# Αμερική και Ωκεανία

> Από τις Άνδεις ως την Αυστραλία: δύο νέοι κόσμοι και οι αυτόχθονες λαοί τους.

Γεωγραφία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/americas-oceania

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις το ανάγλυφο της Αμερικής: τις οροσειρές στα δυτικά και τις μεγάλες πεδιάδες και λεκάνες ποταμών στα ανατολικά.
- Να εξηγείς πού ζουν οι άνθρωποι στην Αυστραλία και γιατί.
- Να περιγράφεις τους αυτόχθονες λαούς της Αμερικής και της Ωκεανίας και τι άλλαξε γι' αυτούς με την άφιξη των Ευρωπαίων.
- Να υπολογίζεις διαφορές ώρας και εποχής ανάμεσα στην Ελλάδα και στο νότιο ημισφαίριο.

## Δύο «νέοι κόσμοι» — που δεν ήταν νέοι

Για τους Ευρωπαίους του 1492 η Αμερική ήταν ο «Νέος Κόσμος», και η Αυστραλία, αιώνες αργότερα, κάτι ακόμα πιο καινούργιο. Για τους ανθρώπους που ζούσαν ήδη εκεί, δεν ήταν τίποτα καινούργιο: οι **Αβορίγινες** της Αυστραλίας ζουν στην ήπειρο εδώ και τουλάχιστον $50.000$ χρόνια, και στην Αμερική υπήρχαν πόλεις, αυτοκρατορίες και ημερολόγια πολύ πριν φτάσει ο Κολόμβος.

Αμερική και Ωκεανία έχουν ένα κοινό: σήμερα τις κατοικούν κυρίως απόγονοι ανθρώπων που ήρθαν τα τελευταία πεντακόσια χρόνια — από την Ευρώπη, την Αφρική, την Ασία. Ανάμεσά τους και πολλοί Έλληνες: η **Μελβούρνη** έχει από τις μεγαλύτερες ελληνικές κοινότητες έξω από την Ελλάδα, και στις ΗΠΑ ζουν πάνω από ένα εκατομμύριο άνθρωποι ελληνικής καταγωγής.

## Η Αμερική: βουνά στα δυτικά, ποτάμια στα ανατολικά

Η Αμερική απλώνεται από τον Αρκτικό Ωκεανό σχεδόν ως την Ανταρκτική, σε περίπου $42$ εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα, με πάνω από ένα δισεκατομμύριο κατοίκους. Χωρίζεται σε **Βόρεια**, **Κεντρική** και **Νότια** Αμερική. Η **διώρυγα του Παναμά**, από το 1914, ενώνει τον Ατλαντικό με τον Ειρηνικό μέσα από έναν στενό λαιμό ξηράς.

Το ανάγλυφο έχει ένα καθαρό σχέδιο, και στις δύο Αμερικές:

- **Στα δυτικά, ψηλές οροσειρές** κατά μήκος του Ειρηνικού: τα **Βραχώδη Όρη** στη Βόρεια Αμερική, οι **Άνδεις** στη Νότια. Οι Άνδεις είναι η μακρύτερη οροσειρά ξηράς της Γης, περίπου $7.000$ χιλιόμετρα, με ψηλότερη κορυφή το **Ακονκάγκουα** ($6.961$ m). Εδώ η πλάκα **Νάσκα**, ο ωκεάνιος φλοιός κάτω από τον ανατολικό Ειρηνικό, βυθίζεται κάτω από την ήπειρο, όπως η αφρικανική κάτω από το Αιγαίο — γι' αυτό η Χιλή και το Περού έχουν ισχυρούς σεισμούς και ηφαίστεια.
- **Στο κέντρο και στα ανατολικά, πεδιάδες και μεγάλες λεκάνες ποταμών**: οι Μεγάλες Πεδιάδες και ο **Μισισιπής** στον βορρά, ο **Αμαζόνιος** και οι **Πάμπας** στον νότο.

*Χάρτης του κόσμου με τα Βραχώδη Όρη και τις Άνδεις στα δυτικά της Αμερικής, και τον Μισισιπή και τον Αμαζόνιο.*

*Η νότια πλευρά του Ακονκάγκουα, στις Άνδεις της Αργεντινής, κοντά στα σύνορα με τη Χιλή. Είναι η ψηλότερη κορυφή της Γης έξω από την Ασία. Τα κοφτερά, απότομα βράχια είναι σημάδι βουνού νέου, όπως οι Άλπεις.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Αμερική και Αυστραλία από το πλάι*

Ο **Αμαζόνιος** είναι ο ποταμός με τον μεγαλύτερο όγκο νερού στον κόσμο: περίπου το ένα πέμπτο όλου του γλυκού νερού που χύνουν τα ποτάμια της Γης στους ωκεανούς. Γύρω του απλώνεται το μεγαλύτερο **τροπικό δάσος** του πλανήτη, κατά το μεγαλύτερο μέρος στη Βραζιλία. Λίγο πιο δυτικά, πίσω από τις Άνδεις, η έρημος **Ατακάμα** της Χιλής είναι από τα πιο ξερά μέρη της Γης.

## Οι λαοί της Αμερικής

> **Αυτόχθονες**
>
> Οι λαοί που ζούσαν σε έναν τόπο πριν από την άφιξη αποίκων από αλλού, και οι απόγονοί τους σήμερα.

Όταν έφτασαν οι Ισπανοί, στο κεντρικό Μεξικό κυριαρχούσαν οι **Αζτέκοι**, με πρωτεύουσα την Τενοτστιτλάν — πάνω στα ερείπιά της χτίστηκε η σημερινή Πόλη του Μεξικού. Οι **Μάγια** είχαν χτίσει πόλεις στη χερσόνησο του Γιουκατάν και στη Γουατεμάλα, με γραφή και ακριβές ημερολόγιο. Στις Άνδεις, οι **Ίνκας** κυβερνούσαν μια αυτοκρατορία χιλιάδων χιλιομέτρων, με δρόμους πάνω στα βουνά και πόλεις όπως το Κούσκο και το Μάτσου Πίτσου.

*Το Μάτσου Πίτσου, πόλη των Ίνκας ψηλά στις Άνδεις του Περού. Πρόσεξε τα πέτρινα σκαλοπάτια στις πλαγιές: είναι αναβαθμίδες, που κρατούσαν το χώμα για να καλλιεργηθεί το βουνό. Πίσω υψώνεται η κορυφή Ουάινα Πίτσου.*

Μέσα σε λίγες δεκαετίες μετά το 1492, **αρρώστιες** που έφεραν οι Ευρωπαίοι, όπως η ευλογιά, για τις οποίες οι αυτόχθονες δεν είχαν καμία ανοσία, σκότωσαν ένα πολύ μεγάλο μέρος του πληθυσμού. Μαζί με τους πολέμους και την καταναγκαστική εργασία, η αποικιοκρατία άλλαξε ριζικά τον χάρτη των λαών. Εκατομμύρια Αφρικανοί μεταφέρθηκαν με τη βία ως **σκλάβοι**, κυρίως στη Βραζιλία, στην Καραϊβική και στις ΗΠΑ.

Γι' αυτό σήμερα στην Αμερική μιλιούνται κυρίως **ισπανικά**, **αγγλικά** και **πορτογαλικά** (στη Βραζιλία), και γαλλικά στο Κεμπέκ του Καναδά και στην Αϊτή. Οι αυτόχθονες γλώσσες όμως δεν χάθηκαν: τα **κέτσουα**, η γλώσσα των Ίνκας, τα μιλούν ακόμα εκατομμύρια άνθρωποι στις Άνδεις, και στη Βολιβία και στη Γουατεμάλα οι αυτόχθονες είναι περίπου τέσσερις στους δέκα κατοίκους.

## Ωκεανία: μια ήπειρος-νησί και χιλιάδες νησιά

Η **Ωκεανία** είναι η μικρότερη σε πληθυσμό κατοικημένη ήπειρος: περίπου $45$ εκατομμύρια άνθρωποι. Περιλαμβάνει την **Αυστραλία**, τη **Νέα Ζηλανδία**, την **Παπούα Νέα Γουινέα** και χιλιάδες νησιά του Ειρηνικού.

Η Αυστραλία είναι σχεδόν όσο οι ΗΠΑ χωρίς την Αλάσκα, αλλά έχει μόνο περίπου $27$ εκατομμύρια κατοίκους. Το μεγαλύτερο μέρος της είναι **ξερό**: έρημοι και ημίξηρες εκτάσεις στο εσωτερικό, το λεγόμενο outback. Οι κάτοικοι είναι μαζεμένοι κυρίως σε λίγες μεγάλες πόλεις στην ακτή, και κυρίως στα **ανατολικά και νοτιοανατολικά** — Σίδνεϊ, Μελβούρνη, Μπρισμπέιν — όπου το κλίμα είναι ηπιότερο και πέφτει περισσότερη βροχή. Στα ανοιχτά της βορειοανατολικής ακτής απλώνεται ο **Μεγάλος Κοραλλιογενής Ύφαλος**, μήκους περίπου $2.300$ χιλιομέτρων.

*Το Ουλούρου, ένας τεράστιος βράχος στην καρδιά της Αυστραλίας, μέσα στο outback. Γύρω του, όσο φτάνει το μάτι, ξερό χορτάρι και θάμνοι, και κανένα σπίτι. Για τους Αβορίγινες Ανάνγκου είναι ιερός τόπος.*

Στη Νέα Ζηλανδία οι **Μαορί** είναι σχεδόν ένας στους πέντε κατοίκους, και η γλώσσα τους είναι επίσημη γλώσσα της χώρας. Στα μικρά νησιά του Ειρηνικού, όπως το **Τουβαλού** και το **Κιριμπάτι**, το έδαφος υψώνεται ελάχιστα μέτρα πάνω από τη θάλασσα, και η άνοδος της στάθμης της θάλασσας απειλεί την ίδια τους την ύπαρξη.

> **Κλειδί**
>
> Σε Αμερική και Αυστραλία η **θέση των βουνών** εξηγεί πολλά. Στην Αμερική οι οροσειρές είναι στα δυτικά, οπότε τα μεγάλα ποτάμια δεν πάνε στον Ειρηνικό αλλά στον Ατλαντικό (ο Μισισιπής κατεβαίνει νότια, ως τον Κόλπο του Μεξικού), και οι μεγάλες πεδιάδες βρίσκονται στο εσωτερικό. Στην Αυστραλία η μόνη μεγάλη οροσειρά είναι στα ανατολικά: σταματά την υγρασία του Ειρηνικού, και πίσω της η ήπειρος στεγνώνει.
>
> Και στις δύο ηπείρους οι **αυτόχθονες λαοί** ζούσαν εκεί χιλιάδες χρόνια πριν από τους Ευρωπαίους — και είναι ακόμα εκεί.

> **Πρόσεχε**
>
> Στο νότιο ημισφαίριο οι **εποχές είναι ανάποδες**. Όταν στην Ελλάδα είναι καλοκαίρι, στο Μπουένος Άιρες και στη Μελβούρνη είναι χειμώνας. Τα Χριστούγεννα εκεί είναι καλοκαιρινά, και πολλές οικογένειες τα περνούν στην παραλία. Η αιτία είναι η κλίση του άξονα της Γης, όχι η απόσταση από τον Ήλιο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Τον Ιούλιο η Αθήνα είναι 3 ώρες μπροστά από την ώρα του Γκρίνουιτς και η Μελβούρνη 10. Ένα παιδί στην Αθήνα θέλει να τηλεφωνήσει στον ξάδερφό του στη Μελβούρνη στις 20:00. Τι ώρα και τι εποχή είναι εκεί;

1. Η διαφορά είναι $10 - 3 = 7$ ώρες. Η Μελβούρνη είναι ανατολικότερα, άρα **μπροστά**.
2. $20 + 7 = 27$, δηλαδή $3$ τα ξημερώματα της **επόμενης** μέρας. Καλύτερα να τηλεφωνήσει νωρίς το πρωί της Αθήνας, που είναι απόγευμα στη Μελβούρνη.
3. Ο Ιούλιος στο νότιο ημισφαίριο είναι **χειμώνας**: ο ξάδερφος θα είναι μάλλον με μπουφάν, ενώ στην Αθήνα κάνει καύσωνα.
4. Η διαφορά δεν μένει ίδια όλο τον χρόνο: τον Ιανουάριο η Αθήνα γυρίζει στη χειμερινή ώρα και η Μελβούρνη στη θερινή, και η διαφορά γίνεται $9$ ώρες.

### Παράδειγμα 2: Η Αυστραλία έχει περίπου 27 εκατομμύρια κατοίκους σε 7.700.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Η Ελλάδα 10,4 εκατομμύρια σε 132.000. Ποια είναι πιο πυκνοκατοικημένη, και τι κρύβει ο αριθμός;

1. Αυστραλία: $27.000.000 : 7.700.000 \approx 3{,}5$ κάτοικοι ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο.
2. Ελλάδα: $10.400.000 : 132.000 \approx 79$ κάτοικοι ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο — πάνω από είκοσι φορές πυκνότερα.
3. Ο μέσος όρος όμως κρύβει την κατανομή. Στο εσωτερικό της Αυστραλίας μπορείς να οδηγείς ώρες χωρίς να δεις σπίτι, ενώ το Σίδνεϊ και η Μελβούρνη έχουν πάνω από πέντε εκατομμύρια κατοίκους η καθεμιά.
4. Η Αυστραλία είναι λοιπόν μια από τις πιο **αραιοκατοικημένες** χώρες του κόσμου και ταυτόχρονα μια από τις πιο **αστικές**: η μεγάλη πλειονότητα ζει σε πόλεις.

### Παράδειγμα 3: Ο Αμαζόνιος ξεκινά από τις Άνδεις του Περού, λιγότερο από 200 χιλιόμετρα από τον Ειρηνικό. Γιατί δεν χύνεται στον Ειρηνικό, αλλά ταξιδεύει χιλιάδες χιλιόμετρα ως τον Ατλαντικό;

1. Το νερό κυλά πάντα **προς τα κάτω**. Ανάμεσα στις πηγές και στον Ειρηνικό η πλευρά των Άνδεων είναι απότομη και στενή· εκεί κατεβαίνουν μόνο μικρά, σύντομα ποτάμια.
2. Η ανατολική πλευρά των Άνδεων κατεβαίνει σε μια τεράστια, χαμηλή λεκάνη που γέρνει ελαφρά προς τον Ατλαντικό. Όλα τα νερά της μαζεύονται στον ίδιο ποταμό.
3. Η κορυφογραμμή των Άνδεων είναι λοιπόν ο **υδροκρίτης** της ηπείρου: η γραμμή που χωρίζει τα νερά που πάνε στον έναν ωκεανό από εκείνα που πάνε στον άλλον.
4. Το ίδιο συμβαίνει και στη Βόρεια Αμερική με τα Βραχώδη Όρη και τον Μισισιπή. Όπου τα βουνά είναι κοντά στη μία ακτή, τα μεγάλα ποτάμια πάνε στην άλλη.

> **Θυμήσου**
>
> - Στην Αμερική οι οροσειρές (**Βραχώδη Όρη**, **Άνδεις**) είναι στα δυτικά· οι πεδιάδες και οι μεγάλοι ποταμοί (**Μισισιπής**, **Αμαζόνιος**) στο κέντρο και στα ανατολικά.
> - Ο **Αμαζόνιος** έχει τον μεγαλύτερο όγκο νερού και το μεγαλύτερο τροπικό δάσος της Γης.
> - Η **Αυστραλία** είναι κυρίως ξερή· οι κάτοικοί της ζουν σε πόλεις στις ακτές, κυρίως στα ανατολικά και νοτιοανατολικά.
> - **Αζτέκοι, Μάγια, Ίνκας, Αβορίγινες, Μαορί**: οι αυτόχθονες λαοί ήταν εκεί πολύ πριν από τους Ευρωπαίους.
> - Στο νότιο ημισφαίριο οι εποχές είναι ανάποδες από τις δικές μας.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποια πλευρά της Νότιας Αμερικής βρίσκονται οι Άνδεις;
   - Στα δυτικά, κατά μήκος του Ειρηνικού
   - Στα ανατολικά, κατά μήκος του Ατλαντικού
   - Στο κέντρο, γύρω από τη λεκάνη του Αμαζονίου
   - Στον νότο, μόνο στη Γη του Πυρός
2. Σε τι είναι πρώτος στον κόσμο ο Αμαζόνιος;
   - Στον όγκο νερού που χύνει στον ωκεανό
   - Στο βάθος του νερού στις εκβολές
   - Στον αριθμό των χωρών από τις οποίες περνά
   - Στο πόσο λίγο νερό έχει το καλοκαίρι
3. Τι ενώνει η διώρυγα του Παναμά;
   - Τον Ατλαντικό με τον Ειρηνικό Ωκεανό
   - Την Ερυθρά Θάλασσα με τη Μεσόγειο
   - Τον Ινδικό με τον Ειρηνικό Ωκεανό, στην Ασία
   - Τον Αρκτικό με τον Ατλαντικό Ωκεανό
4. Πού ζουν οι περισσότεροι κάτοικοι της Αυστραλίας;
   - Σε πόλεις στις ακτές, κυρίως στα ανατολικά και νοτιοανατολικά
   - Σε αγροκτήματα διάσπαρτα σε όλο το εσωτερικό της ηπείρου
   - Στη βορειοδυτική ακτή, γύρω από τις ερήμους της Πέρθης
   - Στα μικρά νησιά του Ειρηνικού, ανάμεσα στη Νέα Ζηλανδία και στα Φίτζι
5. Ποια ήταν η σημαντικότερη αιτία της μεγάλης μείωσης των αυτόχθονων της Αμερικής μετά το 1492;
   - Αρρώστιες από την Ευρώπη, για τις οποίες δεν είχαν καμία ανοσία
   - Μια μεγάλη ξηρασία που κατέστρεψε τις σοδειές σε όλη την ήπειρο
   - Η μετανάστευσή τους σε άλλες ηπείρους για να βρουν δουλειά
   - Οι πόλεμοι ανάμεσα στους Αζτέκους και στους Ίνκας για τα σύνορα
6. Ποια είναι η επίσημη γλώσσα της Βραζιλίας;
   - Τα πορτογαλικά
   - Τα ισπανικά
   - Τα κέτσουα των Άνδεων
   - Τα γαλλικά
7. Όταν στην Ελλάδα είναι Ιανουάριος, τι εποχή είναι στη Μελβούρνη;
   - Καλοκαίρι
   - Χειμώνας
   - Άνοιξη
   - Φθινόπωρο
8. Γιατί η άνοδος της στάθμης της θάλασσας απειλεί ιδιαίτερα το Τουβαλού και το Κιριμπάτι;
   - Είναι νησιά που υψώνονται μόνο λίγα μέτρα πάνω από τη θάλασσα
   - Βρίσκονται πάνω στις Άνδεις, που βυθίζονται κάθε χρόνο
   - Είναι τα πιο πολυπληθή νησιά του κόσμου, χωρίς κανέναν ελεύθερο χώρο
   - Έχουν πάνω τους μεγάλους παγετώνες που λιώνουν γρήγορα

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι η ψηλότερη κορυφή της Αμερικής, σε ποια οροσειρά βρίσκεται και πόσο ψηλή είναι;
2. Γιατί σχεδόν όλοι οι Αυστραλοί ζουν σε πόλεις κοντά στην ακτή, κυρίως στα ανατολικά και νοτιοανατολικά;
3. Στον χάρτη σημειώνονται τρεις χώρες της Αμερικής. Ποια γλώσσα μιλιέται κυρίως στην καθεμιά;
   *Χάρτης του κόσμου με τις ΗΠΑ, τη Βραζιλία και την Αργεντινή.*
4. Ο πίνακας δείχνει τι ποσοστό των κατοίκων δηλώνει ότι ανήκει σε αυτόχθονα λαό σε πέντε χώρες.

   Ποσοστό όσων δήλωσαν αυτόχθονες στην τελευταία απογραφή κάθε χώρας (2018–2024), στρογγυλεμένο. Κάθε χώρα ρωτά με δικό της τρόπο, οπότε η σύγκριση είναι κατά προσέγγιση.

   | Χώρα | Ήπειρος | Αυτόχθονες |
   | --- | --- | --- |
   | Γουατεμάλα | Αμερική | $44\%$ |
   | Βολιβία | Αμερική | $39\%$ |
   | Νέα Ζηλανδία | Ωκεανία | $18\%$ |
   | Καναδάς | Αμερική | $5\%$ |
   | Αυστραλία | Ωκεανία | $4\%$ |

   α) Σε ποια χώρα του πίνακα είναι μεγαλύτερο το ποσοστό των αυτόχθονων;
   β) Πώς λέγεται ο αυτόχθονας λαός της χώρας της Ωκεανίας με το μεγαλύτερο ποσοστό;
   γ) Η Νέα Ζηλανδία έχει περίπου $5{,}3$ εκατομμύρια κατοίκους. Πόσοι περίπου είναι αυτόχθονες;
5. Στον Αμαζόνιο, κάποιοι θέλουν να κόβεται δάσος για βοσκοτόπια, καλλιέργειες και δρόμους, που δίνουν δουλειά και εισόδημα. Άλλοι θέλουν το δάσος προστατευμένο. Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/americas-oceania
