# Οι μεγάλες φυσικές ζώνες

> Τροπικό δάσος, σαβάνα, έρημος, τούνδρα — κλίμα που γίνεται τοπίο.

Γεωγραφία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/biomes

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τις μεγάλες φυσικές ζώνες της Γης και το κλίμα που τις γεννά.
- Να εξηγείς πώς τα φυτά και τα ζώα κάθε ζώνης έχουν προσαρμοστεί στο νερό και στη θερμοκρασία της.
- Να συνδέεις την αλλαγή της βλάστησης με το υψόμετρο, με παράδειγμα τον Όλυμπο.
- Να κρίνεις τις συνέπειες της ανθρώπινης δραστηριότητας σε μια φυσική ζώνη.

## Κλίμα που γίνεται τοπίο

Αν σε άφηναν με κλειστά μάτια κάπου στη Γη και τα άνοιγες, θα μπορούσες να
μαντέψεις το κλίμα πριν δεις θερμόμετρο. Αρκεί να κοιτάξεις τα φυτά: ψηλά
δέντρα που κλείνουν τον ουρανό, χορτάρι ως τη μέση με λίγα σκόρπια δέντρα,
γυμνή άμμος, βρύα πάνω σε παγωμένο έδαφος.

Μια μεγάλη περιοχή με ίδιο κλίμα, ίδιο τύπο βλάστησης και ζώα προσαρμοσμένα σε
αυτά λέγεται **φυσική ζώνη** — οι βιολόγοι λένε και **βίωμα**. Δύο πράγματα
την αποφασίζουν κυρίως:

- η **θερμοκρασία**, που λέει πόσους μήνες μπορούν να μεγαλώνουν τα φυτά·
- το **νερό** που είναι διαθέσιμο, δηλαδή πόση βροχή πέφτει και πόση
  εξατμίζεται ξανά.

Όπου υπάρχει ζέστη και νερό όλο τον χρόνο, μεγαλώνουν δέντρα. Όπου λείπει το
ένα από τα δύο για μεγάλο μέρος του χρόνου, τα δέντρα υποχωρούν και τη θέση
τους παίρνουν χόρτα, θάμνοι ή τίποτα.

## Οι μεγάλες φυσικές ζώνες

> **Κλειδί**
>
> | Ζώνη              | Κλίμα                                       | Βλάστηση                            | Πού                          |
> | ----------------- | ------------------------------------------- | ----------------------------------- | ---------------------------- |
> | **Τροπικό δάσος** | ζέστη και βροχή όλο τον χρόνο               | ψηλά αειθαλή δέντρα, σε ορόφους     | Αμαζόνιος, Κονγκό, Ινδονησία |
> | **Σαβάνα**        | ζέστη, υγρή και ξηρή εποχή                  | ψηλά χόρτα, σκόρπια δέντρα          | ανατολική Αφρική, Βραζιλία   |
> | **Έρημος**        | κάτω από 250 mm βροχή                       | αραιοί θάμνοι, κάκτοι, γυμνό έδαφος | Σαχάρα, Αραβία, Γκόμπι       |
> | **Μεσογειακή**    | ξηρό καλοκαίρι, βροχερός χειμώνας           | αειθαλείς θάμνοι, πεύκα, ελιές      | Ελλάδα, Καλιφόρνια           |
> | **Εύκρατο δάσος** | τέσσερις εποχές, βροχή αρκετή               | φυλλοβόλα: δρυς, οξιά               | κεντρική Ευρώπη              |
> | **Στέπα**         | ζεστό καλοκαίρι, κρύος χειμώνας, λίγη βροχή | χόρτα, χωρίς δέντρα                 | Ουκρανία, Καζαχστάν          |
> | **Τάιγκα**        | μακρύς, πολύ κρύος χειμώνας                 | κωνοφόρα: έλατα, πεύκα              | Σιβηρία, Καναδάς             |
> | **Τούνδρα**       | ούτε ο Ιούλιος δεν φτάνει τους 10 °C        | βρύα, λειχήνες, νάνοι θάμνοι        | βόρεια Ρωσία, Αλάσκα         |
>
> Από τον Ισημερινό προς τους πόλους οι ζώνες διαδέχονται η μία την άλλη σαν
> λωρίδες — όχι τέλεια ευθείες, γιατί τις λυγίζουν η θάλασσα, τα βουνά και τα
> ρεύματα.

### Τροπικό δάσος: ο πλουσιότερος τόπος, το φτωχότερο χώμα

Τα τροπικά δάση καλύπτουν ένα μικρό μέρος της στεριάς, λιγότερο από το ένα
δέκατο. Κατά τις εκτιμήσεις των επιστημόνων, όμως, εκεί ζουν περίπου τα
**μισά** είδη φυτών και ζώων της στεριάς.

Το δάσος είναι χτισμένο σε **ορόφους**. Τα ψηλότερα δέντρα ξεπερνούν τα 50 m.
Από κάτω, οι κορυφές των περισσότερων δέντρων σχηματίζουν μια συνεχή στέγη,
τον **θόλο**, όπου ζει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής. Στο έδαφος φτάνει
ελάχιστο φως, και εκεί μεγαλώνουν μόνο φυτά που αντέχουν τη σκιά.

Το παράδοξο είναι το χώμα. Με ζέστη και υγρασία, ό,τι πέφτει στο έδαφος
σαπίζει σε λίγες εβδομάδες και οι ρίζες το ξαναπαίρνουν αμέσως. Οι θρεπτικές
ουσίες βρίσκονται μέσα στα **φυτά**, όχι στο χώμα, και η δυνατή βροχή ξεπλένει
ό,τι περισσεύει.

### Σαβάνα και στέπα: η χώρα του χόρτου

Στη **σαβάνα** βρέχει αρκετά για χόρτο ψηλό σαν άνθρωπος, αλλά η ξηρή εποχή
κρατάει μήνες και οι φωτιές είναι συχνές. Τα χόρτα ξαναβγαίνουν από τη ρίζα
τους· τα δέντρα, όπως οι ακακίες, έχουν χοντρό φλοιό και βαθιές ρίζες. Στο
Σερενγκέτι πάνω από ένα εκατομμύριο γκνου μετακινούνται κάθε χρόνο
ακολουθώντας τις βροχές και το φρέσκο χορτάρι.

*Η σαβάνα στο Σερενγκέτι της Τανζανίας. Χορτάρι παντού, δέντρα όμως λίγα και μακριά το ένα από το άλλο: η βροχή φτάνει για χόρτο, όχι για δάσος. Η ακακία με την επίπεδη κορυφή είναι το δέντρο-σύμβολο της σαβάνας.*

Η **στέπα** είναι το ψυχρό ξαδέρφι της σαβάνας, στο εσωτερικό των ηπείρων.
Δεν φτάνει η βροχή για δάση, φτάνει όμως για πυκνά χόρτα, που αιώνα με αιώνα
άφησαν ένα από τα πιο γόνιμα χώματα του κόσμου: το μαύρο χώμα της Ουκρανίας.
Γι' αυτό οι στέπες έγιναν οι μεγάλοι σιτοβολώνες.

### Έρημος: ζωή με ελάχιστο νερό

Η έρημος ορίζεται από τη βροχή, όχι από τη ζέστη. Υπάρχουν θερμές έρημοι, όπως
η **Σαχάρα**, και ψυχρές, όπως η **Γκόμπι** στη Μογγολία.

Ο ξερός αέρας χωρίς σύννεφα αφήνει τον ήλιο να καίει τη μέρα και τη ζέστη να
φεύγει τη νύχτα. Η διαφορά μέρας-νύχτας μπορεί να ξεπεράσει τους 20 °C.

Τα φυτά της ερήμου είτε **αποθηκεύουν** νερό, όπως οι κάκτοι με τον χοντρό
σαρκώδη κορμό, είτε το **ψάχνουν** με ρίζες πολύ βαθιές, είτε **περιμένουν**:
οι σπόροι τους μένουν χρόνια στο χώμα και φυτρώνουν όλοι μαζί μετά από μια
σπάνια βροχή.

### Τάιγκα και τούνδρα: ο βορράς

Η **τάιγκα** είναι η μεγαλύτερη φυσική ζώνη της στεριάς: ένα σχεδόν συνεχές
δάσος κωνοφόρων από τη Σκανδιναβία ως τον Ειρηνικό, και ξανά σε όλο τον
Καναδά. Τα κωνοφόρα έχουν **βελόνες** αντί για πλατιά φύλλα: χάνουν λιγότερο
νερό τον χειμώνα, όταν το έδαφος είναι παγωμένο και οι ρίζες δεν μπορούν να
πάρουν νερό. Και το σχήμα τους, σαν κώνος, αφήνει το χιόνι να γλιστράει
χωρίς να σπάνε τα κλαδιά.

Πιο βόρεια ακόμη, τα δέντρα σταματούν. Στην **τούνδρα** το καλοκαίρι κρατάει
λίγες εβδομάδες και μόνο τα πάνω εκατοστά του εδάφους ξεπαγώνουν. Από κάτω
βρίσκεται το **μόνιμα παγωμένο υπέδαφος** (permafrost), που μένει παγωμένο
όλο τον χρόνο, για χιλιάδες χρόνια.
Εκεί ζουν βρύα, λειχήνες και θάμνοι λίγων εκατοστών, και τα κοπάδια των
ταράνδων που τα βόσκουν.

*Τάρανδοι στην τούνδρα του Σβάλμπαρντ, στον Αρκτικό Ωκεανό. Ψάξε δέντρο ή θάμνο πιο ψηλό από τα πόδια τους: δεν θα βρεις. Μόνο βρύα, λειχήνες και χόρτα, κολλημένα στο έδαφος.*

## Η δική μας ζώνη

Η **μεσογειακή** ζώνη πρέπει να αντέξει το αντίθετο από την τάιγκα: όχι παγωμένο
χειμώνα, αλλά μακρύ, ζεστό, ξηρό καλοκαίρι. Κοίτα τα φυτά μιας ελληνικής
πλαγιάς και θα δεις τις λύσεις τους.

- **Μακί**: πυκνοί αειθαλείς θάμνοι, όπως το πουρνάρι, ο σχίνος και η κουμαριά,
  με μικρά, σκληρά, γυαλιστερά φύλλα που χάνουν λίγο νερό.
- **Φρύγανα**: χαμηλοί, αγκαθωτοί ή αρωματικοί θάμνοι σε φτωχά, πετρώδη εδάφη
  — θυμάρι, αστοιβή, φασκόμηλο. Πολλά ρίχνουν μέρος των φύλλων τους το
  καλοκαίρι και «ξυπνούν» με τις πρώτες βροχές.
- **Πεύκα και ελιές**: η χαλέπιος πεύκη, που σκεπάζει μεγάλο μέρος της Αττικής
  και της Εύβοιας, έχει κώνους που ανοίγουν με τη ζέστη της φωτιάς. Μετά από
  μια πυρκαγιά, οι σπόροι της πέφτουν πρώτοι στο καμένο έδαφος.

*Φρύγανα στο όρος Κακόβουλο της Κύθνου. Κανένας θάμνος δεν ξεπερνά το γόνατο, και πολλοί έχουν γκρίζο χρώμα: τα μικρά, χνουδωτά φύλλα τους χάνουν λιγότερο νερό στον καλοκαιρινό ήλιο.*

> **Πρόσεχε**
>
> Το ότι ένα φυτό «αντέχει» τη φωτιά δεν σημαίνει ότι η φωτιά δεν πειράζει.
>
> Η χαλέπιος πεύκη ξαναφυτρώνει αν η επόμενη πυρκαγιά αργήσει αρκετά χρόνια,
> ώστε τα νέα δέντρα να προλάβουν να κάνουν κώνους. Όταν η ίδια πλαγιά καίγεται
> ξανά και ξανά μέσα σε λίγα χρόνια, το δάσος δεν προλαβαίνει να επιστρέψει και
> στη θέση του μένουν θάμνοι ή γυμνό έδαφος.

## Ανεβαίνοντας ένα βουνό, ταξιδεύεις προς τον πόλο

Το 1802 ο Γερμανός φυσιοδίφης **Αλεξάντερ φον Χούμπολτ** ανέβηκε ψηλά στις πλαγιές
του ηφαιστείου Τσιμποράσο, στο Εκουαδόρ, και σημείωνε τα φυτά σε κάθε ύψος. Παρατήρησε ότι
ανεβαίνοντας συναντούσε με τη σειρά σχεδόν τις ίδιες ζώνες που θα συναντούσε
αν ταξίδευε από τον Ισημερινό προς τον βορρά.

Ο λόγος είναι ότι η θερμοκρασία πέφτει με το υψόμετρο, κατά μέσο όρο γύρω στους
0,65 °C κάθε 100 m, όπως είδες στην ενότητα για τον καιρό. Ένα ψηλό βουνό είναι λοιπόν ένας ολόκληρος χάρτης φυσικών
ζωνών, στριμωγμένος σε λίγα χιλιόμετρα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φυσικές ζώνες σε ένα βουνό*

> **Θυμήσου**
>
> Η ίδια διαδοχή ζωνών εμφανίζεται δύο φορές: **οριζόντια**, από τον Ισημερινό
> προς τους πόλους, και **κάθετα**, από τους πρόποδες ενός βουνού ως την κορυφή
> του.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένας τόπος έχει ζέστη όλο τον χρόνο, αλλά σχεδόν όλη η βροχή του πέφτει μέσα σε πέντε-έξι μήνες. Τι τοπίο περιμένεις να δεις;

1. Ζέστη όλο τον χρόνο: ο τόπος βρίσκεται στην τροπική ζώνη. Το κρύο δεν σταματά ποτέ την ανάπτυξη.
2. Εκείνο που τη σταματά είναι η **ξηρασία**. Για μισό χρόνο το χώμα στεγνώνει και τα φυτά μένουν χωρίς νερό.
3. Ένα δέντρο χρειάζεται νερό κάθε χρόνο για να κρατήσει ζωντανό τον κορμό του. Το χόρτο μπορεί να ξεραθεί και να ξαναβγεί από τη ρίζα με τις πρώτες βροχές.
4. Άρα κερδίζουν τα χόρτα, με λίγα δέντρα που αντέχουν την ξηρασία και τη φωτιά: **σαβάνα**, όπως στο Σερενγκέτι της Τανζανίας.

### Παράδειγμα 2: Όταν ένα κομμάτι τροπικού δάσους κόβεται και καίγεται για να γίνει χωράφι, οι σοδειές πέφτουν μέσα σε λίγα χρόνια. Γιατί, αφού το δάσος ήταν τόσο πλούσιο;

1. Ο πλούτος του δάσους βρισκόταν στα **φυτά**, όχι στο χώμα. Οι θρεπτικές ουσίες ανακυκλώνονταν γρήγορα από τα πεσμένα φύλλα κατευθείαν στις ρίζες.
2. Όταν το δάσος καίγεται, η στάχτη δίνει στο χώμα θρεπτικές ουσίες μία φορά. Οι πρώτες σοδειές είναι καλές.
3. Χωρίς τον θόλο, η δυνατή τροπική βροχή πέφτει απευθείας στο γυμνό έδαφος και ξεπλένει τις ουσίες πιο βαθιά ή τις παρασύρει στα ποτάμια.
4. Σε λίγα χρόνια το χώμα εξαντλείται. Το χωράφι εγκαταλείπεται ή γίνεται βοσκότοπος, και για να συνεχιστεί η καλλιέργεια κόβεται νέο δάσος.

### Παράδειγμα 3: Τον Ιούλιο η ακτή κάτω από τον Όλυμπο έχει μέση θερμοκρασία περίπου 27 °C. Περίπου πόση θα έχει ο Μύτικας, στα 2.918 m, και ποια φυσική ζώνη θυμίζει;

1. Η θερμοκρασία πέφτει περίπου $0{,}65$ °C κάθε $100$ m.
2. Από τη θάλασσα ως την κορυφή είναι περίπου $2.900$ m, δηλαδή $29$ φορές τα $100$ m.

   Πτώση: $29 \times 0{,}65 \approx 19$ °C.
3. Θερμοκρασία στην κορυφή: $27 - 19 = 8$ °C — στο κατακαλόκαιρο.
4. Ο θερμότερος μήνας κάτω από τους 10 °C είναι το γνώρισμα της **τούνδρας**. Γι' αυτό κοντά στην κορυφή δεν ζουν δέντρα, μόνο χαμηλά φυτά ανάμεσα στους βράχους. Ο κανόνας δίνει μέσο όρο· ο άνεμος και το χιόνι κάνουν την κορυφή ακόμα πιο σκληρή.

## Ερωτήσεις

1. Ποιοι δύο παράγοντες αποφασίζουν κυρίως σε ποια φυσική ζώνη ανήκει ένας τόπος;
   - Το χρώμα του εδάφους και τα πετρώματα
   - Η θερμοκρασία και το διαθέσιμο νερό
   - Ο πληθυσμός και οι καλλιέργειες της χώρας
   - Η απόσταση από την πρωτεύουσα της ηπείρου
2. Γιατί το χώμα του τροπικού δάσους είναι φτωχό, ενώ το δάσος είναι τόσο πλούσιο;
   - Εκεί δεν πέφτουν ποτέ φύλλα στο έδαφος
   - Το κρύο της νύχτας σταματά τη σήψη των φύλλων
   - Οι θρεπτικές ουσίες βρίσκονται μέσα στα φυτά
   - Τα ζώα τρώνε όλο το χώμα της επιφάνειας
3. Τι κάνει τη σαβάνα να έχει χόρτα και λίγα δέντρα, ενώ είναι ζεστή όλο τον χρόνο;
   - Μια μακριά ξηρή εποχή κάθε χρόνο
   - Ο πολύ κρύος χειμώνας της
   - Το μόνιμα παγωμένο υπέδαφος
   - Η δυνατή βροχή που πέφτει κάθε μέρα
4. Η Ανταρκτική θεωρείται έρημος. Γιατί;
   - Δεν υπάρχουν δέντρα σε όλη την ήπειρο
   - Πέφτει ελάχιστο νερό, ως χιόνι, κάθε χρόνο
   - Είναι σκεπασμένη από άμμο κάτω από τον πάγο
   - Εκεί δεν ζει κανένας άνθρωπος μόνιμα
5. Ποια είναι η μεγαλύτερη φυσική ζώνη της στεριάς;
   - Το τροπικό δάσος
   - Η μεσογειακή
   - Η σαβάνα
   - Η τάιγκα
6. Γιατί τα δέντρα της τάιγκας έχουν βελόνες αντί για πλατιά φύλλα;
   - Για να τα προστατεύουν από τα φυτοφάγα ζώα
   - Επειδή το χώμα της τάιγκας είναι πολύ πλούσιο
   - Χάνουν λιγότερο νερό όταν το έδαφος είναι παγωμένο
   - Για να πιάνουν περισσότερο φως στις σύντομες μέρες του χειμώνα
7. Ανεβαίνοντας τον Όλυμπο, πάνω από τα δάση οξιάς βρίσκεις ρόμπολα και μετά αλπικά λιβάδια. Με τι μοιάζει αυτή η αλλαγή;
   - Με ταξίδι προς τον πόλο
   - Με ταξίδι προς τον Ισημερινό
   - Με ταξίδι προς την έρημο
   - Με αλλαγή εποχής, από χειμώνα σε καλοκαίρι
8. Τι κάνει η χαλέπιος πεύκη που τη βοηθά να ξαναφυτρώσει μετά από πυρκαγιά;
   - Ρίχνει τα φύλλα της κάθε φθινόπωρο
   - Έχει κώνους που ανοίγουν με τη ζέστη
   - Αποθηκεύει νερό στον χοντρό κορμό της
   - Φυτρώνει μόνο σε μέρη που δεν καίγονται

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται η φυσική ζώνη με τα απέραντα δάση κωνοφόρων που απλώνεται στη Σιβηρία και τον Καναδά;
2. Το πουρνάρι έχει μικρά, σκληρά, γυαλιστερά φύλλα, και το θυμάρι ρίχνει μέρος των φύλλων του το καλοκαίρι. Εξήγησε τι κοινό πρόβλημα λύνουν.
3. Ο πίνακας δίνει στοιχεία για πέντε πραγματικούς τόπους: τη Μόσχα, το Κάιρο, το Μανάους στη Βραζιλία, το Ούτκιαγκβικ στη βόρεια Αλάσκα και την Αθήνα — όχι με αυτή τη σειρά.

   Μέση θερμοκρασία του έτους και συνολική βροχή του έτους. Μέσοι όροι πολλών ετών, στρογγυλεμένοι.

   | Τόπος | Μέση θερμοκρασία | Βροχή τον χρόνο |
   | --- | --- | --- |
   | Α | $6$ °C | $700$ mm |
   | Β | $22$ °C | $25$ mm |
   | Γ | $27$ °C | $2.300$ mm |
   | Δ | $-11$ °C | $140$ mm |
   | Ε | $18$ °C | $400$ mm |

   α) Ποιος τόπος βρίσκεται στο τροπικό δάσος;
   β) Ποιοι δύο τόποι παίρνουν κάτω από $250$ mm βροχή, ο ένας καυτός κι ο άλλος παγωμένος;
   γ) Ποιος τόπος είναι η Αθήνα;
4. Στον Αμαζόνιο κόβεται δάσος για βοσκοτόπια και καλλιέργειες. Κάποιοι λένε ότι η Βραζιλία έχει δικαίωμα να αναπτυχθεί, όπως έκοψε κάποτε η Ευρώπη τα δικά της δάση. Άλλοι λένε ότι το δάσος πρέπει να προστατευτεί. Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/biomes
