# Το αναπνευστικό σύστημα

> Εισπνοή, κυψελίδες, ανταλλαγή αερίων — και γιατί το κάπνισμα τα χαλάει.

Βιολογία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/respiratory-system

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τη διαδρομή του αέρα από τη μύτη ως τις κυψελίδες.
- Να εξηγείς πώς το διάφραγμα και οι μεσοπλεύριοι μύες προκαλούν την εισπνοή και την εκπνοή.
- Να εξηγείς την ανταλλαγή αερίων στις κυψελίδες και πώς τη βλάπτει το κάπνισμα.

## Δέκα χιλιάδες λίτρα την ημέρα

Κράτα την αναπνοή σου για λίγο. Μετά από μισό με ένα λεπτό, κάτι μέσα σου θα
σε αναγκάσει να ανασάνεις — δεν είναι θέμα θέλησης.

Σε ηρεμία παίρνεις περίπου **12 με 20 ανάσες το λεπτό**, και σε κάθε μία
μπαίνει περίπου **μισό λίτρο** αέρα. Αν το κάνεις λογαριασμό για μια ολόκληρη
μέρα, βγαίνουν γύρω στα **δέκα χιλιάδες λίτρα** αέρα — όσο χωράει ένα μικρό
δωμάτιο.

Όλη αυτή η δουλειά γίνεται για ένα πράγμα: να φτάνει **οξυγόνο** σε κάθε
κύτταρο και να φεύγει από εκεί το **διοξείδιο του άνθρακα**. Τη δουλειά την
κάνει το **αναπνευστικό σύστημα**, μαζί με το κυκλοφορικό.

## Η διαδρομή του αέρα

Ο αέρας περνά από μια σειρά σωλήνων που στενεύουν και διακλαδίζονται όλο και
περισσότερο:

**ρινική κοιλότητα → φάρυγγας → λάρυγγας → τραχεία → βρόγχοι → βρογχιόλια →
κυψελίδες**

- Στη **μύτη** ο αέρας **φιλτράρεται** από τις τρίχες και τη βλέννα,
  **ζεσταίνεται** και **υγραίνεται**. Γι' αυτό είναι καλύτερο να αναπνέεις
  από τη μύτη παρά από το στόμα.
- Ο **φάρυγγας** είναι κοινός δρόμος για τον αέρα και την τροφή. Όταν
  καταπίνεις, ένα πτερύγιο, η **επιγλωττίδα**, κλείνει την είσοδο του
  λάρυγγα, ώστε η τροφή να πάει στον οισοφάγο.
- Στον **λάρυγγα** βρίσκονται οι **φωνητικές χορδές**. Ο αέρας που τις
  περνά τις κάνει να πάλλονται: έτσι μιλάς.
- Η **τραχεία** κρατιέται πάντα ανοιχτή από **χόνδρινους δακτυλίους** σε
  σχήμα C. Το εσωτερικό της είναι επενδυμένο με **κροσσωτό επιθήλιο**:
  κύτταρα με μικροσκοπικές τριχούλες, τους **κροσσούς**, που κινούνται
  συνεχώς και σπρώχνουν τη βλέννα με τη σκόνη και τα μικρόβια προς τα πάνω,
  στον λαιμό.
- Η τραχεία χωρίζεται σε δύο **βρόγχους**, έναν για κάθε **πνεύμονα**. Μέσα
  στον πνεύμονα οι βρόγχοι διακλαδίζονται ξανά και ξανά, σαν ανάποδο δέντρο,
  σε λεπτά **βρογχιόλια**.
- Κάθε βρογχιόλιο καταλήγει σε ένα τσαμπί από μικροσκοπικές κυψέλες αέρα, τις
  **κυψελίδες**.

*Το εσωτερικό μιας τραχείας στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο. Οι τούφες από λεπτές τριχούλες είναι οι κροσσοί· κινούνται συνεχώς και σπρώχνουν τη βλέννα προς τα πάνω. Ανάμεσά τους φαίνονται κύτταρα χωρίς κροσσούς, με πολύ μικρότερες προεξοχές.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τη μύτη στις κυψελίδες*

## Πώς μπαίνει ο αέρας

Οι πνεύμονες **δεν έχουν δικούς τους μύες**. Δεν μπορούν να «ρουφήξουν» αέρα.
Τη δουλειά την κάνουν οι μύες γύρω τους: το **διάφραγμα**, ένας πλατύς μυς σε
σχήμα θόλου κάτω από τους πνεύμονες, και οι **μεσοπλεύριοι μύες** ανάμεσα στα
πλευρά.

*Ακτινογραφία θώρακα ενός υγιούς ανθρώπου. Οι πνεύμονες, γεμάτοι αέρα, φαίνονται σκούροι, και τα πλευρά τούς κλείνουν σαν κλουβί. Ανάμεσά τους, πιο ανοιχτόχρωμη, είναι η καρδιά. Από κάτω, ο θόλος του διαφράγματος χωρίζει τον θώρακα από την κοιλιά.*

Η φυσική είναι απλή: όταν ο θώρακας μεγαλώνει, ο αέρας μέσα στους πνεύμονες
έχει περισσότερο χώρο, η **πίεσή** του πέφτει κάτω από την πίεση του
ατμοσφαιρικού αέρα, και ο αέρας **ορμά μέσα**. Όταν ο θώρακας μικραίνει,
συμβαίνει το αντίθετο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Εισπνοή και εκπνοή*

Στην ηρεμία η εκπνοή δεν χρειάζεται καν μυϊκή προσπάθεια: αρκεί να χαλαρώσουν
οι μύες. Όταν τρέχεις ή φυσάς ένα μπαλόνι, μπαίνουν σε δουλειά και άλλοι
μύες, για να βγει ο αέρας πιο γρήγορα.

## Κυψελίδες: εκεί που αλλάζουν θέση τα αέρια

Οι δύο πνεύμονες έχουν μαζί **εκατοντάδες εκατομμύρια** κυψελίδες. Αν τις
άπλωνες, θα κάλυπταν περίπου **70 τετραγωνικά μέτρα** — οι εκτιμήσεις κυμαίνονται
από 50 ως 100 — δηλαδή όσο ένα διαμέρισμα.

Κάθε κυψελίδα είναι τυλιγμένη σε ένα δίχτυ από **τριχοειδή αγγεία**. Ανάμεσα
στον αέρα και στο αίμα υπάρχουν μόνο δύο πολύ λεπτά τοιχώματα: της κυψελίδας
και του τριχοειδούς, το καθένα **ενός κυττάρου**.

Εδώ γίνεται η **ανταλλαγή αερίων**, με **διάχυση**: κάθε αέριο κινείται από
εκεί όπου είναι πολύ προς εκεί όπου είναι λίγο.

- Το **οξυγόνο** είναι περισσότερο στον αέρα της κυψελίδας παρά στο αίμα που
  έρχεται από το σώμα, άρα περνά **στο αίμα** και δένεται με την
  **αιμοσφαιρίνη** των ερυθρών αιμοσφαιρίων.
- Το **διοξείδιο του άνθρακα** είναι περισσότερο στο αίμα, άρα περνά **στην
  κυψελίδα** και φεύγει με την εκπνοή.

Γιατί τόση ανάγκη για οξυγόνο; Γιατί στα **μιτοχόνδρια** κάθε κυττάρου γίνεται
η **κυτταρική αναπνοή**: η γλυκόζη «καίγεται» με οξυγόνο, δίνει ενέργεια και
αφήνει ως υπόλοιπα διοξείδιο του άνθρακα και νερό. Αυτό το διοξείδιο είναι
που εκπνέεις.

> **Κλειδί**
>
> Η **αναπνοή** έχει δύο μέρη που μπερδεύονται:
>
> - ο **αερισμός** των πνευμόνων, δηλαδή εισπνοή και εκπνοή, που τον κάνουν οι
>   μύες·
> - η **κυτταρική αναπνοή**, στα μιτοχόνδρια κάθε κυττάρου, όπου χρησιμοποιείται
>   το οξυγόνο.
>
> Ανάμεσά τους βρίσκονται οι **κυψελίδες**: τεράστια επιφάνεια, λεπτότατο
> τοίχωμα, πυκνά τριχοειδή. Είναι το ίδιο «κόλπο» που είδες στις λάχνες του
> εντέρου.

## Τι κάνει το κάπνισμα

Ο καπνός του τσιγάρου περιέχει χιλιάδες χημικές ουσίες, από τις οποίες
δεκάδες είναι γνωστό ότι προκαλούν καρκίνο. Τρεις από αυτές εξηγούν τις
περισσότερες βλάβες:

- Η **πίσσα** κάθεται στο εσωτερικό των αεραγωγών. **Παραλύει τους κροσσούς**,
  και η βλέννα με τη βρωμιά δεν ανεβαίνει πια· ερεθίζει και φθείρει τα
  **τοιχώματα των κυψελίδων**. Σε χρόνιους καπνιστές πολλές μικρές κυψελίδες
  σπάνε και γίνονται λιγότερες και μεγαλύτερες: η επιφάνεια ανταλλαγής
  μικραίνει, και ο άνθρωπος λαχανιάζει με την παραμικρή προσπάθεια. Αυτό λέγεται
  **εμφύσημα**.
- Το **μονοξείδιο του άνθρακα** δένεται με την αιμοσφαιρίνη πολύ πιο σφιχτά
  από το οξυγόνο και πιάνει τη θέση του. Το αίμα μεταφέρει λιγότερο οξυγόνο.
- Η **νικοτίνη** είναι η ουσία που προκαλεί **εξάρτηση**, και γι' αυτό είναι
  τόσο δύσκολο να κόψει κανείς το τσιγάρο.

Το κάπνισμα είναι η κύρια αιτία του **καρκίνου του πνεύμονα**: η μεγάλη
πλειονότητα των περιπτώσεων συνδέεται με αυτό. Τα **ηλεκτρονικά τσιγάρα** έχουν
λιγότερες από τις ουσίες της καύσης, αλλά συνήθως έχουν νικοτίνη, άρα
προκαλούν εξάρτηση· και οι μακροχρόνιες επιπτώσεις τους μελετώνται ακόμα.
Ασφαλές κάπνισμα δεν υπάρχει.

> **Πρόσεχε**
>
> «Εισπνέουμε οξυγόνο και εκπνέουμε διοξείδιο του άνθρακα.» Η φράση είναι
> βολική αλλά **παραπλανητική**.
>
> | Αέριο                 | Αέρας που εισπνέεις         | Αέρας που εκπνέεις |
> | --------------------- | --------------------------- | ------------------ |
> | Άζωτο                 | περίπου $78\%$              | περίπου $78\%$     |
> | Οξυγόνο               | περίπου $21\%$              | περίπου $16\%$     |
> | Διοξείδιο του άνθρακα | περίπου $0{,}04\%$          | περίπου $4\%$      |
> | Υδρατμοί              | λίγοι, ανάλογα με τον καιρό | πολλοί             |
>
> Ο αέρας που βγάζεις έχει ακόμα **πολύ οξυγόνο**, και κυρίως άζωτο, όπως
> και ο αέρας που παίρνεις. Γι' αυτό η τεχνητή αναπνοή «στόμα με στόμα» μπορεί
> να σώσει έναν άνθρωπο.

> **Θυμήσου**
>
> - Διαδρομή: **μύτη → φάρυγγας → λάρυγγας → τραχεία → βρόγχοι → βρογχιόλια →
>   κυψελίδες**.
> - **Εισπνοή**: το διάφραγμα κατεβαίνει, τα πλευρά ανεβαίνουν, ο θώρακας
>   μεγαλώνει, η πίεση πέφτει, ο αέρας μπαίνει. **Εκπνοή**: το αντίθετο.
> - Στις **κυψελίδες** το οξυγόνο περνά στο αίμα και το διοξείδιο του άνθρακα
>   βγαίνει, με διάχυση.
> - Το **κάπνισμα** παραλύει τους κροσσούς, καταστρέφει κυψελίδες, μειώνει το
>   οξυγόνο στο αίμα και προκαλεί καρκίνο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε ηρεμία παίρνεις 15 ανάσες το λεπτό των 0,5 L. Όταν τρέχεις, 40 ανάσες των 2 L. Πόσος αέρας περνά από τους πνεύμονες το λεπτό σε κάθε περίπτωση;

1. **Σε ηρεμία:**
   $$
   15 \times 0{,}5 = 7{,}5 \; \text{L}
   $$
   το λεπτό.
2. **Στο τρέξιμο:**
   $$
   40 \times 2 = 80 \; \text{L}
   $$
   το λεπτό.
3. **Η σύγκριση:**
   $$
   80 \div 7{,}5 \approx 11
   $$
   Περίπου έντεκα φορές περισσότερος αέρας. Πρόσεξε ότι αυξήθηκε και η συχνότητα
   **και** το βάθος κάθε ανάσας.
4. **Γιατί;** Οι μύες που τρέχουν κάνουν πολύ περισσότερη κυτταρική αναπνοή:
   χρειάζονται περισσότερο οξυγόνο και βγάζουν περισσότερο διοξείδιο του
   άνθρακα. Ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται κυρίως την **αύξηση του διοξειδίου** στο
   αίμα και επιταχύνει την αναπνοή.

### Παράδειγμα 2: Φυσάς με ένα καλαμάκι μέσα σε ασβεστόνερο και θολώνει γρήγορα. Με μια αντλία περνάς αέρα του δωματίου σε ίδιο ασβεστόνερο και θολώνει ελάχιστα. Τι συμπεραίνεις;

1. **Τι ξέρουμε.** Το ασβεστόνερο θολώνει όταν περάσει μέσα του
   **διοξείδιο του άνθρακα**. Όσο περισσότερο, τόσο πιο γρήγορα θολώνει.
2. **Η σύγκριση.** Η μόνη διαφορά ανάμεσα στα δύο δοχεία είναι ο αέρας: ο ένας
   πέρασε από τους πνεύμονές σου, ο άλλος όχι. Ο αέρας του δωματίου είναι ο
   **μάρτυρας**.
3. **Το συμπέρασμα.** Ο αέρας που εκπνέεις έχει **πολύ περισσότερο** διοξείδιο του
   άνθρακα από τον αέρα που εισπνέεις — περίπου εκατό φορές περισσότερο, αν κοιτάξεις
   τον πίνακα της παραπάνω παγίδας.
4. **Από πού ήρθε;** Από την κυτταρική αναπνοή στα κύτταρά σου. Το αίμα το έφερε
   στις κυψελίδες, κι από εκεί βγήκε με την εκπνοή.

### Παράδειγμα 3: Γιατί πολλοί καπνιστές βήχουν περισσότερο το πρωί;

1. **Τι κάνουν κανονικά οι κροσσοί.** Σπρώχνουν συνεχώς τη βλέννα, με τη σκόνη
   και τα μικρόβια, από τους πνεύμονες προς τον λαιμό.
2. **Τι τους κάνει ο καπνός.** Τους παραλύει, και με τα χρόνια τους καταστρέφει.
   Η βλέννα μένει στους αεραγωγούς και μαζεύεται.
3. **Τι γίνεται τη νύχτα.** Όσο κοιμάται ο καπνιστής δεν καπνίζει, και οι κροσσοί
   που έχουν απομείνει ξαναρχίζουν λίγο να δουλεύουν, σπρώχνοντας τη μαζεμένη
   βλέννα προς τα πάνω.
4. **Το συμπέρασμα.** Το πρωί ο οργανισμός χρησιμοποιεί τον **βήχα** για να βγάλει
   ό,τι δεν μπόρεσαν να βγάλουν οι κροσσοί. Ο «πρωινός βήχας του καπνιστή»
   είναι σημάδι ότι το σύστημα καθαρισμού των αεραγωγών έχει ήδη πάθει ζημιά.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποιο σημείο του αναπνευστικού συστήματος περνά το οξυγόνο στο αίμα;
   - Στις κυψελίδες
   - Στην τραχεία
   - Στη μύτη
   - Στους βρόγχους
2. Τι συμβαίνει στο διάφραγμα κατά την **εισπνοή**;
   - Συστέλλεται και κατεβαίνει, οπότε ο θώρακας μεγαλώνει
   - Χαλαρώνει και ανεβαίνει
   - Δεν κάνει τίποτα, ο αέρας μπαίνει επειδή τον τραβούν οι πνεύμονες
   - Φουσκώνει με αέρα, όπως ένα μπαλόνι
3. Γιατί μπαίνει αέρας στους πνεύμονες όταν μεγαλώνει ο θώρακας;
   - Γιατί η πίεση μέσα πέφτει κάτω από την ατμοσφαιρική, και ο αέρας ρέει προς τη χαμηλότερη
   - Γιατί οι πνεύμονες βγάζουν μια ουσία που έλκει το οξυγόνο του αέρα, όπως ο μαγνήτης έλκει το σίδερο
   - Γιατί η πίεση μέσα στους πνεύμονες ανεβαίνει πάνω από την ατμοσφαιρική και τραβά τον αέρα προς τα μέσα
   - Γιατί ο ζεστός αέρας του σώματος ανεβαίνει προς τη μύτη και αφήνει χώρο για τον κρύο αέρα του δωματίου
4. Ποιο από τα παρακάτω ισχύει για τον αέρα που **εκπνέεις**, σε σύγκριση με αυτόν που εισπνέεις;
   - Έχει λιγότερο οξυγόνο, αλλά όχι μηδέν, και πολύ περισσότερο διοξείδιο του άνθρακα
   - Δεν έχει καθόλου οξυγόνο, γιατί όλο το οξυγόνο περνά στο αίμα στις κυψελίδες
   - Είναι σχεδόν όλος διοξείδιο του άνθρακα, αφού αυτό έχει πάρει τη θέση του οξυγόνου
   - Έχει λιγότερο άζωτο, γιατί το σώμα το χρησιμοποιεί για να φτιάξει πρωτεΐνες
5. Ποια είναι η δουλειά των κροσσών στο εσωτερικό της τραχείας;
   - Σπρώχνουν τη βλέννα με τη σκόνη και τα μικρόβια προς τα πάνω
   - Απορροφούν οξυγόνο από τον αέρα και το περνούν στο αίμα της τραχείας
   - Κρατούν την τραχεία ανοιχτή, ώστε να μην κλείνει όταν εισπνέεις
   - Παράγουν τη φωνή, καθώς πάλλονται με τον αέρα που περνά από πάνω τους
6. Ποιος συνδυασμός κάνει τις κυψελίδες τόσο αποτελεσματικές στην ανταλλαγή αερίων;
   - Τεράστια συνολική επιφάνεια, τοίχωμα ενός κυττάρου, πυκνά τριχοειδή
   - Παχύ τοίχωμα που τις προστατεύει από τα μικρόβια και τη σκόνη του αέρα
   - Λίγες αλλά πολύ μεγάλες κυψελίδες, που χωράνε πολύ αέρα η καθεμία
   - Μύες στο τοίχωμά τους, που αντλούν το οξυγόνο μέσα στο αίμα
7. Γιατί το **μονοξείδιο του άνθρακα** του τσιγάρου μειώνει το οξυγόνο που φτάνει στους ιστούς;
   - Δένεται σφιχτά με την αιμοσφαιρίνη και πιάνει τη θέση του οξυγόνου
   - Κλείνει την τραχεία και εμποδίζει τον αέρα να φτάσει στις κυψελίδες
   - Προκαλεί εξάρτηση, ώστε ο καπνιστής να θέλει όλο και περισσότερα τσιγάρα
   - Παραλύει τους κροσσούς, και η βλέννα φράζει τις κυψελίδες
8. Στο εμφύσημα, πολλές μικρές κυψελίδες σπάνε και ενώνονται σε λιγότερες μεγαλύτερες. Γιατί ο ασθενής λαχανιάζει;
   - Γιατί μικραίνει η συνολική επιφάνεια όπου γίνεται η ανταλλαγή αερίων
   - Γιατί οι πνεύμονες χωράνε λιγότερο αέρα σε κάθε εισπνοή
   - Γιατί το διάφραγμα σταματά να συστέλλεται και ο θώρακας δεν μεγαλώνει
   - Γιατί το αίμα παίρνει πάρα πολύ οξυγόνο και οι ιστοί δηλητηριάζονται
9. Σε ένα ψηλό βουνό ο αέρας είναι πιο αραιός και κάθε ανάσα φέρνει λιγότερο οξυγόνο. Τι αλλαγή περιμένεις στην αναπνοή ενός ορειβάτη που μόλις έφτασε;
   - Θα αναπνέει πιο γρήγορα και πιο βαθιά
   - Θα αναπνέει πιο αργά, για να κρατάει τον αέρα περισσότερη ώρα
   - Τίποτα δεν θα αλλάξει
   - Θα σταματήσει να εκπνέει διοξείδιο του άνθρακα
10. Ένας μαθητής γράφει: «Αναπνοή είναι μόνο η εισπνοή και η εκπνοή, και γίνεται στους πνεύμονες.» Τι λείπει;
   - Η κυτταρική αναπνοή, που γίνεται στα μιτοχόνδρια κάθε κυττάρου
   - Τίποτα, ο ορισμός είναι πλήρης και δεν χρειάζεται συμπλήρωμα
   - Η φωτοσύνθεση, που γίνεται στους χλωροπλάστες των κυττάρων
   - Η πέψη, που δίνει τη γλυκόζη για την ενέργεια του σώματος

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται το πτερύγιο που κλείνει την είσοδο του λάρυγγα όταν καταπίνεις;
2. Τι κάνουν το διάφραγμα και οι μεσοπλεύριοι μύες όταν εκπνέεις σε ηρεμία;
3. Παίρνεις $12$ ανάσες το λεπτό, με $0{,}6$ L αέρα την καθεμία. Πόσα λίτρα αέρα περνούν από τους πνεύμονές σου σε μία ώρα;
4. Σε ηρεμία παίρνεις $12$ ανάσες το λεπτό, με $0{,}5$ L αέρα την καθεμία. Ο αέρας που εισπνέεις έχει $21\%$ οξυγόνο και αυτός που εκπνέεις $16\%$. Θεώρησε ότι εκπνέεις όσο αέρα εισπνέεις.
   α) Πόσα λίτρα αέρα εισπνέεις το λεπτό;
   β) Πόσα λίτρα οξυγόνου κρατάει το σώμα σου κάθε λεπτό;
   γ) Όταν τρέχεις, το σώμα σου χρειάζεται $0{,}9$ L οξυγόνου το λεπτό. Με τα ίδια ποσοστά και $0{,}5$ L ανά ανάσα, πόσες ανάσες το λεπτό χρειάζεσαι;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/respiratory-system
