# Φωτοσύνθεση και αναπνοή

> Πώς ένα φυτό φτιάχνει τροφή από φως, νερό και αέρα — και πώς την καίει.

Βιολογία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/photosynthesis

## Τι θα μάθεις

- Να γράφεις με λέξεις τι μπαίνει και τι βγαίνει στη φωτοσύνθεση και στην κυτταρική αναπνοή.
- Να εξηγείς ότι τα φυτά αναπνέουν όλο το εικοσιτετράωρο και φωτοσυνθέτουν μόνο με φως.
- Να διαβάζεις απλά πειράματα με το ιώδιο ή με τις φυσαλίδες του υδρόβιου φυτού ελόδεια και να βγάζεις συμπέρασμα.

## Από πού ήρθαν τα κιλά της ιτιάς;

Στις αρχές του 17ου αιώνα (τα αποτελέσματα δημοσιεύτηκαν το 1648), ο Φλαμανδός γιατρός **Γιαν βαν Χέλμοντ** φύτεψε ένα μικρό κλαδί ιτιάς, περίπου $2$ κιλών, σε ένα βαρέλι με χώμα που είχε ζυγίσει προσεκτικά. Για πέντε χρόνια το πότιζε μόνο με νερό της βροχής.

Στο τέλος η ιτιά ζύγιζε περίπου $77$ κιλά. Το χώμα; Είχε χάσει μόλις $60$ γραμμάρια περίπου.

Το δέντρο λοιπόν **δεν έφαγε το χώμα**. Ο βαν Χέλμοντ συμπέρανε ότι όλη η μάζα ήρθε από το νερό. Είχε δίκιο κατά το ήμισυ. Το άλλο μισό ήρθε από κάτι που δεν μπορούσε να ζυγίσει: τον **αέρα**.

## Η φωτοσύνθεση

Ξέρεις ήδη ότι τα φυτά είναι **αυτότροφοι** οργανισμοί: φτιάχνουν μόνα τους την τροφή τους. Ο τρόπος λέγεται **φωτοσύνθεση** — «σύνθεση με φως».

Με λέξεις:

**διοξείδιο του άνθρακα + νερό → γλυκόζη + οξυγόνο**

με τη βοήθεια του **φωτός** και της **χλωροφύλλης**.

Με χημικά σύμβολα, για όποιον ενδιαφέρεται:

$$
6\,\text{CO}_2 + 6\,\text{H}_2\text{O} \rightarrow \text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_6 + 6\,\text{O}_2
$$

Ας δούμε από πού έρχεται το καθένα:

- Το **διοξείδιο του άνθρακα** μπαίνει από τον αέρα, μέσα από τα **στόματα** του φύλλου.
- Το **νερό** έρχεται από τη ρίζα, μέσα από τα ξυλώδη αγγεία.
- Το **φως** το απορροφά η **χλωροφύλλη**, η πράσινη χρωστική μέσα στους **χλωροπλάστες**.
- Η **γλυκόζη** είναι ζάχαρη: η τροφή και το δομικό υλικό του φυτού.
- Το **οξυγόνο** είναι «υποπροϊόν». Ένα μέρος το χρησιμοποιεί το ίδιο το φυτό, το υπόλοιπο φεύγει από τα στόματα.

Η φωτοσύνθεση **αποθηκεύει την ενέργεια του φωτός** μέσα στη γλυκόζη, ως χημική ενέργεια. Κάθε μπουκιά που τρως — ακόμη και το κρέας — περιέχει ενέργεια που κάποτε ήταν φως του ήλιου.

*Κόκκινο φύκι σε φιάλη με νερό, μετά από ώρα στο φως. Οι μικρές φυσαλίδες γύρω του είναι οξυγόνο από τη φωτοσύνθεση — το ίδιο αέριο που μετράς με την ελόδεια πιο κάτω.*

### Τι γίνεται με τη γλυκόζη

Το φυτό δεν κρατά τη γλυκόζη όπως είναι. Τη μετατρέπει:

- σε **άμυλο**, για αποθήκευση (στα φύλλα, στην πατάτα, στο σιτάρι),
- σε **κυτταρίνη**, το υλικό του κυτταρικού τοιχώματος,
- σε λίπη και, με τη βοήθεια ανόργανων αλάτων από το χώμα, σε **πρωτεΐνες**.

Γι' αυτό μεγάλωσε η ιτιά: το ξύλο της είναι κυρίως κυτταρίνη, φτιαγμένη από άνθρακα του αέρα και νερό.

### Πώς ξέρουμε ότι ένα φύλλο φωτοσύνθεσε

Το άμυλο αναγνωρίζεται εύκολα: με **διάλυμα ιωδίου** παίρνει **μπλε-μαύρο** χρώμα. Χωρίς άμυλο, το ιώδιο μένει καφέ-κίτρινο.

Η δοκιμή γίνεται στο εργαστήριο από τον καθηγητή σου, γιατί χρειάζεται ζεστό οινόπνευμα:

1. Το φυτό μένει πρώτα δύο μέρες στο **σκοτάδι**, για να καταναλώσει το άμυλο που ήδη είχε.
2. Μετά εκτίθεται στις συνθήκες που θέλουμε να ελέγξουμε.
3. Το φύλλο βράζεται λίγο σε νερό και ξεπλένεται από τη χλωροφύλλη σε οινόπνευμα που ζεσταίνεται μέσα σε ζεστό νερό — ποτέ πάνω σε φλόγα, γιατί το οινόπνευμα αρπάζει φωτιά — ώστε να μη μας κρύβει το πράσινο το χρώμα.
4. Ρίχνουμε ιώδιο και κοιτάμε.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Θα βγει άμυλο;*

## Η κυτταρική αναπνοή

Η γλυκόζη είναι αποθήκη ενέργειας. Για να χρησιμοποιηθεί αυτή η ενέργεια — για να μεγαλώσει ένα κύτταρο, να κινηθεί, να φτιάξει νέες ουσίες — η γλυκόζη πρέπει να «καεί» αργά και ελεγχόμενα. Αυτό είναι η **κυτταρική αναπνοή**:

**γλυκόζη + οξυγόνο → διοξείδιο του άνθρακα + νερό + ενέργεια**

Γίνεται μέσα στα **μιτοχόνδρια**, που τα γνώρισες στο κύτταρο. Και γίνεται:

- σε **όλα** τα ζωντανά κύτταρα που έχουν μιτοχόνδρια — φυτικά και ζωικά,
- **όλο το εικοσιτετράωρο**, μέρα και νύχτα, γιατί η ανάγκη για ενέργεια δεν σταματά ποτέ.

Πρόσεξε κάτι: η αναπνοή είναι σχεδόν το **αντίστροφο** της φωτοσύνθεσης. Ό,τι βγάζει η μία, το παίρνει η άλλη.

|          | Φωτοσύνθεση                 | Κυτταρική αναπνοή         |
| -------- | --------------------------- | ------------------------- |
| Πού      | χλωροπλάστες                | μιτοχόνδρια               |
| Ποιοι    | φυτά, φύκη, κάποια βακτήρια | σχεδόν όλοι οι οργανισμοί |
| Πότε     | μόνο με φως                 | συνέχεια                  |
| Παίρνει  | CO₂ και νερό                | γλυκόζη και οξυγόνο       |
| Δίνει    | γλυκόζη και οξυγόνο         | CO₂ και νερό              |
| Ενέργεια | αποθηκεύεται                | ελευθερώνεται             |

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο λάθη που ακούγονται συχνά:
>
> - «Τα φυτά κάνουν φωτοσύνθεση, τα ζώα αναπνέουν.» **Όχι.** Τα φυτά κάνουν **και τα δύο**. Κάθε ζωντανό φυτικό κύτταρο αναπνέει, ακόμη και τα κύτταρα της ρίζας που δεν βλέπουν ποτέ φως.
> - «Τα φυτά αναπνέουν μόνο τη νύχτα.» **Όχι.** Αναπνέουν συνέχεια. Τη μέρα απλώς η φωτοσύνθεση είναι πολύ πιο γρήγορη, οπότε το φυτό συνολικά **βγάζει** οξυγόνο και η αναπνοή του «κρύβεται».

### Μέρα και νύχτα

- **Τη μέρα**, με άφθονο φως: η φωτοσύνθεση ξεπερνά την αναπνοή. Το φυτό παίρνει από τον αέρα περισσότερο CO₂ από όσο βγάζει και δίνει καθαρό κέρδος οξυγόνου.
- **Τη νύχτα**: μόνο αναπνοή. Το φυτό παίρνει οξυγόνο και βγάζει CO₂, όπως εσύ.
- **Το σούρουπο** (και την αυγή) υπάρχει μια στιγμή που οι δύο ισοφαρίζουν: το φυτό ούτε δίνει ούτε παίρνει.

Σε ένα εικοσιτετράωρο, ένα υγιές φυτό που μεγαλώνει φτιάχνει περισσότερη γλυκόζη από όση καίει. Η διαφορά είναι αυτό που γίνεται κορμός, φύλλα και καρποί.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φωτοσύνθεση, αναπνοή ή και τα δύο;*

## Τι επηρεάζει τη φωτοσύνθεση

Η φωτοσύνθεση επιταχύνεται όταν αυξάνεις:

- την **ένταση του φωτός**,
- το **διοξείδιο του άνθρακα** στον αέρα,
- τη **θερμοκρασία**, ως ένα σημείο — πολύ ζέστη την επιβραδύνει ξανά.

Αυτό που λείπει περισσότερο βάζει το όριο. Αν το φως είναι λίγο, όσο CO₂ κι αν προσθέσεις, δεν θα αλλάξει πολύ. Γι' αυτό σε κάποια θερμοκήπια ανάβουν λάμπες και ταυτόχρονα προσθέτουν CO₂ στον αέρα.

> **Κλειδί**
>
> Η φωτοσύνθεση και η αναπνοή είναι **οι δύο μισές μιας ανταλλαγής**.
>
> Η φωτοσύνθεση παίρνει CO₂ και νερό και, με φως, φτιάχνει γλυκόζη και οξυγόνο. Η αναπνοή παίρνει γλυκόζη και οξυγόνο και δίνει πίσω CO₂, νερό και ενέργεια για τη ζωή.
>
> Το οξυγόνο που αναπνέεις το έφτιαξαν φυτά και φύκη· το CO₂ που εκπνέεις θα το πάρουν ξανά.

> **Θυμήσου**
>
> - **Φωτοσύνθεση:** CO₂ + νερό → γλυκόζη + οξυγόνο, με **φως** και **χλωροφύλλη**, στους **χλωροπλάστες**.
> - **Κυτταρική αναπνοή:** γλυκόζη + οξυγόνο → CO₂ + νερό + **ενέργεια**, στα **μιτοχόνδρια**, σε όλα τα κύτταρα, όλη την ώρα.
> - Τα φυτά κάνουν **και τα δύο**. Τη μέρα κερδίζει η φωτοσύνθεση, τη νύχτα γίνεται μόνο αναπνοή.
> - Άμυλο στο φύλλο + ιώδιο → **μπλε-μαύρο**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα κλαδί ελόδειας μέσα σε νερό βγάζει φυσαλίδες. Μετράς πόσες βγαίνουν σε ένα λεπτό, με τη λάμπα σε διάφορες αποστάσεις. Τι συμπεραίνεις;

1. Τα αποτελέσματα:
   | Απόσταση λάμπας | Φυσαλίδες ανά λεπτό |
   | --------------- | ------------------- |
   | $10$ cm         | $42$                |
   | $20$ cm         | $24$                |
   | $40$ cm         | $9$                 |
   | λάμπα σβηστή    | $0$                 |
2. Οι φυσαλίδες είναι κυρίως **οξυγόνο** από τη φωτοσύνθεση. Όσο περισσότερες, τόσο πιο γρήγορα φωτοσυνθέτει το φυτό.
3. Όσο πιο μακριά η λάμπα, τόσο λιγότερο φως φτάνει στο φυτό — και τόσο λιγότερες φυσαλίδες. Με σβηστή λάμπα, καμία.
4. **Συμπέρασμα:** όσο αυξάνεται η ένταση του φωτός, αυξάνεται η ταχύτητα της φωτοσύνθεσης.

   Για να είναι δίκαιο το πείραμα, αλλάζεις **μόνο** την απόσταση: ίδιο κλαδί, ίδιο νερό, ίδια θερμοκρασία. Μια καλή προσθήκη είναι ένα διάφανο δοχείο με νερό ανάμεσα στη λάμπα και στο φυτό, ώστε η ζέστη της λάμπας να μην αλλάζει κι αυτή το αποτέλεσμα.

### Παράδειγμα 2: Το πείραμα του Πρίστλεϊ (1771): ένα ποντίκι σε κλειστό γυάλινο δοχείο χάνει τις αισθήσεις του γρήγορα. Με ένα φυτό μέντας μέσα, στο φως, ζει. Γιατί; Και τι θα γινόταν στο σκοτάδι;

1. Το ποντίκι **αναπνέει**: καταναλώνει οξυγόνο και βγάζει CO₂. Σε κλειστό δοχείο, το οξυγόνο λιγοστεύει.
2. Η μέντα στο φως **φωτοσυνθέτει**: παίρνει το CO₂ του ποντικιού και δίνει οξυγόνο. Αναπληρώνει ό,τι καταναλώνει το ζώο.
3. Στο **σκοτάδι** η μέντα δεν φωτοσυνθέτει, αλλά συνεχίζει να **αναπνέει**. Γίνεται δεύτερος καταναλωτής οξυγόνου.
4. **Πρόβλεψη:** στο σκοτάδι το ποντίκι θα κινδύνευε πιο γρήγορα από ό,τι αν ήταν μόνο του, γιατί το οξυγόνο θα τελείωνε από δύο αναπνοές αντί για μία.

   (Σήμερα τέτοια πειράματα με ζώα δεν γίνονται. Το ίδιο φαινόμενο μετριέται με αισθητήρες οξυγόνου.)

*Ο Τζόζεφ Πρίστλεϊ, σε χαρακτικό από πορτρέτο του Γκίλμπερτ Στιούαρτ. Με πειράματα σε κλειστά δοχεία έδειξε ότι ένα φυτό ξαναφτιάχνει τον αέρα που «χάλασε» μια αναπνοή.*

### Παράδειγμα 3: Ένας φίλος λέει: «Η ιτιά του βαν Χέλμοντ πήρε τη μάζα της από το νερό». Τι λείπει από την εξήγησή του;

1. Γράψε τι μπαίνει στη φωτοσύνθεση: **διοξείδιο του άνθρακα + νερό**.
2. Το ξύλο είναι κυρίως κυτταρίνη, δηλαδή πολλές γλυκόζες ενωμένες. Η γλυκόζη περιέχει **άνθρακα**, υδρογόνο και οξυγόνο.
3. Το νερό δίνει στη γλυκόζη κυρίως το **υδρογόνο** της (το οξυγόνο του νερού φεύγει ως O₂). **Άνθρακα όμως δεν έχει.** Ο άνθρακας, και το περισσότερο οξυγόνο της γλυκόζης, έρχονται από το CO₂ του αέρα.
4. **Συμπέρασμα:** το νερό συνεισφέρει, αλλά το μεγαλύτερο μέρος της ξηρής μάζας του δέντρου ήρθε από τον **αέρα**. Και το χώμα έδωσε μόνο τα λίγα γραμμάρια ανόργανων αλάτων που έλειψαν από το βαρέλι.

## Ερωτήσεις

1. Ποιες είναι οι **πρώτες ύλες** της φωτοσύνθεσης;
   - Διοξείδιο του άνθρακα και νερό
   - Οξυγόνο από τον αέρα και γλυκόζη
   - Χώμα από τη ρίζα και νερό της βροχής
   - Χλωροφύλλη από τα φύλλα και φως του ήλιου
2. Σε ποιο μέρος του κυττάρου γίνεται η φωτοσύνθεση;
   - Στους χλωροπλάστες
   - Στα μιτοχόνδρια
   - Στον πυρήνα
   - Στο χυμοτόπιο
3. Πότε αναπνέουν τα κύτταρα ενός φυτού;
   - Συνέχεια, μέρα και νύχτα
   - Μόνο τη νύχτα
   - Ποτέ — τα φυτά κάνουν φωτοσύνθεση αντί για αναπνοή
   - Μόνο όταν έχει ήλιο
4. Τι βγαίνει από την **κυτταρική αναπνοή**;
   - Διοξείδιο του άνθρακα, νερό και ενέργεια
   - Οξυγόνο και γλυκόζη, όπως στη φωτοσύνθεση
   - Άμυλο
   - Μόνο ενέργεια, χωρίς άλλες ουσίες
5. Ρίχνεις ιώδιο σε ένα αποχρωματισμένο φύλλο και γίνεται μπλε-μαύρο. Τι δείχνει αυτό;
   - Ότι το φύλλο περιέχει άμυλο
   - Ότι το φύλλο περιέχει οξυγόνο
   - Ότι το φύλλο είναι νεκρό
   - Ότι το φύλλο έχει ακόμη χλωροφύλλη
6. Στη δοκιμή με το ιώδιο, γιατί αφήνουμε πρώτα το φυτό δύο μέρες στο σκοτάδι;
   - Για να καταναλώσει το άμυλο που είχε ήδη, ώστε ό,τι βρούμε να είναι καινούριο
   - Για να μαζέψει περισσότερη χλωροφύλλη και να φωτοσυνθέτει πιο γρήγορα μετά
   - Για να σταματήσει να αναπνέει και να μην καίει τη γλυκόζη που θα φτιάξει
   - Για να κλείσουν τα στόματα και να μη χαθεί νερό πριν αρχίσει το πείραμα
7. Μέσα στη νύχτα, ένα φυτό σε κλειστό θερμοκήπιο...
   - καταναλώνει οξυγόνο και βγάζει διοξείδιο του άνθρακα
   - βγάζει οξυγόνο και καταναλώνει διοξείδιο του άνθρακα
   - δεν ανταλλάσσει κανένα αέριο
   - βγάζει και οξυγόνο και διοξείδιο του άνθρακα
8. Βρες το λάθος: «Τα ζώα βγάζουν CO₂ και τα φυτά βγάζουν οξυγόνο. Γι' αυτό τα κύτταρα της ρίζας ενός δέντρου βγάζουν οξυγόνο.»
   - Τα κύτταρα της ρίζας δεν φωτοσυνθέτουν· μόνο αναπνέουν και βγάζουν CO₂
   - Δεν υπάρχει λάθος: κάθε μέρος ενός φυτού βγάζει οξυγόνο
   - Το λάθος είναι ότι τα ζώα βγάζουν CO₂ — στην πραγματικότητα βγάζουν οξυγόνο
   - Η ρίζα δεν ανταλλάσσει κανένα αέριο, γιατί είναι θαμμένη στο χώμα
9. Σε ένα θερμοκήπιο τον χειμώνα, με λίγο φως, ο αγρότης διπλασιάζει το CO₂ στον αέρα. Η φωτοσύνθεση σχεδόν δεν αλλάζει. Ποια είναι η πιθανότερη εξήγηση;
   - Λείπει το φως, και αυτό βάζει το όριο
   - Τα φυτά δεν χρησιμοποιούν CO₂
   - Το πολύ CO₂ είναι δηλητήριο για τα φυτά
   - Τον χειμώνα τα φυτά σταματούν να αναπνέουν
10. Τρως ένα αυγό. Από πού προέρχεται, τελικά, η ενέργεια που περιέχει;
   - Από το φως του ήλιου, που αποθήκευσαν φυτά με τη φωτοσύνθεση
   - Από την κότα, που τη φτιάχνει μόνη της μέσα στον οργανισμό της
   - Από το οξυγόνο που ανέπνευσε η κότα όσο σχηματιζόταν το αυγό
   - Από το χώμα όπου βόσκει η κότα και τα άλατα που τσιμπάει μαζί του

## Ασκήσεις

1. Ποια πράσινη χρωστική απορροφά το φως για τη φωτοσύνθεση;
2. Ένας κάκτος έχει αγκάθια αντί για φύλλα. Σε ποιο όργανό του γίνεται η φωτοσύνθεση;
3. Ένα φυτό φτιάχνει μέσα σε μια μέρα $12$ g γλυκόζη και σε όλο το εικοσιτετράωρο καίει $5$ g με την αναπνοή. Πόση γλυκόζη μένει για ανάπτυξη και αποθήκευση;
4. Ένα φυτό είναι σε κλειστό διάφανο δοχείο με αισθητήρα CO₂. Τι κάνει η ένδειξη το μεσημέρι με δυνατό ήλιο, και τι στις δύο τα ξημερώματα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/photosynthesis
