# Το κύτταρο

> Η μικρότερη μονάδα που ζει: μεμβράνη, κυτταρόπλασμα, πυρήνας.

Βιολογία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/the-cell

## Τι θα μάθεις

- Να διατυπώνεις την κυτταρική θεωρία με δικά σου λόγια.
- Να περιγράφεις τον ρόλο της κυτταρικής μεμβράνης, του κυτταροπλάσματος, του πυρήνα και των μιτοχονδρίων.
- Να ξεχωρίζεις το προκαρυωτικό από το ευκαρυωτικό κύτταρο και να εξηγείς γιατί τα κύτταρα είναι μικρά.

## Τρισεκατομμύρια κομμάτια

Κοίτα την παλάμη σου. Φαίνεται ενιαία, σαν ένα κομμάτι.

Στην πραγματικότητα είναι φτιαγμένη από δισεκατομμύρια μικρές μονάδες, κολλημένες η μία δίπλα στην άλλη. Κάθε μονάδα τρέφεται, παίρνει ενέργεια, πετάει άχρηστες ουσίες και, αν χρειαστεί, διαιρείται στα δύο. Κάθε μονάδα **ζει**.

Αυτές οι μονάδες είναι τα **κύτταρα**. Ολόκληρο το σώμα σου αποτελείται από περίπου $30$ με $40$ τρισεκατομμύρια κύτταρα — ο αριθμός είναι εκτίμηση, γιατί κανείς δεν μπορεί να τα μετρήσει ένα ένα.

## Η κυτταρική θεωρία

Στην προηγούμενη ενότητα είδες πώς το μικροσκόπιο αποκάλυψε τα κύτταρα. Μέσα στον 19ο αιώνα οι βιολόγοι συνόψισαν όσα έβλεπαν σε τρεις προτάσεις, που λέγονται **κυτταρική θεωρία**:

1. Όλοι οι οργανισμοί αποτελούνται από **ένα ή περισσότερα κύτταρα**.
2. Το κύτταρο είναι η **μικρότερη μονάδα ζωής**: τίποτα μικρότερο από ένα κύτταρο δεν έχει όλα τα γνωρίσματα της ζωής.
3. Κάθε κύτταρο προέρχεται από **άλλο κύτταρο**, που διαιρέθηκε.

Η τρίτη πρόταση είναι η πιο τολμηρή. Σημαίνει ότι κύτταρα δεν φτιάχνονται από το πουθενά — ούτε από λάσπη, ούτε από χαλασμένο κρέας, όπως πίστευαν πολλοί για αιώνες. Κάθε κύτταρο του σώματός σου κατάγεται, μέσα από αμέτρητες διαιρέσεις, από **ένα** αρχικό κύτταρο.

## Τρία μέρη που έχει κάθε κύτταρο

Τα κύτταρα διαφέρουν πολύ σε σχήμα και μέγεθος. Ένα νευρικό κύτταρο μπορεί να έχει προεκβολή μήκους σχεδόν ενός μέτρου· ένα ερυθρό αιμοσφαίριο είναι ένας μικρός δίσκος περίπου $7$ μm. Όλα όμως έχουν τρία βασικά μέρη.

*Αίμα στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο. Οι δίσκοι, βαθουλωμένοι στη μέση, είναι ερυθρά αιμοσφαίρια· η μπάλα με τις προεξοχές είναι λευκό αιμοσφαίριο. Η εικόνα είναι ασπρόμαυρη, γιατί το ηλεκτρονικό μικροσκόπιο δεν βλέπει χρώματα.*

**Κυτταρική μεμβράνη.** Ένα πολύ λεπτό περίβλημα γύρω από το κύτταρο. Δεν είναι απλός τοίχος: αφήνει να περάσουν κάποιες ουσίες και σταματά άλλες. Γι' αυτό λέμε ότι είναι **εκλεκτικά διαπερατή**. Από τη μεμβράνη μπαίνουν το οξυγόνο και οι θρεπτικές ουσίες και βγαίνουν τα άχρηστα.

**Κυτταρόπλασμα.** Ένα ζελατινώδες υγρό που γεμίζει το κύτταρο, κυρίως νερό με διαλυμένες ουσίες. Εδώ γίνονται πολλές από τις χημικές αντιδράσεις του μεταβολισμού. Μέσα του «επιπλέουν» μικρές δομές με ειδική δουλειά η καθεμιά, τα **οργανίδια**.

**Γενετικό υλικό.** Το **DNA**, το μόριο που περιέχει τις οδηγίες για το πώς φτιάχνεται και πώς λειτουργεί το κύτταρο. Όταν το κύτταρο διαιρείται, κάθε νέο κύτταρο παίρνει ένα πλήρες αντίγραφο.

## Ο πυρήνας και τα μιτοχόνδρια

Στα κύτταρα των ζώων, των φυτών και των μυκήτων το DNA είναι κλεισμένο σε ένα ξεχωριστό διαμέρισμα με δική του μεμβράνη: τον **πυρήνα**. Ο πυρήνας είναι συνήθως το πιο εμφανές σημείο στο μικροσκόπιο, ειδικά αν βάψεις το δείγμα.

*Κύτταρα από το εσωτερικό του μάγουλου, βαμμένα με κυανό του μεθυλενίου. Η σκούρα κουκκίδα σε κάθε κύτταρο είναι ο πυρήνας.*

Ο πυρήνας **ελέγχει** το κύτταρο. Οι οδηγίες του DNA καθορίζουν ποιες ουσίες θα φτιαχτούν, πότε και πόσες.

Ένα άλλο οργανίδιο που θα συναντάς συνέχεια είναι το **μιτοχόνδριο**. Στα μιτοχόνδρια γίνεται η **κυτταρική αναπνοή**: η τροφή, με τη βοήθεια του οξυγόνου, διασπάται και ελευθερώνει την **ενέργεια** που χρειάζεται το κύτταρο. Κύτταρα που δουλεύουν πολύ, όπως των μυών, έχουν πολλά μιτοχόνδρια.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μέσα σε ένα κύτταρο*

> **Πρόσεχε**
>
> Τα μιτοχόνδρια **δεν φτιάχνουν** ενέργεια από το τίποτα.
>
> Η ενέργεια είναι ήδη αποθηκευμένη στην τροφή, π.χ. στη γλυκόζη. Το μιτοχόνδριο την **απελευθερώνει** σε μορφή που μπορεί να χρησιμοποιήσει το κύτταρο — όπως ένας σταθμός που μετατρέπει καύσιμο σε ρεύμα, χωρίς να φτιάχνει το καύσιμο.

## Με πυρήνα και χωρίς πυρήνα

Δεν έχουν όλα τα κύτταρα πυρήνα. Τα **βακτήρια** έχουν το DNA τους ελεύθερο μέσα στο κυτταρόπλασμα, χωρίς μεμβράνη γύρω του. Δεν έχουν ούτε μιτοχόνδρια.

Έτσι χωρίζουμε τα κύτταρα σε δύο μεγάλες ομάδες:

|                                          | **Προκαρυωτικό**             | **Ευκαρυωτικό**                      |
| ---------------------------------------- | ---------------------------- | ------------------------------------ |
| Πυρήνας                                  | όχι· το DNA είναι ελεύθερο   | ναι, με δική του μεμβράνη            |
| Οργανίδια με μεμβράνη (π.χ. μιτοχόνδρια) | όχι                          | ναι                                  |
| Μέγεθος                                  | μικρό, περίπου $1$ με $5$ μm | μεγαλύτερο, περίπου $10$ με $100$ μm |
| Παραδείγματα                             | βακτήρια                     | ζώα, φυτά, μύκητες, πρώτιστα         |

*Βακτήρια E. coli στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο. Κάθε ραβδάκι, μήκους περίπου 2 μm, είναι ένα ολόκληρο κύτταρο χωρίς πυρήνα.*

Η λέξη «**καρυόν**» στα αρχαία σημαίνει «καρύδι» — ο πυρήνας. **Προ-καρυωτικό**: πριν από τον πυρήνα. **Ευ-καρυωτικό**: με πραγματικό πυρήνα.

> **Κλειδί**
>
> Κάθε κύτταρο, προκαρυωτικό ή ευκαρυωτικό, έχει **μεμβράνη**, **κυτταρόπλασμα** και **DNA**.
>
> Αυτά τα τρία είναι το ελάχιστο πακέτο της ζωής. Ο πυρήνας και τα οργανίδια είναι τρόποι να οργανωθεί καλύτερα η δουλειά σε μεγαλύτερα κύτταρα.
>
> Υπάρχουν και λίγα εξειδικευμένα κύτταρα που χάνουν κάτι από αυτά καθώς ωριμάζουν. Τα ώριμα ερυθρά αιμοσφαίρια του ανθρώπου χάνουν τον πυρήνα και μαζί το DNA τους· γι' αυτό δεν μπορούν πια να διαιρεθούν, και το σώμα φτιάχνει συνέχεια καινούργια.

## Γιατί τα κύτταρα είναι τόσο μικρά;

Ένα κύτταρο παίρνει ό,τι χρειάζεται και πετάει ό,τι δεν χρειάζεται **μέσα από την επιφάνειά του**, τη μεμβράνη. Αλλά ό,τι χρειάζεται το χρειάζεται **όλος ο όγκος** του.

Όταν ένα κύτταρο μεγαλώνει, ο όγκος του αυξάνεται πολύ πιο γρήγορα από την επιφάνειά του. Κάποια στιγμή η μεμβράνη δεν προλαβαίνει να τροφοδοτήσει όλο το εσωτερικό. Γι' αυτό ένας οργανισμός δεν μεγαλώνει φτιάχνοντας γιγάντια κύτταρα, αλλά φτιάχνοντας **περισσότερα** κύτταρα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Κυτταρική θεωρία**: όλοι οι οργανισμοί από κύτταρα· το κύτταρο είναι η μικρότερη μονάδα ζωής· κάθε κύτταρο από άλλο κύτταρο.
> - **Μεμβράνη**: ελέγχει τι μπαίνει και τι βγαίνει.
> - **Κυτταρόπλασμα**: το εσωτερικό υγρό με τα οργανίδια.
> - **Πυρήνας**: το DNA και ο έλεγχος.
> - **Μιτοχόνδριο**: κυτταρική αναπνοή, απελευθέρωση ενέργειας.
> - **Προκαρυωτικά** (βακτήρια) χωρίς πυρήνα· **ευκαρυωτικά** με πυρήνα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Επιφάνεια και όγκος: δύο κύβοι

1. Φαντάσου ένα κύτταρο σαν κύβο με ακμή $1$ μονάδα. Έχει $6$ έδρες:
   $$
   \text{E} = 6 \times 1 \times 1 = 6 \qquad \text{V} = 1 \times 1 \times 1 = 1
   $$
   Κάθε μονάδα όγκου εξυπηρετείται από $6$ μονάδες επιφάνειας.
2. Τώρα ένας κύβος με ακμή $2$:
   $$
   \text{E} = 6 \times 2 \times 2 = 24 \qquad \text{V} = 2 \times 2 \times 2 = 8
   $$
   Ο λόγος είναι $24 : 8 = 3$. Κάθε μονάδα όγκου έχει μόνο $3$ μονάδες επιφάνειας.
3. Διπλασιάζοντας το μέγεθος, η επιφάνεια ανά μονάδα όγκου **έπεσε στο μισό**. Αν συνέχιζες, το εσωτερικό του κυττάρου θα «πεινούσε».

   Αυτός είναι ο λόγος που τα κύτταρα μένουν μικρά, και οι μεγάλοι οργανισμοί έχουν απλώς πολλά από αυτά.

### Παράδειγμα 2: Ένα κύτταρο χωρίς πυρήνα: είναι βακτήριο;

1. Στο μικροσκόπιο βλέπεις ένα κύτταρο μεγέθους περίπου $2$ μm, χωρίς πυρήνα. Ένας συμμαθητής σου λέει: «Αφού δεν έχει πυρήνα, είναι νεκρό».
2. Θυμήσου ότι ο πυρήνας **δεν** είναι απαραίτητος για τη ζωή. Το ελάχιστο πακέτο είναι μεμβράνη, κυτταρόπλασμα και DNA.
3. Το μικρό μέγεθος και η απουσία πυρήνα ταιριάζουν σε **προκαρυωτικό** κύτταρο, πιθανότατα σε βακτήριο. Το DNA του είναι ελεύθερο στο κυτταρόπλασμα.
4. Το κύτταρο μπορεί κάλλιστα να ζει. Για να το ελέγξεις, θα κοίταζες αν πολλαπλασιάζεται και αν έχει μεταβολισμό — όχι αν έχει πυρήνα.

### Παράδειγμα 3: Γιατί τα μυϊκά κύτταρα έχουν πολλά μιτοχόνδρια;

1. Οι μύες κινούν το σώμα. Κάθε σύσπαση ξοδεύει **ενέργεια**.
2. Την ενέργεια για τη δουλειά του κυττάρου την απελευθερώνουν τα **μιτοχόνδρια**, με την κυτταρική αναπνοή.
3. Άρα ένα κύτταρο που ξοδεύει πολλή ενέργεια χρειάζεται πολλά μιτοχόνδρια. Με την ίδια λογική, περιμένεις λίγα μιτοχόνδρια σε ένα κύτταρο που δουλεύει ελάχιστα.
4. Αυτή είναι μια γενική ιδέα της Βιολογίας: η **δομή** ενός κυττάρου ταιριάζει με τη **δουλειά** του.

## Ερωτήσεις

1. Ποια πρόταση **ανήκει** στην κυτταρική θεωρία;
   - Κάθε κύτταρο προέρχεται από άλλο κύτταρο
   - Κάθε κύτταρο έχει πυρήνα
   - Τα κύτταρα φτιάχνονται από άψυχη ύλη όταν οι συνθήκες είναι κατάλληλες
   - Όλα τα κύτταρα έχουν το ίδιο σχήμα
2. Τι σημαίνει ότι η κυτταρική μεμβράνη είναι **εκλεκτικά διαπερατή**;
   - Αφήνει κάποιες ουσίες να περάσουν και άλλες όχι
   - Δεν αφήνει τίποτα να περάσει, ούτε μέσα ούτε έξω
   - Αφήνει τα πάντα να περάσουν
   - Είναι σκληρή και δίνει σχήμα στο κύτταρο
3. Ποιος είναι ο ρόλος του **πυρήνα**;
   - Περιέχει το DNA και ελέγχει τις λειτουργίες του κυττάρου
   - Απελευθερώνει ενέργεια από την τροφή με τη βοήθεια οξυγόνου
   - Γεμίζει το κύτταρο και κρατά τα οργανίδια στη θέση τους
   - Ελέγχει ποιες ουσίες μπαίνουν στο κύτταρο
4. Σε ποιο από τα παρακάτω κύτταρα περιμένεις να βρεις τα **περισσότερα** μιτοχόνδρια;
   - Σε κύτταρο του καρδιακού μυός
   - Σε κύτταρο της επιδερμίδας που σε λίγο θα πέσει
   - Σε κύτταρο λίπους κάτω από το δέρμα
   - Σε ένα βακτήριο
5. Τι έχει ένα **προκαρυωτικό** κύτταρο;
   - Μεμβράνη, κυτταρόπλασμα και DNA, αλλά όχι πυρήνα
   - Πυρήνα και κυτταρόπλασμα, αλλά όχι μεμβράνη
   - Μεμβράνη και κυτταρόπλασμα, αλλά όχι DNA
   - Μεμβράνη, πυρήνα και μιτοχόνδρια, όπως τα ζωικά
6. Ποιος οργανισμός αποτελείται από **ευκαρυωτικά** κύτταρα;
   - Ένα μανιτάρι
   - Τα βακτήρια του γιαουρτιού
   - Τα βακτήρια που προκαλούν πονόλαιμο
   - Κανένας· τα ευκαρυωτικά υπάρχουν μόνο στον άνθρωπο
7. Ένα κύτταρο μεγαλώνει και διπλασιάζει το μήκος του σε κάθε κατεύθυνση. Τι συμβαίνει;
   - Ο όγκος γίνεται $8$ φορές, η επιφάνεια μόνο $4$ φορές μεγαλύτερη
   - Η επιφάνεια και ο όγκος διπλασιάζονται, όπως και το μήκος
   - Η επιφάνεια μεγαλώνει περισσότερο από τον όγκο
   - Ο όγκος μένει ίδιος
8. Τα ώριμα ερυθρά αιμοσφαίρια του ανθρώπου χάνουν τον πυρήνα τους. Τι μπορείς να συμπεράνεις;
   - Δεν διαιρούνται, άρα ο οργανισμός φτιάχνει συνέχεια νέα
   - Είναι προκαρυωτικά κύτταρα, όπως τα βακτήρια
   - Είναι νεκρά από τη στιγμή που φτιάχνονται στον μυελό των οστών
   - Διαιρούνται πιο γρήγορα, αφού δεν έχουν πυρήνα να αντιγράψουν
9. Σε μια εργασία γράφει: «Τα μιτοχόνδρια φτιάχνουν ενέργεια για το κύτταρο.» Ποια διόρθωση είναι πιο ακριβής;
   - Απελευθερώνουν την ενέργεια που περιέχει η τροφή
   - Φτιάχνουν την τροφή του κυττάρου από το φως
   - Αποθηκεύουν την ενέργεια του κυττάρου για τον χειμώνα
   - Παίρνουν την ενέργεια έτοιμη από τον πυρήνα του κυττάρου
10. Αν σπάσει η μεμβράνη ενός ζωικού κυττάρου, τι θα χυθεί έξω πρώτα;
   - Το κυτταρόπλασμα, μαζί με τα οργανίδια
   - Τίποτα, γιατί το κυτταρικό τοίχωμα θα το κρατήσει
   - Μόνο το DNA
   - Μόνο νερό, χωρίς οργανίδια

## Ασκήσεις

1. Ποια τρία βασικά μέρη έχει ένα κύτταρο, είτε έχει πυρήνα είτε όχι;
2. Σε ποιο οργανίδιο γίνεται η κυτταρική αναπνοή;
3. Ένας κύβος έχει ακμή $3$. Πόση είναι η επιφάνεια ανά μονάδα όγκου; (επιφάνεια διά όγκο)
4. Σε ένα δείγμα ανθρώπινου αίματος βρίσκεις δύο είδη κυττάρων χωρίς πυρήνα. Το Α έχει μέγεθος περίπου $2$ μm και DNA ελεύθερο μέσα στο κυτταρόπλασμα. Το Β είναι ένας δίσκος περίπου $7$ μm, χωρίς καθόλου DNA.
   α) Τι είδους κύτταρο είναι το Α;
   β) Είναι και το Β προκαρυωτικό; Τι κύτταρο είναι;
   γ) Ποιο από τα δύο μπορεί να διαιρεθεί, και τι λείπει από το άλλο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/the-cell
