# Αφρική

> Έρημοι, σαβάνες και ο Νείλος — και η ήπειρος με τον πιο νέο πληθυσμό.

Γεωγραφία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/africa

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τις κλιματικές ζώνες της Αφρικής και γιατί επαναλαμβάνονται βόρεια και νότια του ισημερινού.
- Να εξηγείς πώς ο Νείλος και η έρημος καθορίζουν πού ζουν οι άνθρωποι στην Αίγυπτο.
- Να ξεχωρίζεις τη μεγάλη ποικιλία των αφρικανικών χωρών σε πληθυσμό, πόλεις και οικονομία.
- Να εξηγείς γιατί η Αφρική έχει τον πιο νέο πληθυσμό της Γης.

## Μια ήπειρος, πενήντα τέσσερις χώρες

Από την Κρήτη ως τις ακτές της Λιβύης είναι περίπου $300$ χιλιόμετρα. Η **Αφρική** είναι η γειτονική μας ήπειρος — και συχνά αυτή που ξέρουμε λιγότερο.

Είναι η δεύτερη μεγαλύτερη ήπειρος, με περίπου $30$ εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα, και η δεύτερη πολυπληθέστερη, με περίπου $1{,}5$ δισεκατομμύριο κατοίκους. Έχει **$54$ ανεξάρτητα κράτη** — περισσότερα από κάθε άλλη ήπειρο — και μιλιούνται σε αυτήν πάνω από δύο χιλιάδες γλώσσες.

> **Πρόσεχε**
>
> Η Αφρική **δεν είναι μία χώρα** και δεν έχει μία εικόνα. Η Αίγυπτος, η Νιγηρία και η Νότια Αφρική διαφέρουν μεταξύ τους όσο η Ελλάδα, η Νορβηγία και η Ρωσία — σε κλίμα, γλώσσα, θρησκεία, οικονομία. Υπάρχουν πολύ φτωχές περιοχές, αλλά και μεγαλουπόλεις με ουρανοξύστες, πανεπιστήμια, εταιρείες τεχνολογίας και κινηματογραφικές βιομηχανίες. Όποιος λέει «στην Αφρική» χωρίς να πει πού, συνήθως δεν λέει πολλά.

## Ζώνες που επαναλαμβάνονται

Ο **ισημερινός** περνά σχεδόν από τη μέση της ηπείρου. Γι' αυτό οι κλιματικές ζώνες εμφανίζονται **δύο φορές**, σαν σε καθρέφτη, μία βόρεια και μία νότια:

| Από τον ισημερινό προς τα έξω | Κλίμα                                                          | Πού, στον βορρά                   | Πού, στον νότο           |
| ----------------------------- | -------------------------------------------------------------- | --------------------------------- | ------------------------ |
| 1                             | **ισημερινό**: ζέστη και βροχή όλο τον χρόνο, τροπικό δάσος    | λεκάνη του Κονγκό                 | λεκάνη του Κονγκό        |
| 2                             | **σαβάνα**: χορτάρι και σκόρπια δέντρα, βροχερή και ξερή εποχή | Νιγηρία, Νότιο Σουδάν             | Τανζανία, Ζάμπια         |
| 3                             | **στέπα**: λίγη και αβέβαιη βροχή                              | Σαχέλ                             | Μποτσουάνα, νότια Αγκόλα |
| 4                             | **έρημος**                                                     | Σαχάρα                            | Ναμίμπ, στη Ναμίμπια     |
| 5                             | **μεσογειακό**: βροχερός χειμώνας, ξερό καλοκαίρι              | ακτές Μαρόκου, Αλγερίας, Τυνησίας | περιοχή του Κέιπ Τάουν   |

Η **Σαχάρα**, με περίπου $9$ εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα, είναι η μεγαλύτερη θερμή έρημος της Γης — σχεδόν όσο οι ΗΠΑ. Στο νότιο άκρο της, το **Σαχέλ** είναι μια λωρίδα όπου η βροχή κάποια χρόνια φτάνει και κάποια όχι, και οι ξηρασίες πλήττουν ανθρώπους και κοπάδια.

*Χάρτης του κόσμου με τον Ισημερινό και τους τροπικούς, τη Σαχάρα και την Καλαχάρι, και τα ποτάμια Νείλο, Κονγκό και Νίγηρα.*

Στα ανατολικά, η **Μεγάλη Τάφρος** (Rift Valley) είναι ένα τεράστιο ρήγμα από την Αιθιοπία ως τη Μοζαμβίκη, όπου η ήπειρος σιγά-σιγά σκίζεται. Γύρω της υψώνονται ηφαίστεια, όπως το **Κιλιμάντζαρο** ($5.895$ m) με χιόνι στην κορυφή, λίγο νοτιότερα από τον ισημερινό, και απλώνονται μεγάλες λίμνες: μακριές και βαθιές μέσα στο ρήγμα, όπως η **Τανγκανίκα**, και πιο ρηχές ανάμεσα στους δύο κλάδους του, όπως η **Βικτόρια**.

*Η κοιλάδα Κέριο, κομμάτι της Μεγάλης Τάφρου στην Κένυα, από το χείλος της. Ο χαμηλός, επίπεδος πάτος είναι το έδαφος που βούλιαξε ανάμεσα σε ρήγματα· απέναντι υψώνεται το άλλο τοίχωμα της τάφρου.*

## Ο Νείλος και η Αίγυπτος

Ο **Νείλος**, με μήκος περίπου $6.650$ χιλιόμετρα, είναι από τα μεγαλύτερα ποτάμια του κόσμου. Ο **Λευκός Νείλος** ξεκινά από την περιοχή της λίμνης Βικτόρια, ο **Γαλάζιος Νείλος** από τα βουνά της Αιθιοπίας, και ενώνονται στο Χαρτούμ του Σουδάν. Από εκεί ο ποταμός διασχίζει τη Σαχάρα χωρίς να δέχεται σχεδόν καμία βροχή, ως τη Μεσόγειο.

Στην Αίγυπτο αυτό φαίνεται από το διάστημα: μια πράσινη λωρίδα μέσα σε κίτρινη έρημο, που ανοίγει σε **δέλτα** στον βορρά. Εκεί ζουν σχεδόν όλοι οι Αιγύπτιοι. Και εκεί, στην Αλεξάνδρεια, άκμασε για πάνω από έναν αιώνα μια μεγάλη ελληνική κοινότητα — εκεί γεννήθηκε και έζησε ο ποιητής **Κωνσταντίνος Καβάφης**.

*Παλιά αεροφωτογραφία της κοιλάδας του Νείλου κοντά στο Κάιρο, με τις πυραμίδες της Γκίζας στο βάθος. Μπροστά, χωράφια και δέντρα που ποτίζει το ποτάμι· πίσω τους, χωρίς καμία μετάβαση, αρχίζει η έρημος. Αυτή την κοφτή γραμμή βλέπουν και οι δορυφόροι.*

## Πολλές Αφρικές

Οι πληθυσμοί των μεγαλύτερων χωρών δείχνουν ήδη πόσο διαφορετικό μέγεθος έχουν. Η Ελλάδα, με $10$ εκατομμύρια, είναι η γραμμή που μόλις ξεκολλάει από τη βάση: κοίταξε τη Νιγηρία και υπολόγισε πόσες «Ελλάδες» χωρούν μέσα της.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οι επτά πολυπληθέστερες χώρες της Αφρικής, σε εκατομμύρια κατοίκους*

Και πίσω από κάθε στήλη, μια άλλη ιστορία:

- **Νιγηρία.** Η πολυπληθέστερη χώρα της ηπείρου. Πετρέλαιο στο δέλτα του Νίγηρα, το **Λάγος** με πάνω από $15$ εκατομμύρια κατοίκους, και το «Nollywood», μία από τις μεγαλύτερες κινηματογραφικές βιομηχανίες του κόσμου σε αριθμό ταινιών.
- **Αιθιοπία.** Ορεινή χώρα χωρίς θάλασσα, πατρίδα του καφέ. Η **Αντίς Αμπέμπα** είναι έδρα της Αφρικανικής Ένωσης. Δεν έγινε ποτέ αποικία, αν και την κατέλαβε η Ιταλία από το 1936 ως το 1941.
- **Αίγυπτος.** Χώρα του Νείλου και της διώρυγας του Σουέζ, με το **Κάιρο**, τη μεγαλύτερη πόλη του αραβικού κόσμου, και τον τουρισμό των αρχαίων μνημείων.
- **Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό.** Τροπικό δάσος, ο ποταμός Κονγκό με τεράστιο όγκο νερού, και κοιτάσματα κοβαλτίου και χαλκού που χρειάζονται οι μπαταρίες όλου του κόσμου.
- **Κένυα.** Σαβάνα και εθνικά πάρκα, τσάι και λουλούδια που φτάνουν αεροπορικώς στην Ευρώπη, και το **M-Pesa**: από το 2007 εκατομμύρια Κενυάτες πληρώνουν και στέλνουν χρήματα με απλό κινητό, χρόνια πριν αυτό γίνει συνηθισμένο στην Ευρώπη.
- **Νότια Αφρική.** Η πιο βιομηχανική οικονομία της ηπείρου, με ορυχεία χρυσού και πλατίνας, και τρεις πρωτεύουσες. Το 1994 τελείωσε το **απαρτχάιντ**, το σύστημα φυλετικών διακρίσεων, και ο Νέλσον Μαντέλα έγινε πρόεδρος.

*Βουβάλι στο Εθνικό Πάρκο του Ναϊρόμπι, και πίσω του οι ουρανοξύστες της πρωτεύουσας της Κένυας. Η σαβάνα και η μεγαλούπολη χωρούν στην ίδια φωτογραφία: γι' αυτό η Αφρική δεν έχει μία εικόνα.*

Τα περισσότερα σύνορα της Αφρικής τα χάραξαν ευρωπαϊκές δυνάμεις, κυρίως μετά τη Διάσκεψη του Βερολίνου (1884–1885), συχνά με χάρακα πάνω στον χάρτη και χωρίς να ρωτήσουν τους λαούς που ζούσαν εκεί. Οι περισσότερες χώρες έγιναν ανεξάρτητες ανάμεσα στο 1950 και στο 1975 — μόνο το 1960 ανεξαρτητοποιήθηκαν δεκαεπτά. Γι' αυτό σε πολλές χώρες γλώσσες του κράτους είναι ακόμα τα αγγλικά, τα γαλλικά ή τα πορτογαλικά, δίπλα στις τοπικές γλώσσες.

> **Κλειδί**
>
> Η Αφρική είναι η **πιο νέα ήπειρος**. Η διάμεση ηλικία είναι περίπου $19$ χρόνια — ο μισός πληθυσμός είναι κάτω από αυτή την ηλικία. Στην Ελλάδα είναι περίπου $46$.
>
> Γιατί τόσο νέα; Σε πολλές αφρικανικές χώρες κάθε γυναίκα αποκτά ακόμα κατά μέσο όρο τέσσερα ή περισσότερα παιδιά, ενώ η παιδική θνησιμότητα έχει πέσει πολύ τις τελευταίες δεκαετίες: γεννιούνται πολλά παιδιά και τα περισσότερα μεγαλώνουν.
>
> Ο ΟΗΕ εκτιμά ότι ως το 2050 περίπου ένας στους τέσσερις ανθρώπους της Γης θα ζει στην Αφρική. Αυτό σημαίνει τεράστιες ανάγκες σε σχολεία, δουλειές και πόλεις — και ταυτόχρονα το μεγαλύτερο εργατικό δυναμικό του μέλλοντος.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε πολλούς παγκόσμιους χάρτες η Γροιλανδία φαίνεται σχεδόν όσο η Αφρική. Η Γροιλανδία έχει περίπου 2,2 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα, η Αφρική περίπου 30. Τι συμβαίνει;

1. Διαιρούμε: $30 : 2{,}2 \approx 14$. Η Αφρική είναι περίπου **δεκατέσσερις φορές** μεγαλύτερη από τη Γροιλανδία.
2. Οι χάρτες αυτοί χρησιμοποιούν την **προβολή Μερκάτορα**, που είναι πολύ χρήσιμη στη ναυσιπλοΐα γιατί κρατά σωστές τις κατευθύνσεις.
3. Το τίμημα είναι ότι τεντώνει τις εκτάσεις όσο απομακρυνόμαστε από τον ισημερινό. Η Γροιλανδία, κοντά στον Πόλο, φουσκώνει· η Αφρική, πάνω στον ισημερινό, μένει σχεδόν στο πραγματικό της μέγεθος.
4. Μέσα στην έκταση της Αφρικής χωρούν οι ΗΠΑ, η Κίνα, η Ινδία και μεγάλο μέρος της Ευρώπης μαζί. Κανένας επίπεδος χάρτης δεν είναι σωστός σε όλα· κάθε προβολή διαλέγει τι θα θυσιάσει.

### Παράδειγμα 2: Η Αίγυπτος έχει περίπου 116 εκατομμύρια κατοίκους και έκταση περίπου 1.000.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Σχεδόν όλοι όμως ζουν στην κοιλάδα και στο δέλτα του Νείλου, περίπου 50.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Πόση είναι η πυκνότητα στη χώρα και πόση εκεί που ζουν οι άνθρωποι;

1. Σε όλη τη χώρα: $116.000.000 : 1.000.000 = 116$ κάτοικοι ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο — μεγαλύτερη από της Ελλάδας, που είναι περίπου $80$, αλλά όχι κάτι ακραίο.
2. Στον Νείλο: $116.000.000 : 50.000 \approx 2.300$ κάτοικοι ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο.
3. Η πρώτη πυκνότητα μοιράζει τους ανθρώπους και στην έρημο, όπου δεν ζει σχεδόν κανείς. Η δεύτερη δείχνει την πραγματική εικόνα: ένα από τα πιο πυκνοκατοικημένα μέρη του κόσμου, ανάμεσα σε δύο ερήμους.
4. Ο μέσος όρος σε μια ολόκληρη χώρα μπορεί να κρύβει περισσότερα απ' όσα δείχνει. Ο χάρτης κατανομής πληθυσμού λέει την αλήθεια καλύτερα από έναν αριθμό.

### Παράδειγμα 3: Στο Κέιπ Τάουν πέφτουν περίπου 500 χιλιοστά βροχής τον χρόνο, τα περισσότερα από τον Μάιο ως τον Αύγουστο. Στην Αθήνα περίπου 400, τα περισσότερα από τον Νοέμβριο ως τον Φεβρουάριο. Έχουν διαφορετικό κλίμα;

1. Στην Αθήνα βρέχει κυρίως τον **χειμώνα**. Στο Κέιπ Τάουν βρέχει τον Μάιο–Αύγουστο — που στο νότιο ημισφαίριο είναι επίσης **χειμώνας**.
2. Και οι δύο πόλεις έχουν λοιπόν βροχερό χειμώνα και ξερό, ζεστό καλοκαίρι, με παρόμοιο ποσό βροχής: το **μεσογειακό κλίμα**.
3. Βρίσκονται σε παρόμοια απόσταση από τον ισημερινό: η Αθήνα περίπου $38$ μοίρες βόρεια, το Κέιπ Τάουν περίπου $34$ μοίρες νότια.
4. Γι' αυτό και στο νότιο άκρο της Αφρικής καλλιεργούνται αμπέλια και ελιές, όπως στην Ελλάδα — στην άλλη άκρη της ίδιας ηπείρου.

> **Θυμήσου**
>
> - Η Αφρική έχει **$54$ κράτη** και περίπου **$1{,}5$ δισεκατομμύριο** κατοίκους· είναι η πιο νέα ήπειρος.
> - Ο ισημερινός τη χωρίζει στη μέση, γι' αυτό οι κλιματικές ζώνες επαναλαμβάνονται βόρεια και νότια: δάσος, σαβάνα, στέπα, έρημος, μεσογειακό.
> - Η **Σαχάρα** είναι η μεγαλύτερη θερμή έρημος· ο **Νείλος** κρατά ζωντανή την Αίγυπτο.
> - Νιγηρία, Αιθιοπία, Αίγυπτος, Κένυα, Νότια Αφρική: χώρες με πολύ διαφορετικό πρόσωπο.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η πολυπληθέστερη χώρα της Αφρικής;
   - Η Νιγηρία
   - Η Αίγυπτος
   - Η Νότια Αφρική
   - Η Αλγερία
2. Γιατί οι κλιματικές ζώνες της Αφρικής εμφανίζονται δύο φορές, μία βόρεια και μία νότια;
   - Ο ισημερινός περνά σχεδόν από τη μέση της ηπείρου
   - Η έρημος Σαχάρα χωρίζει την ήπειρο σε δύο σχεδόν ίσα μέρη
   - Ο Νείλος κυλά από τον νότο προς τον βορρά
   - Η Μεγάλη Τάφρος σκίζει την ήπειρο στα δύο
3. Τι είναι το Σαχέλ;
   - Λωρίδα στο νότιο άκρο της Σαχάρας, με λίγη και αβέβαιη βροχή
   - Το τροπικό δάσος της λεκάνης του Κονγκό, με βροχή κάθε μέρα
   - Η εύφορη κοιλάδα του Νείλου, που ποτίζεται από τον ποταμό
   - Η μεσογειακή ακτή του Μαρόκου, με βροχερό χειμώνα και ξερό καλοκαίρι
4. Πού ζουν σχεδόν όλοι οι κάτοικοι της Αιγύπτου;
   - Στην κοιλάδα και στο δέλτα του Νείλου
   - Στις οάσεις της Δυτικής Ερήμου
   - Στις ακτές της Ερυθράς Θάλασσας και του Σινά
   - Ομοιόμορφα σε όλη τη χώρα
5. Η διάμεση ηλικία στην Αφρική είναι περίπου $19$ χρόνια. Τι σημαίνει αυτό;
   - Οι μισοί κάτοικοι της ηπείρου είναι κάτω από $19$ χρονών
   - Οι άνθρωποι στην Αφρική ζουν κατά μέσο όρο $19$ χρόνια
   - Κάθε αφρικανική χώρα έχει ακριβώς την ίδια ηλικιακή δομή
   - Οι περισσότεροι κάτοικοι έχουν γεννηθεί σε άλλη ήπειρο
6. Γιατί σε πολλούς χάρτες η Αφρική φαίνεται μικρότερη απ' ό,τι είναι;
   - Η προβολή Μερκάτορα μεγαλώνει τις περιοχές κοντά στους πόλους
   - Οι χάρτες δεν δείχνουν τη Σαχάρα, γιατί εκεί δεν ζει κανείς
   - Η Αφρική έχει μικρύνει από τη διάβρωση των ακτών της
   - Οι χάρτες σχεδιάζονται με την Ευρώπη σε μεγαλύτερη κλίμακα από τα υπόλοιπα
7. Με ποια καινοτομία έγινε γνωστή η Κένυα από το 2007;
   - Με τις πληρωμές και τα εμβάσματα μέσω απλού κινητού
   - Με την κινηματογραφική βιομηχανία που λέγεται «Nollywood»
   - Με το μεγαλύτερο φράγμα του Γαλάζιου Νείλου
   - Με τα ορυχεία χρυσού και πλατίνας της
8. Ποια αφρικανική πόλη έχει κλίμα που μοιάζει περισσότερο με της Αθήνας;
   - Το Κέιπ Τάουν
   - Η Κινσάσα του Κονγκό
   - Το Ναϊρόμπι
   - Το Λάγος

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι η μεγαλύτερη θερμή έρημος της Γης, και σε ποιο μέρος της Αφρικής βρίσκεται;
2. Στον χάρτη σημειώνονται με αριθμούς πέντε χώρες που γνώρισες στην ενότητα: η Νιγηρία, η Αιθιοπία, η Αίγυπτος, η ΛΔ Κονγκό και η Νότια Αφρική. Ποια είναι ποια;
   *Χάρτης του κόσμου με τα σύνορα των χωρών και πέντε αφρικανικές χώρες σημειωμένες με τους αριθμούς 1 ως 5.*
3. Γιατί ο πληθυσμός της Αφρικής είναι ο πιο νέος της Γης;
4. Ο πίνακας δείχνει τι ποσοστό των κατοίκων πέντε αφρικανικών χωρών ζει σε πόλεις.

   Αστικός πληθυσμός ως ποσοστό του συνόλου, περίπου 2023, στρογγυλεμένος. Πηγή: Παγκόσμια Τράπεζα, με βάση στοιχεία του ΟΗΕ. Για σύγκριση, στην Ελλάδα είναι περίπου 80%.

   | Χώρα | Κάτοικοι (εκατ.) | Ζουν σε πόλεις |
   | --- | --- | --- |
   | Νιγηρία | $230$ | $54\%$ |
   | Αιθιοπία | $130$ | $23\%$ |
   | Αίγυπτος | $115$ | $43\%$ |
   | Νότια Αφρική | $64$ | $69\%$ |
   | Κένυα | $56$ | $30\%$ |

   α) Ποια χώρα του πίνακα είναι η πιο αστική;
   β) Περίπου πόσα εκατομμύρια Αιθίοπες ζουν εκτός πόλεων;
   γ) Σε ποια χώρα του πίνακα ζουν σε πόλεις οι περισσότεροι άνθρωποι σε αριθμό;
5. Η Αιθιοπία έχτισε ένα μεγάλο φράγμα στον Γαλάζιο Νείλο για να παράγει ηλεκτρικό ρεύμα, που λείπει από εκατομμύρια κατοίκους της. Η Αίγυπτος, που παίρνει σχεδόν όλο το νερό της από τον Νείλο, φοβάται ότι θα της φτάνει λιγότερο. Ποιος έχει δίκιο; Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/geography/africa
