# Τα φυτά

> Ρίζα, βλαστός, φύλλο, άνθος: τι κάνει το καθένα.

Βιολογία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/plants

## Τι θα μάθεις

- Να ονομάζεις τα όργανα ενός ανθοφόρου φυτού και τη δουλειά του καθενός.
- Να εξηγείς πώς το νερό ανεβαίνει από τη ρίζα ως το φύλλο και πώς φεύγει από τα στόματα.
- Να περιγράφεις πώς από ένα άνθος προκύπτουν καρπός και σπέρματα.

## Ένα φυτό δεν κάθεται απλώς εκεί

Κόψε ένα κλαδί σέλινο, βάλε το στελέχι του σε νερό με λίγη μπλε μπογιά ζαχαροπλαστικής και άφησέ το ένα βράδυ. Το πρωί τα φύλλα θα έχουν μπλε νεύρα.

Το νερό ανέβηκε μόνο του, αντίθετα στη βαρύτητα, χωρίς καρδιά να το σπρώχνει.

Ένα φυτό μοιάζει ακίνητο, αλλά μέσα του γίνονται συνέχεια μεταφορές, ανταλλαγές αερίων και παραγωγή τροφής. Είδες ήδη ότι τα κύτταρά του έχουν **κυτταρικό τοίχωμα**, **χλωροπλάστες** και μεγάλο **χυμοτόπιο**, και ότι τα κύτταρα οργανώνονται σε ιστούς και όργανα. Εδώ θα δεις τι κάνει το καθένα από τα **όργανα** του φυτού.

## Τέσσερα όργανα, τέσσερις δουλειές

Ένα **ανθοφόρο φυτό**, όπως μια τομάτα ή μια κερασιά, έχει δύο μέρη: το **ριζικό σύστημα** κάτω από το έδαφος και τον **βλαστό** με τα φύλλα και τα άνθη από πάνω.

| Όργανο      | Κύρια δουλειά                                           |
| ----------- | ------------------------------------------------------- |
| **Ρίζα**    | στερεώνει το φυτό, απορροφά νερό και ανόργανα άλατα     |
| **Βλαστός** | στηρίζει φύλλα και άνθη, μεταφέρει ουσίες πάνω και κάτω |
| **Φύλλο**   | φτιάχνει τροφή με τη φωτοσύνθεση, ανταλλάσσει αέρια     |
| **Άνθος**   | αναπαραγωγή: από αυτό βγαίνουν καρπός και σπέρματα      |

Πολλά όργανα κάνουν και μια δεύτερη δουλειά: **αποθηκεύουν** τροφή. Το καρότο και το παντζάρι είναι ρίζες γεμάτες αποθέματα.

### Η ρίζα

Κοντά στην άκρη της, η ρίζα έχει χιλιάδες λεπτά **ριζικά τριχίδια**. Κάθε τριχίδιο είναι προεκβολή ενός μόνο κυττάρου. Όλα μαζί μεγαλώνουν τεράστια την επιφάνεια που αγγίζει το χώμα, και από εκεί μπαίνουν το **νερό** και τα **ανόργανα άλατα** (νιτρικά, φωσφορικά και άλλα).

*Σπόροι κάρδαμου που μόλις φύτρωσαν. Το άσπρο χνούδι στις μικρές ρίζες είναι τα ριζικά τριχίδια: χιλιάδες λεπτές προεκβολές που μεγαλώνουν την επιφάνεια που αγγίζει το χώμα.*

Γι' αυτό, όταν μεταφυτεύεις ένα φυτό, το παίρνεις μαζί με το χώμα γύρω από τη ρίζα: αν σκιστούν τα τριχίδια, το φυτό μαραζώνει για μέρες.

### Ο βλαστός και τα αγγεία

Μέσα στον βλαστό περνούν δύο είδη «σωλήνων», τα **αγγεία**:

- Τα **ξυλώδη αγγεία** (το **ξύλο**) ανεβάζουν νερό και άλατα από τη ρίζα προς τα φύλλα. Αυτά έβαψε η μπογιά στο σέλινο.
- Τα **ηθμώδη αγγεία** (ο **ηθμός**) μοιράζουν τη ζάχαρη που φτιάχνουν τα φύλλα σε όλο το φυτό — προς τη ρίζα, τους καρπούς, τους νέους βλαστούς.

Το ξύλο κάνει μονόδρομο προς τα πάνω. Ο ηθμός πηγαίνει όπου χρειάζεται τροφή.

> **Πρόσεχε**
>
> Η **πατάτα δεν είναι ρίζα**. Είναι υπόγειος **βλαστός**, ένας κόνδυλος γεμάτος άμυλο.
>
> Πώς το ξέρουμε; Τα «μάτια» της πατάτας είναι **οφθαλμοί** (μπουμπούκια), και από αυτά ξεφυτρώνουν νέοι βλαστοί με φύλλα. Οι ρίζες δεν έχουν οφθαλμούς.
>
> Αντίθετα, η γλυκοπατάτα είναι πράγματι ρίζα. Το όνομα μοιάζει· το όργανο όχι.

### Το φύλλο

Το φύλλο είναι ένα λεπτό, πλατύ **έλασμα** που κρέμεται από τον **μίσχο**. Οι γραμμές που βλέπεις πάνω του, τα **νεύρα**, είναι δέσμες από αγγεία: φέρνουν νερό και παίρνουν τη ζάχαρη.

Το σχήμα του δεν είναι τυχαίο. Πλατύ, για να πιάνει φως. Λεπτό, για να φτάνουν εύκολα τα αέρια σε κάθε κύτταρο.

Στην επιφάνειά του, κυρίως στην **κάτω** πλευρά στα περισσότερα φυτά, υπάρχουν μικροσκοπικά ανοίγματα, τα **στόματα**. Από εκεί μπαίνει το διοξείδιο του άνθρακα, βγαίνει το οξυγόνο και φεύγουν υδρατμοί. Κάθε στόμα το περιβάλλουν δύο κύτταρα που το ανοίγουν και το κλείνουν.

*Ένα στόμα σε φύλλο ντομάτας, στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο, με τεχνητό χρώμα. Το άνοιγμα στη μέση το κλείνουν δύο κύτταρα σαν χείλη. Η γραμμή κάτω αριστερά είναι 10 μm.*

Η απώλεια νερού από τα φύλλα λέγεται **διαπνοή**. Μοιάζει με σπατάλη, αλλά είναι ο μηχανισμός που ανεβάζει το νερό: κάθε μόριο που εξατμίζεται από το φύλλο «τραβάει» το επόμενο μέσα στο ξύλο, σαν να ρουφάς από καλαμάκι. Το μεγαλύτερο μέρος του νερού που απορροφά η ρίζα — πάνω από το $90\%$ — φεύγει έτσι.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο όργανο κάνει τη δουλειά;*

## Το άνθος: από τη γύρη στον σπόρο

Το άνθος είναι το όργανο της **αναπαραγωγής**. Από έξω προς τα μέσα έχει:

- τα **σέπαλα**, συνήθως πράσινα, που προστατεύουν το μπουμπούκι,
- τα **πέταλα**, συχνά χρωματιστά και αρωματικά, που προσελκύουν έντομα,
- τους **στήμονες**, το αρσενικό μέρος: στην κορυφή τους, στους **ανθήρες**, φτιάχνεται η **γύρη**,
- τον **ύπερο**, το θηλυκό μέρος: το κολλώδες **στίγμα** επάνω, και κάτω η φουσκωμένη **ωοθήκη** με τις **σπερματικές βλάστες**.

Η μεταφορά της γύρης από τον ανθήρα στο στίγμα λέγεται **επικονίαση**. Τη γύρη τη μεταφέρουν έντομα (οι μέλισσες, οι πεταλούδες) ή ο άνεμος. Τα άνθη που επικονιάζονται με τον άνεμο, όπως του σιταριού ή της ελιάς, συνήθως δεν έχουν φανταχτερά πέταλα — δεν έχουν ποιον να εντυπωσιάσουν.

*Μέλισσα σε άνθη. Στο τριχωτό σώμα της κολλάει γύρη, που θα αφήσει στο στίγμα του επόμενου άνθους που θα επισκεφθεί.*

Μετά την επικονίαση ακολουθεί η **γονιμοποίηση**: ο κόκκος γύρης βγάζει έναν λεπτό σωλήνα που φτάνει ως τη σπερματική βλάστη, και εκεί ενώνεται ένα αρσενικό με ένα θηλυκό αναπαραγωγικό κύτταρο.

Τότε το άνθος αλλάζει ρόλο:

- κάθε γονιμοποιημένη σπερματική βλάστη γίνεται **σπέρμα** (σπόρος), με ένα μικρό φυτό-έμβρυο και αποθέματα τροφής μέσα του,
- η ωοθήκη μεγαλώνει και γίνεται **καρπός**, που κλείνει μέσα του τα σπέρματα,
- τα πέταλα μαραίνονται και πέφτουν.

Ο καρπός βοηθά στη **διασπορά**: τα ζώα τρώνε τους ζουμερούς καρπούς και αφήνουν τα σπέρματα αλλού, ο άνεμος παίρνει τους φτερωτούς καρπούς του σφενδάμου, οι αγκαθωτοί κολλάνε στο τρίχωμα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο κύκλος ζωής ενός ανθοφόρου φυτού*

> **Κλειδί**
>
> Κάθε όργανο του φυτού έχει **σχήμα που ταιριάζει με τη δουλειά του**.
>
> Η ρίζα με τα τριχίδια έχει τεράστια επιφάνεια για να απορροφά. Το φύλλο είναι πλατύ για το φως και λεπτό για τα αέρια. Ο βλαστός κρύβει μέσα του σωλήνες για τη μεταφορά. Το άνθος έχει χρώματα για τους επικονιαστές.
>
> Όταν δεν ξέρεις τι κάνει ένα όργανο, κοίτα το σχήμα του — συχνά σου λέει την απάντηση.

## Όχι όλα τα φυτά κάνουν άνθη

Τα φυτά που είδαμε ως τώρα είναι τα **αγγειόσπερμα**: κάνουν άνθη, και τα σπέρματά τους κλείνονται σε καρπό. Είναι η μεγαλύτερη ομάδα. Υπάρχουν όμως κι άλλες:

| Ομάδα            | Αγγεία | Πώς πολλαπλασιάζεται              | Παράδειγμα                             |
| ---------------- | ------ | --------------------------------- | -------------------------------------- |
| **Βρύα**         | όχι    | με σπόρια, σε υγρά μέρη           | τα πράσινα «χαλιά» στις σκιερές πέτρες |
| **Πτεριδόφυτα**  | ναι    | με σπόρια                         | φτέρες                                 |
| **Γυμνόσπερμα**  | ναι    | με σπέρματα γυμνά, πάνω σε κώνους | πεύκο, έλατο, κυπαρίσσι                |
| **Αγγειόσπερμα** | ναι    | με σπέρματα μέσα σε καρπό         | ελιά, σιτάρι, τριανταφυλλιά            |

Τα βρύα δεν έχουν αγγεία, οπότε το νερό περνά από κύτταρο σε κύτταρο. Γι' αυτό μένουν χαμηλά και θέλουν υγρασία. Τα αγγεία είναι αυτό που επέτρεψε στα φυτά να ψηλώσουν.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ρίζα:** στήριξη, απορρόφηση νερού και αλάτων, συχνά αποθήκευση.
> - **Βλαστός:** στήριξη και μεταφορά — **ξύλο** για το νερό προς τα πάνω, **ηθμός** για τη ζάχαρη προς όλες τις μεριές.
> - **Φύλλο:** φωτοσύνθεση, ανταλλαγή αερίων και **διαπνοή** από τα **στόματα**.
> - **Άνθος:** επικονίαση → γονιμοποίηση → η ωοθήκη γίνεται **καρπός**, οι σπερματικές βλάστες γίνονται **σπέρματα**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Τέσσερα ίδια φύλλα κρέμονται δύο μέρες στον αέρα. Βάζεις βαζελίνη σε διαφορετικές πλευρές και ζυγίζεις πόσο νερό χάνουν. Τι δείχνουν τα αποτελέσματα;

1. Τα δεδομένα:
   | Φύλλο | Βαζελίνη              | Απώλεια μάζας |
   | ----- | --------------------- | ------------- |
   | Α     | πουθενά               | $1{,}0$ g     |
   | Β     | μόνο στην πάνω πλευρά | $0{,}9$ g     |
   | Γ     | μόνο στην κάτω πλευρά | $0{,}2$ g     |
   | Δ     | και στις δύο          | $0{,}1$ g     |
   Η βαζελίνη είναι αδιάβροχη: φράζει ό,τι σκεπάζει.
2. Το φύλλο Β, με φραγμένη την πάνω πλευρά, έχασε σχεδόν όσο το Α. Άρα από την πάνω πλευρά φεύγει ελάχιστο νερό.
3. Το φύλλο Γ, με φραγμένη την κάτω πλευρά, έχασε πολύ λιγότερο. Άρα το περισσότερο νερό φεύγει από την **κάτω** πλευρά.
4. **Συμπέρασμα:** τα στόματα αυτού του φυτού βρίσκονται κυρίως στην κάτω επιφάνεια του φύλλου.

   Το Α, χωρίς βαζελίνη, είναι ο **μάρτυρας**: με αυτό συγκρίνεις τα άλλα. Το Δ δείχνει ότι λίγο νερό χάνεται ακόμη κι όταν όλα είναι φραγμένα (π.χ. από τον μίσχο), οπότε δεν πρέπει να περιμένουμε ποτέ ακριβώς μηδέν.

### Παράδειγμα 2: Βάζεις ένα άσπρο γαρίφαλο σε νερό με κόκκινη μπογιά. Μετά από μια μέρα κόβεις τον βλαστό οριζόντια. Τι θα δεις;

1. Η μπογιά ταξιδεύει μαζί με το νερό. Το νερό ανεβαίνει από τα **ξυλώδη αγγεία**.
2. Στην τομή δεν θα είναι κόκκινος όλος ο βλαστός. Θα δεις **κόκκινες κουκκίδες** — τις δέσμες των αγγείων — μέσα σε άσπρο ιστό.
3. Και τα πέταλα θα βαφτούν με κόκκινες γραμμές, γιατί το νερό φτάνει ως εκεί από τα νεύρα.
4. **Πρόβλεψη παραπέρα:** αν αφήσεις το λουλούδι σε κλειστό, πολύ υγρό χώρο, το χρώμα θα ανεβαίνει πιο αργά. Με λιγότερη εξάτμιση, η διαπνοή πέφτει, και μαζί της η «ρουφηξιά» που τραβάει το νερό.

### Παράδειγμα 3: Η ντομάτα είναι λαχανικό ή καρπός;

1. Στην κουζίνα τη λέμε λαχανικό, γιατί δεν είναι γλυκιά. Η βιολογία όμως ρωτάει κάτι άλλο: **από ποιο μέρος του φυτού προέρχεται;**
2. Η ντομάτα σχηματίζεται εκεί που ήταν το κίτρινο άνθος, μετά την επικονίαση. Μεγαλώνει από την **ωοθήκη**.
3. Μέσα της έχει **σπέρματα**, τους μικρούς σπόρους.
4. **Συμπέρασμα:** βοτανικά είναι **καρπός**. Το ίδιο ισχύει για το αγγούρι, την πιπεριά και τη μελιτζάνη.

   Αντίθετα, το μαρούλι είναι φύλλα και το σέλινο κυρίως μίσχοι φύλλων — αυτά είναι λαχανικά και για τον βοτανολόγο.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η δουλειά των **ριζικών τριχιδίων**;
   - Μεγαλώνουν την επιφάνεια που απορροφά νερό και άλατα
   - Στερεώνουν το φυτό στο χώμα σαν μικρές άγκυρες γύρω από τη ρίζα
   - Φτιάχνουν τροφή μέσα στο χώμα με τους δικούς τους χλωροπλάστες
   - Απορροφούν έτοιμη τροφή, ζάχαρη και άμυλο, από το χώμα
2. Ποια αγγεία ανεβάζουν το νερό από τη ρίζα στα φύλλα;
   - Τα ξυλώδη αγγεία (ξύλο)
   - Τα ηθμώδη αγγεία (ηθμός)
   - Τα στόματα
   - Τα αιμοφόρα αγγεία
3. Από πού φεύγουν οι υδρατμοί στη **διαπνοή**;
   - Από τα στόματα των φύλλων
   - Από τα ριζικά τριχίδια
   - Από τα πέταλα των ανθέων
   - Από τους ανθήρες
4. Τι είναι η **επικονίαση**;
   - Η μεταφορά γύρης από τον ανθήρα στο στίγμα
   - Η ένωση αρσενικού και θηλυκού κυττάρου μέσα στην ωοθήκη
   - Το σκόρπισμα των σπερμάτων από τον άνεμο και τα ζώα
   - Το φύτρωμα ενός σπόρου
5. Από ποιο μέρος του άνθους σχηματίζεται ο **καρπός**;
   - Από την ωοθήκη
   - Από τα πέταλα
   - Από τους στήμονες
   - Από τις σπερματικές βλάστες
6. Ένας συμμαθητής λέει: «Η πατάτα είναι ρίζα, αφού βγαίνει από το χώμα». Τι του απαντάς;
   - Είναι βλαστός: έχει οφθαλμούς που βγάζουν νέους βλαστούς
   - Έχει δίκιο: ό,τι μεγαλώνει κάτω από το χώμα είναι ρίζα
   - Είναι καρπός, γιατί έχει σπόρους μέσα της
   - Είναι φύλλο, γιατί αποθηκεύει τροφή
7. Ένα άνθος έχει μικρά πράσινα πέταλα χωρίς άρωμα και ανθήρες που κρέμονται έξω, γεμάτοι ελαφριά γύρη. Πώς επικονιάζεται πιθανότατα;
   - Με τον άνεμο
   - Με μέλισσες
   - Με πεταλούδες
   - Δεν χρειάζεται επικονίαση
8. Ζυγίζεις δύο ίδια φυτά σε γλάστρες (με σκεπασμένο χώμα). Το Α, σε ζεστό και ξηρό δωμάτιο, χάνει $30$ g νερό τη μέρα. Το Β, σε δροσερό και υγρό δωμάτιο, χάνει $10$ g. Τι δείχνει η σύγκριση;
   - Η διαπνοή γίνεται πιο γρήγορα σε ζεστό και ξηρό αέρα
   - Το φυτό Α φτιάχνει περισσότερη τροφή
   - Το νερό φεύγει από το χώμα της γλάστρας, όχι από το φυτό
   - Το φυτό Β είναι άρρωστο
9. Γιατί τα βρύα μένουν πάντα πολύ χαμηλά και σε υγρά μέρη;
   - Δεν έχουν αγγεία για να μεταφέρουν νερό σε ύψος
   - Δεν κάνουν φωτοσύνθεση
   - Τα τρώνε τα ζώα πριν ψηλώσουν
   - Πολλαπλασιάζονται με σπέρματα που χρειάζονται σκιά
10. Το πεύκο κάνει σπέρματα πάνω σε κώνους, χωρίς άνθη και χωρίς καρπό γύρω τους. Σε ποια ομάδα ανήκει;
   - Γυμνόσπερμα
   - Αγγειόσπερμα
   - Πτεριδόφυτα
   - Βρύα

## Ασκήσεις

1. Σε ποιο μέρος του άνθους φτιάχνεται η γύρη;
2. Κόβεις ένα κρεμμύδι στη μέση και βλέπεις στρώσεις. Τι όργανα είναι αυτές οι στρώσεις: ρίζες, βλαστός ή φύλλα;
3. Ένα καρπούζι έχει περίπου $300$ σπόρους. Πόσες σπερματικές βλάστες γονιμοποιήθηκαν, τουλάχιστον, στην ωοθήκη του;
4. Ένα δέντρο χάνει με τη διαπνοή $196$ L νερό τη μέρα, που είναι το $98\%$ του νερού που απορροφά. Πόσο νερό απορροφά τη μέρα και πόσο κρατά;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/plants
