# Πόλεις και αστικοποίηση

> Από το χωριό στη μεγαλούπολη: ευκαιρίες, κυκλοφορία, κατοικία.

Γεωγραφία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/cities

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι η αστικοποίηση και γιατί οι άνθρωποι μετακινούνται στις πόλεις.
- Να περιγράφεις πώς μεγάλωσε η Αθήνα και τι σημαίνει αυτό για τη ζωή σε αυτήν.
- Να αναγνωρίζεις τα προβλήματα μιας μεγάλης πόλης και να συγκρίνεις λύσεις.

## Ο κόσμος μετακομίζει στην πόλη

Το 1950 περίπου **τρεις στους δέκα** ανθρώπους ζούσαν σε πόλεις. Γύρω στο
2007 οι κάτοικοι των πόλεων έγιναν για πρώτη φορά στην ιστορία **περισσότεροι
από τους μισούς**. Σήμερα, με τον ορισμό της «πόλης» που χρησιμοποιεί κάθε
χώρα, είναι πάνω από $55\%$, και οι προβλέψεις του ΟΗΕ (2018) μιλούν για
περίπου $68\%$ το 2050.

Αυτή η μετακίνηση λέγεται **αστικοποίηση**: η αύξηση του μεριδίου του
πληθυσμού που ζει σε πόλεις. Δεν είναι το ίδιο με το «μεγαλώνουν οι πόλεις».
Μια πόλη μπορεί να μεγαλώνει απλώς επειδή μεγαλώνει όλη η χώρα· αστικοποίηση
έχουμε όταν η πόλη μεγαλώνει **πιο γρήγορα** από την ύπαιθρο.

> **Τι λέγεται «πόλη»**
>
> Κάθε χώρα το ορίζει αλλιώς. Στην Ελλάδα η στατιστική υπηρεσία χρησιμοποιούσε
> για χρόνια το όριο των $10.000$ κατοίκων για αστική περιοχή και των $2.000$
> για ημιαστική. Γι' αυτό οι συγκρίσεις ανάμεσα σε χώρες θέλουν προσοχή.
> Το 2025 ο ΟΗΕ μέτρησε όλες τις χώρες με τον ίδιο κανόνα και βρήκε: $45\%$
> σε πόλεις, $36\%$ σε κωμοπόλεις, $19\%$ στην ύπαιθρο.

Γιατί φεύγει κανείς από το χωριό; Δύο λόγοι, που δουλεύουν μαζί:

- **Ώθηση από την ύπαιθρο**: τα μηχανήματα κάνουν τη δουλειά πολλών χεριών,
  η γη δεν φτάνει για όλα τα παιδιά, λείπουν γιατροί και σχολεία.
- **Έλξη από την πόλη**: δουλειές σε εργοστάσια, γραφεία, καταστήματα·
  νοσοκομεία, πανεπιστήμια, συγκοινωνίες· ευκαιρίες που δεν υπάρχουν αλλού.

## Η Ελλάδα, μια χώρα πόλεων

Σήμερα περίπου **οκτώ στους δέκα** Έλληνες ζουν σε αστικές περιοχές. Η
**Αττική** έχει γύρω στα $3{,}8$ εκατομμύρια κατοίκους (απογραφή 2021), πάνω από
το ένα τρίτο της χώρας. Η **Θεσσαλονίκη** με τα προάστιά της έχει περίπου ένα
εκατομμύριο. Καμία άλλη ελληνική πόλη δεν φτάνει τις $250.000$.

Η Αθήνα μεγάλωσε με εντυπωσιακή ταχύτητα μετά τον πόλεμο:

| Απογραφή | Ευρύτερη Αθήνα (με Πειραιά και προάστια) |
| -------- | ---------------------------------------- |
| 1951     | περίπου $1{,}4$ εκατομμύρια              |
| 1961     | περίπου $1{,}9$ εκατομμύρια              |
| 1971     | περίπου $2{,}5$ εκατομμύρια              |
| 1981     | περίπου $3{,}0$ εκατομμύρια              |

Οι νέοι κάτοικοι ήρθαν κυρίως από την ελληνική ύπαιθρο — είναι η εσωτερική
μετανάστευση, από την ύπαιθρο στην πόλη. Για να στεγαστούν, χτίστηκαν χιλιάδες
**πολυκατοικίες** με την **αντιπαροχή**: ο ιδιοκτήτης ενός οικοπέδου έδινε τη
γη σε έναν εργολάβο και έπαιρνε πίσω μερικά από τα διαμερίσματα. Έτσι
στεγάστηκαν γρήγορα εκατομμύρια άνθρωποι — με λίγους ελεύθερους χώρους,
στενούς δρόμους και ελάχιστο πράσινο.

Τα τελευταία τριάντα χρόνια η Αθήνα απλώνεται προς τα έξω: το **Μετρό** (από
το 2000), η **Αττική Οδός** και το νέο **αεροδρόμιο** στα Σπάτα (2001) έφεραν
νέες κατοικίες και επιχειρήσεις στα **Μεσόγεια**, εκεί που πριν ήταν αμπέλια.
Αυτή η εξάπλωση της πόλης στην ύπαιθρο γύρω της λέγεται **αστική διάχυση**.

> **Κλειδί**
>
> Η πόλη **συγκεντρώνει**, και αυτό είναι ταυτόχρονα η δύναμη και το πρόβλημά
> της.
>
> Επειδή πολλοί άνθρωποι ζουν κοντά, ένα νοσοκομείο, ένα πανεπιστήμιο ή μια
> γραμμή μετρό εξυπηρετούν εκατομμύρια. Επιχειρήσεις βρίσκουν εργαζόμενους και
> πελάτες, και οι ιδέες κυκλοφορούν γρήγορα.
>
> Επειδή πολλοί άνθρωποι ζουν κοντά, οι δρόμοι γεμίζουν, τα σπίτια ακριβαίνουν,
> ο αέρας βαραίνει και ο ελεύθερος χώρος λιγοστεύει. Ο σχεδιασμός μιας πόλης
> είναι η προσπάθεια να κρατήσεις τα πρώτα χωρίς να πνιγείς στα δεύτερα.

## Μεγαλουπόλεις

**Μεγαλούπολη** λέμε μια αστική περιοχή με πάνω από **$10$ εκατομμύρια**
κατοίκους. Το 1950 ήταν δύο, η Νέα Υόρκη και το Τόκιο. Το 2025 ήταν $33$,
και οι περισσότερες βρίσκονται στην **Ασία**, την **Αφρική** και τη
**Λατινική Αμερική**: Δελχί, Σαγκάη, Ντάκα, Κάιρο, Λάγος, Σάο Πάολο, Μεξικό.

Για δεκαετίες το **Τόκιο**, με περίπου $37$ εκατομμύρια στην ευρύτερη περιοχή
του, θεωρούνταν η μεγαλύτερη. Η νεότερη μέτρηση του ΟΗΕ (2025), με άλλον τρόπο να
χαράζονται τα όρια της πόλης, βάζει πρώτη την **Τζακάρτα** (περίπου $42$
εκατομμύρια) και δεύτερη την **Ντάκα**. Η σειρά
αλλάζει ανάλογα με το πού τελειώνει η «πόλη» — όχι επειδή κάποιος μέτρησε
λάθος.

Σε πολλές μεγαλουπόλεις του αναπτυσσόμενου κόσμου οι άνθρωποι φτάνουν πιο
γρήγορα απ' όσο χτίζονται σπίτια, δρόμοι και αποχέτευση. Έτσι δημιουργούνται
**άτυποι οικισμοί**: γειτονιές χτισμένες από τους ίδιους τους κατοίκους, συχνά
χωρίς νερό στο σπίτι και χωρίς τίτλους ιδιοκτησίας. Ο ΟΗΕ υπολογίζει ότι ζει
σε τέτοιες συνθήκες περίπου **ένα δισεκατομμύριο** άνθρωποι. Πολλές από
αυτές τις γειτονιές είναι γεμάτες δουλειά, μαγαζιά και ζωή· αυτό που τους
λείπει είναι οι υποδομές.

*Η Ροσίνια, μία από τις μεγαλύτερες φαβέλες του Ρίο ντε Τζανέιρο. Τα σπίτια τα έχτισαν οι ίδιοι οι κάτοικοι, το ένα πάνω στο άλλο, σε μια πλαγιά όπου δεν έφτανε κανένα σχέδιο πόλης. Πρόσεξε τις μπλε δεξαμενές στις ταράτσες: το νερό δεν έρχεται πάντα από τη βρύση. Στο βάθος, οι πολυκατοικίες μιας πλούσιας γειτονιάς.*

## Τα προβλήματα και οι λύσεις τους

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια λύση για ποιο πρόβλημα;*

> **Πρόσεχε**
>
> Το κέντρο της Αθήνας το καλοκαίρι είναι συχνά κάποιους βαθμούς πιο ζεστό από
> τα προάστια με τα πεύκα, ιδίως τη νύχτα. Αυτό είναι η **αστική θερμική
> νησίδα**, και δεν έχει να κάνει με την κλιματική αλλαγή — θα υπήρχε ακόμα
> και με σταθερό κλίμα.
>
> Η άσφαλτος και το τσιμέντο απορροφούν τη ζέστη όλη μέρα και την αφήνουν τη
> νύχτα· τα κτίρια κόβουν τον αέρα· τα κλιματιστικά και τα αυτοκίνητα βγάζουν
> κι άλλη θερμότητα. Η κλιματική αλλαγή απλώς κάνει το πρόβλημα βαρύτερο.

> **Θυμήσου**
>
> - **Αστικοποίηση** είναι η αύξηση του **μεριδίου** του πληθυσμού στις πόλεις.
> - Από το 2007 περίπου οι μισοί άνθρωποι του κόσμου ζουν σε πόλεις· στην Ελλάδα
>   περίπου οκτώ στους δέκα.
> - **Μεγαλούπολη**: πάνω από $10$ εκατομμύρια κάτοικοι.
> - Η πόλη συγκεντρώνει ευκαιρίες και προβλήματα μαζί.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η Ελλάδα έχει περίπου 10,4 εκατομμύρια κατοίκους και η Αττική περίπου 3,8. Τι μερίδιο της χώρας ζει στην Αττική, και πώς θα το έλεγες με λέξεις;

1. Μερίδιο σημαίνει διαίρεση του μέρους με το όλον: $3{,}8 : 10{,}4 \approx 0{,}37$.
2. Δηλαδή περίπου **$37\%$**.
3. Με λέξεις: λίγο παραπάνω από **ένας στους τρεις** Έλληνες ζει στην Αττική, μια
   περιοχή που καλύπτει μόνο γύρω στο $3\%$ της έκτασης της χώρας.
4. Λίγες χώρες της Ευρώπης είναι τόσο συγκεντρωμένες σε μία πόλη. Γι' αυτό στην
   Ελλάδα συζητιέται τόσο συχνά η ανάπτυξη της **περιφέρειας**.

### Παράδειγμα 2: Με βάση τον πίνακα της Αθήνας, πόσοι κάτοικοι προστέθηκαν κατά μέσο όρο κάθε χρόνο από το 1951 ως το 1971;

1. Από $1{,}4$ σε $2{,}5$ εκατομμύρια: $2{,}5 - 1{,}4 = 1{,}1$ εκατομμύριο σε $20$
   χρόνια.
2. Ανά χρόνο: $1.100.000 : 20 = 55.000$.
3. Για είκοσι χρόνια, κάθε χρόνο η Αθήνα έπρεπε να χωρέσει μια νέα πόλη σαν τα
   σημερινά Τρίκαλα — σπίτια, νερό, σχολεία, δρόμους.
4. Γι' αυτό η στέγαση έγινε γρήγορα και με ελάχιστο σχέδιο, και γι' αυτό η
   σημερινή Αθήνα έχει τόσο λίγους ελεύθερους χώρους.

### Παράδειγμα 3: Σε χάρτη της Αττικής με κλίμακα 1:100.000, το Σύνταγμα απέχει από το αεροδρόμιο 20 εκατοστά σε ευθεία γραμμή. Πόση είναι η πραγματική απόσταση, και γιατί ο δρόμος είναι μακρύτερος;

1. Κλίμακα $1:100.000$ σημαίνει ότι $1$ εκατοστό στον χάρτη είναι $100.000$
   εκατοστά στο έδαφος, δηλαδή $1$ χιλιόμετρο.
2. Άρα $20$ εκατοστά είναι **περίπου $20$ χιλιόμετρα** σε ευθεία.
3. Ο δρόμος όμως δεν πάει ευθεία: περνάει γύρω από τον Υμηττό, ακολουθεί τις
   μεγάλες λεωφόρους και τους κόμβους. Με το αυτοκίνητο η διαδρομή είναι πάνω από
   $30$ χιλιόμετρα.
4. Στην πόλη η απόσταση στον χάρτη λέει λίγα για τον χρόνο: μετράνε το ανάγλυφο,
   το δίκτυο των δρόμων και η κίνηση. Γι' αυτό οι πολεοδόμοι μιλούν συχνά για
   **χρόνο μετακίνησης**, όχι για χιλιόμετρα.

## Ερωτήσεις

1. Τι ακριβώς μετράει η αστικοποίηση;
   - Πόσο μεγαλώνει το μερίδιο του πληθυσμού στις πόλεις
   - Πόσα νέα κτίρια χτίζονται κάθε χρόνο σε μια πόλη
   - Πόσους κατοίκους έχει η μεγαλύτερη πόλη μιας χώρας
   - Πόσο γρήγορα αυξάνεται ο συνολικός πληθυσμός της χώρας
2. Περίπου πότε έγιναν οι κάτοικοι των πόλεων περισσότεροι από τους μισούς ανθρώπους της Γης;
   - Γύρω στο 2007
   - Γύρω στο 1900
   - Γύρω στο 1950
   - Δεν έχει γίνει ακόμα
3. Περίπου τι μέρος του πληθυσμού της Ελλάδας ζει στην Αττική;
   - Πάνω από το ένα τρίτο
   - Περίπου το ένα δέκατο
   - Περίπου τα οκτώ δέκατα
   - Λιγότερο από το $3\%$
4. Με ποιον τρόπο στεγάστηκαν γρήγορα οι νέοι κάτοικοι της Αθήνας τις δεκαετίες 1950–1970;
   - Με πολυκατοικίες χτισμένες με αντιπαροχή
   - Με μεγάλα κρατικά συγκροτήματα κατοικιών μέσα σε πάρκα
   - Με ουρανοξύστες όπως στη Νέα Υόρκη
   - Με μονοκατοικίες στα Μεσόγεια
5. Ποια από αυτές τις πόλεις είναι μεγαλούπολη;
   - Το Κάιρο
   - Η Αθήνα
   - Η Βιέννη
   - Η Θεσσαλονίκη
6. Γιατί το κέντρο μιας μεγάλης πόλης μένει πιο ζεστό από την ύπαιθρο τις νύχτες του καλοκαιριού;
   - Η άσφαλτος και τα κτίρια αφήνουν τη νύχτα τη ζέστη της ημέρας
   - Η πόλη είναι πάντα χτισμένη πιο κοντά στη θάλασσα
   - Στο κέντρο της πόλης φτάνει περισσότερο φως από τον ήλιο το καλοκαίρι
   - Η κλιματική αλλαγή επηρεάζει μόνο τις πόλεις
7. Πώς λέγεται η εξάπλωση μιας πόλης στην ύπαιθρο γύρω της, όπως έγινε στα Μεσόγεια μετά το 2000;
   - Αστική διάχυση
   - Εσωτερική μετανάστευση
   - Αστική θερμική νησίδα
   - Φυσική αύξηση
8. Τι λείπει συνήθως από τους άτυπους οικισμούς των μεγαλουπόλεων;
   - Υποδομές, όπως νερό στο σπίτι και αποχέτευση
   - Κάτοικοι, γιατί οι περισσότεροι είναι άδειοι
   - Δουλειά, γιατί εκεί δεν δουλεύει κανείς
   - Νέοι άνθρωποι, γιατί εκεί μένουν ηλικιωμένοι

## Ασκήσεις

1. Πόσους κατοίκους πρέπει να ξεπερνά μια αστική περιοχή για να τη λέμε μεγαλούπολη;
2. Γιατί οι πόλεις των αναπτυσσόμενων χωρών μεγαλώνουν σήμερα τόσο γρήγορα;
3. Ο πίνακας δείχνει τι μέρος της ανθρωπότητας ζει σε πόλεις.

   Ποσοστό του παγκόσμιου πληθυσμού σε αστικές περιοχές. Στρογγυλεμένα στοιχεία του ΟΗΕ· το 2050 είναι πρόβλεψη.

   | Χρονιά | Σε πόλεις |
   | --- | --- |
   | 1950 | $30\%$ |
   | 1975 | $38\%$ |
   | 2000 | $47\%$ |
   | 2020 | $56\%$ |
   | 2050 (πρόβλεψη) | $68\%$ |

   α) Πόσες ποσοστιαίες μονάδες ανέβηκε το μερίδιο από το 1950 ως το 2020;
   β) Ανάμεσα σε ποιες δύο χρονιές του πίνακα πέρασε το μισό;
   γ) Το 2050, περίπου πόσοι στους δέκα ανθρώπους θα ζουν σε πόλεις;
4. Σε μια πυκνοκατοικημένη γειτονιά της Αθήνας μένει ελεύθερο ένα οικόπεδο. Ο δήμος σκέφτεται να το κάνει πάρκο ή χώρο στάθμευσης. Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/cities
