# Οι κινήσεις της Γης

> Περιστροφή και περιφορά: μέρα και νύχτα, εποχές, ζώνες ώρας.

Γεωγραφία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/earth-motions

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις την περιστροφή από την περιφορά της Γης και τι προκαλεί η καθεμία.
- Να εξηγείς τις εποχές και τη διάρκεια της μέρας με την κλίση του άξονα, και να υπολογίζεις το ύψος του μεσημεριανού ήλιου στις ισημερίες και στα ηλιοστάσια.
- Να υπολογίζεις διαφορές ώρας ανάμεσα σε τόπους με τις ζώνες ώρας και το γεωγραφικό μήκος.

## Ταξιδεύεις γρηγορότερα από κάθε αεροπλάνο

Κάθεσαι ακίνητος στο θρανίο. Κι όμως, την ίδια στιγμή:

- γυρίζεις γύρω από τον άξονα της Γης με περίπου $1.300$ km/h, όσο είναι η
  ταχύτητα της περιστροφής στο πλάτος της Ελλάδας·
- και μαζί με όλη τη Γη τρέχεις γύρω από τον Ήλιο με περίπου $30$ km το
  **δευτερόλεπτο** — πάνω από $100.000$ km/h.

Δεν νιώθεις τίποτα, γιατί η ταχύτητα είναι σταθερή και όλα γύρω σου — ο αέρας,
το θρανίο, η θάλασσα — κινούνται μαζί σου. Νιώθουμε μόνο τις **αλλαγές**
ταχύτητας, όπως στο φρενάρισμα ενός λεωφορείου.

Οι δύο κινήσεις έχουν ονόματα, και η καθεμία εξηγεί άλλα πράγματα.

| Κίνηση         | Γύρω από τι                                 | Πόσο κρατάει                     | Τι προκαλεί                          |
| -------------- | ------------------------------------------- | -------------------------------- | ------------------------------------ |
| **Περιστροφή** | τον άξονά της, από τη δύση προς την ανατολή | περίπου $24$ ώρες                | μέρα και νύχτα, ζώνες ώρας           |
| **Περιφορά**   | τον Ήλιο                                    | περίπου $365$ μέρες και $6$ ώρες | εποχές (μαζί με την κλίση του άξονα) |

Τις έξι ώρες του χρόνου τις μαζεύουμε: κάθε τέσσερα χρόνια γίνονται μία
ολόκληρη μέρα, και ο Φεβρουάριος παίρνει **29 μέρες**. Αυτό είναι το
**δίσεκτο** έτος. (Οι «έξι ώρες» είναι στην πραγματικότητα λίγο λιγότερες, γύρω
στις $5$ ώρες και $49$ λεπτά. Γι' αυτό τρεις στις τέσσερις χρονιές-αιώνες δεν
είναι δίσεκτες: το 1900 δεν ήταν, το 2000 ήταν.)

## Μέρα και νύχτα

Ο Ήλιος φωτίζει πάντα τη μισή Γη. Η γραμμή που χωρίζει το φωτεινό μισό από
το σκοτεινό λέγεται **κύκλος φωτισμού**, και καθώς η Γη γυρίζει, τον περνάμε
δύο φορές τη μέρα: στην ανατολή και στη δύση.

*Ο κύκλος φωτισμού, φωτογραφημένος από τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό. Δεξιά είναι μέρα, αριστερά νύχτα. Δες ότι η αλλαγή δεν είναι απότομη: ανάμεσα στο φως και στο σκοτάδι απλώνεται μια ζώνη λυκόφωτος. Όποιος βρίσκεται από κάτω εκείνη τη στιγμή βλέπει τον ήλιο να δύει ή να ανατέλλει.*

Επειδή η Γη γυρίζει **από τη δύση προς την ανατολή**, ο ήλιος μας φαίνεται να
κινείται ανάποδα: ανατέλλει στην ανατολή και δύει στη δύση. Δεν κινείται ο
ήλιος στον ουρανό· κινούμαστε εμείς κάτω από αυτόν.

## Οι εποχές: ένας άξονας που γέρνει

Ο άξονας της Γης δεν είναι κάθετος στην τροχιά της. Γέρνει περίπου
**$23{,}4^\circ$**, και — αυτό είναι το κρίσιμο — δείχνει **πάντα προς την ίδια
κατεύθυνση** στο διάστημα, προς τον Πολικό Αστέρα, όπου κι αν βρίσκεται η Γη
στην τροχιά της.

Έτσι, για μισό χρόνο το βόρειο ημισφαίριο είναι στραμμένο προς τον Ήλιο, και
για τον άλλο μισό το νότιο. Όταν το ημισφαίριό σου γέρνει προς τον Ήλιο,
συμβαίνουν δύο πράγματα μαζί:

1. ο ήλιος ανεβαίνει **πιο ψηλά** το μεσημέρι, άρα οι ακτίνες πέφτουν πιο
   κάθετα και ζεσταίνουν περισσότερο κάθε τετραγωνικό μέτρο·
2. η μέρα **μεγαλώνει**, άρα το έδαφος ζεσταίνεται περισσότερες ώρες και
   κρυώνει λιγότερες.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πόσο απλώνεται η ίδια δέσμη φωτός*

> **Πρόσεχε**
>
> Οι εποχές **δεν** οφείλονται στην απόσταση από τον Ήλιο.
>
> Η τροχιά της Γης είναι σχεδόν κύκλος, και η Γη βρίσκεται μάλιστα **πιο κοντά**
> στον Ήλιο στις αρχές Ιανουαρίου, περίπου στα $147$ εκατομμύρια km, και πιο
> μακριά στις αρχές Ιουλίου, περίπου στα $152$ εκατομμύρια km. Αν μετρούσε η
> απόσταση, ο χειμώνας μας θα ήταν ζεστότερος από το καλοκαίρι — και τα δύο
> ημισφαίρια θα είχαν την ίδια εποχή μαζί. Αυτό που μετράει είναι η **γωνία**
> με την οποία φτάνουν οι ακτίνες.

## Τέσσερις μέρες-σταθμοί

| Περίπου πότε   | Όνομα                | Πού πέφτει ο ήλιος κάθετα το μεσημέρι       | Διάρκεια μέρας στην Αθήνα |
| -------------- | -------------------- | ------------------------------------------- | ------------------------- |
| 20 Μαρτίου     | εαρινή ισημερία      | στον Ισημερινό                              | περίπου $12$ ώρες         |
| 21 Ιουνίου     | θερινό ηλιοστάσιο    | στον Τροπικό του Καρκίνου, $23{,}4^\circ$ Β | σχεδόν $15$ ώρες          |
| 23 Σεπτεμβρίου | φθινοπωρινή ισημερία | στον Ισημερινό                              | περίπου $12$ ώρες         |
| 21 Δεκεμβρίου  | χειμερινό ηλιοστάσιο | στον Τροπικό του Αιγόκερω, $23{,}4^\circ$ Ν | περίπου $9{,}5$ ώρες      |

Οι δύο **τροπικοί** είναι τα όρια ως τα οποία μπορεί να φτάσει ο κάθετος
ήλιος. Οι δύο **πολικοί κύκλοι**, στις $66{,}6^\circ$, είναι τα όρια πέρα από
τα οποία υπάρχει τουλάχιστον μία μέρα τον χρόνο που ο ήλιος δεν δύει καθόλου
— ο **ήλιος του μεσονυκτίου** — και μία που δεν ανατέλλει.

*Ο ήλιος του μεσονυκτίου, σε παλιά φωτογραφία από τον Αρκτικό Κύκλο. Ο φωτογράφος τράβηξε τον ήλιο πολλές φορές πάνω στο ίδιο καρέ, με λίγο χρόνο ανάμεσα. Ο ήλιος δεν βυθίζεται στη θάλασσα: προχωράει πλάγια, χαμηλά πάνω από τον ορίζοντα.*

> **Κλειδί**
>
> Οι εποχές οφείλονται στην **κλίση του άξονα** μαζί με την **περιφορά**.
>
> Χωρίς κλίση, ο ήλιος θα ανέβαινε στο ίδιο ύψος κάθε μεσημέρι του χρόνου και
> η μέρα θα κρατούσε πάντα $12$ ώρες. Δεν θα υπήρχαν εποχές.
>
> Τα δύο ημισφαίρια έχουν πάντα **αντίθετες** εποχές: όταν η Ελλάδα έχει
> χειμώνα, η Αργεντινή έχει καλοκαίρι.

> **Πρόσεχε**
>
> Στην Ελλάδα ο ήλιος **δεν** βρίσκεται ποτέ ακριβώς πάνω από το κεφάλι σου,
> ούτε το μεσημέρι του Ιουνίου.
>
> Ο κάθετος ήλιος φτάνει το πολύ ως τον Τροπικό του Καρκίνου, στις $23{,}4^\circ$
> Β. Η Γαύδος, το νοτιότερο σημείο της χώρας, είναι στις $34{,}8^\circ$ Β — πάνω
> από έντεκα μοίρες βορειότερα. Γι' αυτό στην Ελλάδα, κάθε μεσημέρι του χρόνου,
> η σκιά σου πέφτει προς τον βορρά.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Πόσο ψηλά ανεβαίνει ο ήλιος το μεσημέρι στην Αθήνα (38° Β) στις ισημερίες, στις 21 Ιουνίου και στις 21 Δεκεμβρίου;

1. Στις ισημερίες ο ήλιος είναι κάθετος στον Ισημερινό. Όσο απομακρύνεσαι, τόσο χαμηλώνει, μία μοίρα για κάθε μοίρα πλάτους: $90^\circ - 38^\circ = 52^\circ$ πάνω από τον ορίζοντα.
2. Στις 21 Ιουνίου ο κάθετος ήλιος έχει ανέβει $23{,}4^\circ$ βόρεια, πιο κοντά μας. Ο ήλιος ανεβαίνει άλλο τόσο: $52^\circ + 23{,}4^\circ = 75{,}4^\circ$.
3. Στις 21 Δεκεμβρίου έχει κατέβει $23{,}4^\circ$ νότια, μακρύτερα: $52^\circ - 23{,}4^\circ = 28{,}6^\circ$.
4. Από τον χειμώνα στο καλοκαίρι ο μεσημεριανός ήλιος ανεβαίνει σχεδόν $47^\circ$ — διπλάσια από την κλίση του άξονα. Γι' αυτό η μεσημεριανή σκιά σου τον Δεκέμβριο είναι πολλές φορές μακρύτερη απ' ό,τι τον Ιούνιο.

## Ζώνες ώρας

Η Γη κάνει μία πλήρη περιστροφή, $360^\circ$, σε $24$ ώρες. Άρα σε μία ώρα
γυρίζει $360 : 24 = 15^\circ$, και σε ένα λεπτό $15 : 60 = 0{,}25^\circ$,
δηλαδή **μία μοίρα κάθε $4$ λεπτά**.

Αν κάθε πόλη κρατούσε τη δική της ηλιακή ώρα, το ρολόι θα άλλαζε κάθε λίγα
χιλιόμετρα προς την ανατολή. Γι' αυτό ο κόσμος χωρίστηκε σε **ζώνες ώρας**,
περίπου $15^\circ$ η καθεμία, και όλοι μέσα σε μία ζώνη έχουν την ίδια ώρα. Τα
όριά τους ακολουθούν συχνά τα σύνορα των χωρών, όχι ευθείες γραμμές.

- Η ώρα αναφοράς είναι η **UTC**, η ώρα του μεσημβρινού του Γκρίνουιτς.
- Η Ελλάδα είναι στη ζώνη **UTC+2**. Από την τελευταία Κυριακή του Μαρτίου ως
  την τελευταία Κυριακή του Οκτωβρίου έχει **θερινή ώρα**, UTC+3.
- Κοντά στον μεσημβρινό των $180^\circ$ περνάει η **διεθνής γραμμή αλλαγής
  ημερομηνίας**. Όποιος τη διασχίζει προς τα δυτικά «χάνει» μία μέρα από το
  ημερολόγιο.

> **Ηλιακή ώρα**
>
> Η ώρα που δείχνει ο ήλιος: στις $12{:}00$ της ηλιακής ώρας ο ήλιος
> μεσουρανεί, δηλαδή βρίσκεται στο ψηλότερο σημείο του — για εμάς στην Ελλάδα,
> ακριβώς στον νότο.

### Παράδειγμα 2: Η Κέρκυρα είναι στις 19°55′ Α και η Ρόδος στις 28°13′ Α. Πόσο νωρίτερα μεσουρανεί ο ήλιος στη Ρόδο;

1. Διαφορά μήκους: $28^\circ 13' - 19^\circ 55' = 8^\circ 18'$, περίπου $8{,}3^\circ$.
2. Η Γη χρειάζεται $4$ λεπτά για κάθε μοίρα: $8{,}3 \times 4 \approx 33$ λεπτά.
3. Η Ρόδος είναι ανατολικότερα, άρα ο ήλιος φτάνει εκεί **πρώτα**: περίπου $33$ λεπτά νωρίτερα από την Κέρκυρα.
4. Τα ρολόγια όμως δείχνουν την ίδια ώρα και στα δύο νησιά, γιατί είναι στην ίδια ζώνη. Γι' αυτό το καλοκαίρι στην Κέρκυρα νυχτώνει αισθητά αργότερα με το ρολόι απ' ό,τι στη Ρόδο.

### Παράδειγμα 3: Είναι 18:00 ενός Ιανουαρίου στην Αθήνα (UTC+2). Τι ώρα είναι στη Νέα Υόρκη (UTC−5) και στο Τόκιο (UTC+9);

1. Πρώτα γυρίζω στην ώρα του Γκρίνουιτς. Η Αθήνα είναι $2$ ώρες μπροστά, άρα η UTC είναι $18 - 2 = 16{:}00$.
2. Η Νέα Υόρκη είναι $5$ ώρες πίσω από την UTC: $16 - 5 = 11{:}00$ το πρωί της ίδιας μέρας.
3. Το Τόκιο είναι $9$ ώρες μπροστά: $16 + 9 = 25$. Περνάω τα μεσάνυχτα: $25 - 24 = 01{:}00$, **την επόμενη μέρα**.
4. Έλεγχος με τη λογική: η Νέα Υόρκη είναι δυτικά, άρα έχει νωρίτερη ώρα· το Τόκιο είναι ανατολικά, άρα έχει ήδη περάσει στην επόμενη μέρα.

> **Θυμήσου**
>
> - Περιστροφή: γύρω από τον άξονα, $24$ ώρες → μέρα και νύχτα, ζώνες ώρας.
> - Περιφορά: γύρω από τον Ήλιο, $365$ μέρες και $6$ ώρες → με την κλίση του άξονα, εποχές.
> - Κλίση $23{,}4^\circ$: τροπικοί στις $23{,}4^\circ$, πολικοί κύκλοι στις $66{,}6^\circ$.
> - Μεσημεριανός ήλιος στις ισημερίες: $90^\circ$ μείον το πλάτος· $\pm 23{,}4^\circ$ στα ηλιοστάσια.
> - $15^\circ$ μήκους = $1$ ώρα, $1^\circ$ = $4$ λεπτά. Ανατολικά η ώρα είναι μπροστά.

## Ερωτήσεις

1. Πόσο χρόνο χρειάζεται η Γη για μία περιστροφή γύρω από τον άξονά της;
   - Περίπου $24$ ώρες
   - Περίπου $365$ μέρες
   - Περίπου $12$ ώρες
   - Περίπου $29$ μέρες
2. Γιατί ο ήλιος ανατέλλει στην ανατολή;
   - Γιατί η Γη γυρίζει από τη δύση προς την ανατολή
   - Γιατί ο Ήλιος γυρίζει γύρω από τη Γη προς τη δύση
   - Γιατί η Γη γυρίζει από την ανατολή προς τη δύση
   - Γιατί ο άξονας της Γης γέρνει προς την ανατολή
3. Γιατί υπάρχει δίσεκτο έτος κάθε τέσσερα χρόνια;
   - Η περιφορά κρατάει περίπου $365$ μέρες και $6$ ώρες
   - Η περιστροφή κρατάει λίγο λιγότερο από $24$ ώρες
   - Η Γη πλησιάζει τον Ήλιο κάθε τέσσερα χρόνια
   - Ο Φεβρουάριος είναι πιο σύντομος από τους άλλους μήνες
4. Πόσο γέρνει περίπου ο άξονας της Γης;
   - $23{,}4^\circ$
   - $66{,}6^\circ$
   - $0^\circ$
   - $45^\circ$
5. Στις 21 Ιουνίου, πάνω από ποια γραμμή πέφτει ο ήλιος κάθετα το μεσημέρι;
   - Τον Τροπικό του Καρκίνου
   - Τον Ισημερινό
   - Τον Τροπικό του Αιγόκερω
   - Τον Αρκτικό Κύκλο
6. Πότε βρίσκεται ο ήλιος ακριβώς πάνω από το κεφάλι σου στην Αθήνα;
   - Ποτέ
   - Στις 21 Ιουνίου το μεσημέρι
   - Στις ισημερίες το μεσημέρι
   - Κάθε μέρα στις $12{:}00$
7. Ένα χειμωνιάτικο μεσημέρι είναι $12{:}00$ στην Αθήνα (UTC+2). Τι ώρα είναι στο Λονδίνο (UTC+0);
   - $10{:}00$
   - $14{:}00$
   - $12{:}00$
   - $11{:}00$
8. Τι συμβαίνει στις ισημερίες;
   - Η μέρα κρατάει περίπου $12$ ώρες σε όλη τη Γη
   - Η Γη βρίσκεται στο πιο κοντινό σημείο της στον Ήλιο
   - Ο άξονας της Γης σταματά για λίγο να γέρνει
   - Ο ήλιος πέφτει κάθετα πάνω από τον Τροπικό του Καρκίνου

## Ασκήσεις

1. Πόσες μοίρες γυρίζει η Γη γύρω από τον άξονά της σε μία ώρα;
2. Γιατί στην Αθήνα κάνει πολύ περισσότερη ζέστη τον Ιούλιο απ' ό,τι τον Ιανουάριο, αφού ο Ήλιος είναι ο ίδιος;
3. Ο πίνακας δείχνει πόσο κρατάει η μέρα, από την ανατολή ως τη δύση του ήλιου, στις 21 Ιουνίου σε πέντε πόλεις.

   Διάρκεια της μέρας στο θερινό ηλιοστάσιο, στρογγυλεμένη στα $10$ λεπτά, από αστρονομικούς πίνακες ανατολής και δύσης.

   | Πόλη | Γεωγραφικό πλάτος | Διάρκεια μέρας |
   | --- | --- | --- |
   | Τρόμσο (Νορβηγία) | $69{,}6^\circ$ Β | $24$ ώρες |
   | Όσλο | $59{,}9^\circ$ Β | $18$ ώρες $50$ λεπτά |
   | Αθήνα | $38{,}0^\circ$ Β | $14$ ώρες $50$ λεπτά |
   | Σιγκαπούρη | $1{,}3^\circ$ Β | $12$ ώρες $10$ λεπτά |
   | Κέιπ Τάουν | $33{,}9^\circ$ Ν | $9$ ώρες $50$ λεπτά |

   α) Σε ποια πόλη ο ήλιος δεν δύει καθόλου εκείνη τη μέρα, και γιατί;
   β) Γιατί το Κέιπ Τάουν έχει τη μικρότερη μέρα από όλες;
   γ) Πόσο περίπου θα κρατάει η μέρα στη Σιγκαπούρη στις 21 Δεκεμβρίου;
4. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση συζητιέται εδώ και χρόνια να σταματήσει η αλλαγή της ώρας δύο φορές τον χρόνο. Αν έπρεπε η Ελλάδα να κρατήσει μία ώρα όλο τον χρόνο, θα διάλεγες τη θερινή ή τη χειμερινή; Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/earth-motions
