνη που άφησε η μινωική έκρηξη. Το σκούρο νησί στη μέση είναι η Νέα Καμένη, χτισμένη από νεότερες λάβες.*

Ενεργά θεωρούνται σήμερα πέντε ηφαιστειακά κέντρα: το **Σουσάκι**, τα
**Μέθανα**, η **Μήλος**, η **Σαντορίνη** (μαζί με το Κολούμπο) και η
**Νίσυρος**. «Ενεργό» δεν σημαίνει ότι θα εκραγεί σύντομα· σημαίνει ότι μπορεί
να ξαναγίνει έκρηξη. Πιο πυκνά παρακολουθείται η Σαντορίνη: σεισμογράφοι
καταγράφουν και τους πιο μικρούς σεισμούς, δέκτες GPS μετρούν αν το έδαφος
φουσκώνει καθώς γεμίζει ο θάλαμος μάγματος, και οι επιστήμονες μετρούν τα αέρια
και τη θερμοκρασία στις πηγές και στις ρωγμές του εδάφους. Στα άλλα ηφαίστεια
οι μετρήσεις είναι πιο αραιές.

*Ο κρατήρας Στέφανος στη Νίσυρο, πλάτους περίπου 300 μέτρων. Δεν τον άνοιξε λάβα αλλά έκρηξη ατμού: νερό κάτω από το έδαφος που το ζέστανε το μάγμα.*

Στις αρχές του 2025, χιλιάδες μικροί και μέτριοι σεισμοί ανάμεσα σε Σαντορίνη
και Αμοργό κράτησαν για εβδομάδες. Τα σχολεία των γύρω νησιών έκλεισαν
προσωρινά και πολλοί κάτοικοι έφυγαν. Οι επιστήμονες παρακολουθούσαν μέρα και
νύχτα και ενημέρωναν την Πολιτική Προστασία· καταστροφικός σεισμός ή έκρηξη
δεν ακολούθησε.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένας σεισμογράφος καταγράφει τα κύματα P και, 12 δευτερόλεπτα αργότερα, τα κύματα S. Περίπου πόσο μακριά έγινε ο σεισμός;

1. Στον φλοιό τα κύματα P τρέχουν περίπου $6$ χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο και τα S περίπου $3{,}5$. Όσο μακρύτερα ταξιδεύουν, τόσο μεγαλώνει η καθυστέρηση του S.
2. Οι σεισμολόγοι χρησιμοποιούν έναν πρακτικό κανόνα: **κάθε δευτερόλεπτο καθυστέρησης αντιστοιχεί σε περίπου $8$ χιλιόμετρα** απόστασης.
3. $12 \times 8 = 96$, άρα η εστία απέχει γύρω στα $100$ χιλιόμετρα από τον σταθμό.
4. Ένας σταθμός δίνει μόνο την απόσταση — ένα κύκλο γύρω του. Με **τρεις** σταθμούς, οι τρεις κύκλοι τέμνονται σε ένα σημείο: εκεί είναι το επίκεντρο.

### Παράδειγμα 2: Πόσες φορές περισσότερη ενέργεια ελευθερώνει ένας σεισμός 7,0 από έναν σεισμό 5,0;

1. Η διαφορά είναι $7 - 5 = 2$ μονάδες μεγέθους.
2. Κάθε μονάδα σημαίνει περίπου $32$ φορές περισσότερη ενέργεια. Για δύο μονάδες πολλαπλασιάζουμε δύο φορές: $32 \times 32 \approx 1.000$.
3. Ένας σεισμός $7$ ελευθερώνει περίπου **χίλιες φορές** την ενέργεια ενός σεισμού $5$ — δεν είναι «λίγο πιο δυνατός».
4. Γι' αυτό μια διαφορά λίγων δεκάτων μετράει: από $6{,}0$ σε $6{,}5$ η ενέργεια σχεδόν εξαπλασιάζεται.

### Παράδειγμα 3: Ένας φανταστικός σεισμός μεγέθους 6,2. Ένα χωριό 10 km από το επίκεντρο είναι χτισμένο σε βράχο· μια πόλη 40 km μακριά, σε μαλακές προσχώσεις ποταμού. Τι είναι ίδιο για τους δύο τόπους και τι όχι;

1. Το **μέγεθος** είναι ένα: $6{,}2$ και για το χωριό και για την πόλη. Μετράει την ενέργεια που ελευθερώθηκε στην εστία, όχι το τι έγινε σε κάθε τόπο.
2. Η **ένταση** διαφέρει από τόπο σε τόπο. Τα κύματα εξασθενούν όσο απομακρύνονται, οπότε με μόνο την απόσταση θα περίμενες το χωριό να ταρακουνηθεί πολύ πιο δυνατά.
3. Οι μαλακές προσχώσεις όμως **ενισχύουν** την ταλάντωση, ενώ ο βράχος την κρατάει μικρότερη. Έτσι η πόλη μπορεί να νιώσει τον σεισμό σχεδόν το ίδιο δυνατά με το χωριό, παρότι είναι τέσσερις φορές πιο μακριά.
4. Το τι θα πάθει τελικά κάθε τόπος κρίνεται από τα **κτίριά** του. Γι' αυτό μετά από έναν σεισμό οι ζημιές δεν απλώνονται σε ομαλούς κύκλους γύρω από το επίκεντρο: εμφανίζονται και «νησίδες» ζημιών πιο μακριά.

## Ερωτήσεις

1. Πώς λέγεται το σημείο της επιφάνειας που βρίσκεται ακριβώς πάνω από το σημείο όπου έσπασε το πέτρωμα;
   - Επίκεντρο
   - Εστία ή υπόκεντρο
   - Ρήγμα
   - Καλντέρα
2. Ένας σεισμός έχει μέγεθος $6{,}0$ και ένας άλλος $7{,}0$. Πώς συγκρίνονται οι ενέργειές τους;
   - Ο δεύτερος έχει περίπου $32$ φορές περισσότερη
   - Ο δεύτερος έχει περίπου $1{,}2$ φορές περισσότερη
   - Ο δεύτερος έχει ακριβώς $2$ φορές περισσότερη
   - Ο δεύτερος έχει περίπου $1.000$ φορές περισσότερη
3. Ο ίδιος σεισμός έγινε αισθητός ελαφρά στη Λάρισα και δυνατά στον Βόλο. Τι διέφερε στις δύο πόλεις;
   - Η ένταση του σεισμού στον κάθε τόπο
   - Το μέγεθος του σεισμού στον κάθε τόπο
   - Το εστιακό βάθος του σεισμού στον κάθε τόπο
   - Η ενέργεια που βγήκε στην εστία του σεισμού
4. Είσαι στην τάξη και αρχίζει δυνατός σεισμός. Τι κάνεις σύμφωνα με τον ΟΑΣΠ;
   - Σκύβεις κάτω από το θρανίο και κρατάς το πόδι του
   - Τρέχεις αμέσως στις σκάλες πριν γεμίσουν με κόσμο
   - Στέκεσαι όρθιος δίπλα στο παράθυρο για να δεις έξω
   - Βγαίνεις στο μπαλκόνι ή στον διάδρομο με τα τζάμια
5. Σε ξυπνάει σεισμός μέσα στη νύχτα. Τι συμβουλεύει ο ΟΑΣΠ;
   - Μένεις στο κρεβάτι, με το μαξιλάρι στο κεφάλι
   - Σηκώνεσαι και τρέχεις ξυπόλητος προς την εξώπορτα
   - Ανάβεις γρήγορα ένα κερί για να βλέπεις γύρω σου
   - Παίρνεις τον ανελκυστήρα για να βγεις πιο γρήγορα
6. Ποιο από αυτά τα νησιά ανήκει στο ηφαιστειακό τόξο του νοτίου Αιγαίου;
   - Η Νίσυρος
   - Η Κρήτη
   - Η Κεφαλονιά
   - Η Λέσβος
7. Πώς σχηματίστηκε η μεγάλη θαλάσσια λεκάνη στη μέση της Σαντορίνης;
   - Κατέρρευσε όταν άδειασε ο θάλαμος μάγματος
   - Τη διάβρωσαν τα κύματα μέσα σε χιλιάδες χρόνια
   - Την άνοιξε ένας μετεωρίτης που έπεσε στο νησί
   - Βυθίστηκε σε έναν μεγάλο σεισμό της Ελληνικής τάφρου
8. Είσαι σε παραλία, έγινε ισχυρός σεισμός και η θάλασσα αποτραβιέται. Τι κάνεις;
   - Φεύγεις αμέσως από την ακτή, προς τα ψηλά
   - Πλησιάζεις για να δεις τον βυθό που φάνηκε
   - Περιμένεις στην άμμο να ακούσεις τις ειδήσεις
   - Κάνεις «Σκύψε, Κάλυψε, Κρατήσου» στην ακτή

## Ασκήσεις

1. Με ποιες τρεις λέξεις συνοψίζει ο ΟΑΣΠ τι κάνεις μέσα σε κτίριο την ώρα του σεισμού;
2. Γιατί ο ΟΑΣΠ λέει να μην τρέχεις προς την έξοδο όσο σείεται, αλλά να βγεις αφού σταματήσει η δόνηση;
3. Ο πίνακας δείχνει τέσσερις πραγματικούς σεισμούς στην Ελλάδα.

   Μέγεθος (στρογγυλεμένο· τα ινστιτούτα διαφέρουν ως μερικά δέκατα) και νεκροί στην Ελλάδα.

   | Σεισμός | Έτος | Μέγεθος | Νεκροί |
   | --- | --- | --- | --- |
   | Θεσσαλονίκη | 1978 | $6{,}5$ | $49$ |
   | Πάρνηθα (Αθήνα) | 1999 | $5{,}9$ | $143$ |
   | Σάμος | 2020 | $7{,}0$ | $2$ |
   | Θεσσαλία | 2021 | $6{,}3$ | $1$ |

   α) Ποιος σεισμός ήταν ο ισχυρότερος;
   β) Ποιος είχε τους περισσότερους νεκρούς, αν και ήταν ο ασθενέστερος;
   γ) Τι εξηγεί τόσους νεκρούς σε αυτόν τον σεισμό, αφού το μέγεθός του ήταν το μικρότερο;
4. Τον Φεβρουάριο του 2025, με χιλιάδες σεισμούς ανάμεσα σε Σαντορίνη και Αμοργό, τα σχολεία των νησιών έκλεισαν για εβδομάδες. Ήταν σωστό μέτρο ή υπερβολή; Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/earthquakes-volcanoes
