# Το νευρικό σύστημα

> Νευρώνες, εγκέφαλος, νωτιαίος μυελός, και τα αντανακλαστικά.

Βιολογία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/nervous-system

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τα μέρη ενός νευρώνα και πώς ένα σήμα περνάει από τον έναν νευρώνα στον άλλο.
- Να ξεχωρίζεις το κεντρικό από το περιφερικό νευρικό σύστημα και τον ρόλο των μερών του εγκεφάλου.
- Να εξηγείς τη διαδρομή ενός αντανακλαστικού και γιατί είναι τόσο γρήγορο.

## Το χέρι φεύγει πριν πονέσεις

Ακουμπάς κατά λάθος ένα καυτό μάτι της κουζίνας. Το χέρι σου τινάζεται πίσω — και **μετά** νιώθεις τον πόνο.

Η σειρά δεν είναι τυχαία. Η απόφαση να τραβήξεις το χέρι πάρθηκε πριν το μήνυμα προλάβει να φτάσει εκεί όπου γίνεται η αίσθηση του πόνου. Ποιος την πήρε, και πώς;

Για να απαντήσεις, χρειάζεσαι το σύστημα που συντονίζει όλα τα άλλα: το **νευρικό σύστημα**.

## Ο νευρώνας

Η μονάδα του νευρικού συστήματος είναι ένα ειδικό κύτταρο, ο **νευρώνας**. Ο εγκέφαλός σου έχει περίπου $86$ δισεκατομμύρια νευρώνες.

Ο νευρώνας έχει σχήμα που δεν μοιάζει με κανένα άλλο κύτταρο:

- Το **κυτταρικό σώμα**, με τον πυρήνα και τα περισσότερα οργανίδια.
- Τους **δενδρίτες**, κοντές διακλαδώσεις που **δέχονται** σήματα από άλλους νευρώνες.
- Τον **άξονα**, μια μακριά απόφυση που **μεταφέρει** το σήμα μακριά από το σώμα. Ο άξονας ενός νευρώνα που φτάνει από τη μέση ως τα δάχτυλα του ποδιού ξεπερνά το ένα μέτρο.
- Τις **νευρικές απολήξεις** στην άκρη του άξονα, που **παραδίδουν** το σήμα στο επόμενο κύτταρο.

*Ένας κινητικός νευρώνας από νωτιαίο μυελό, βαμμένος. Το μεγάλο σκούρο σώμα στη μέση είναι το κυτταρικό σώμα με τον πυρήνα του, και από αυτό ξεκινούν μακριές αποφύσεις. Οι μικρές σκούρες κουκκίδες γύρω είναι πυρήνες των κυττάρων που στηρίζουν τους νευρώνες.*

Πολλοί άξονες τυλίγονται από ένα λιπαρό περίβλημα, το **έλυτρο μυελίνης**. Λειτουργεί σαν μονωτικό σε καλώδιο και κάνει το σήμα πολύ πιο γρήγορο: σε άξονα με μυελίνη το σήμα τρέχει έως και περίπου $100$ m/s, ενώ χωρίς αυτήν μόλις $1$ με $2$ m/s.

Τα **νεύρα** που βλέπεις σε ένα σχέδιο του σώματος είναι δέσμες από χιλιάδες άξονες, τυλιγμένες μαζί σαν τα σύρματα ενός καλωδίου.

## Πώς περνάει το σήμα

Μέσα στον νευρώνα, το σήμα είναι **ηλεκτρικό**: μια μικρή αλλαγή φορτίου που τρέχει κατά μήκος του άξονα.

Οι νευρώνες όμως δεν ακουμπούν ο ένας τον άλλον. Ανάμεσά τους υπάρχει ένα μικροσκοπικό κενό. Το σημείο αυτό λέγεται **σύναψη**.

Εκεί το σήμα αλλάζει μορφή. Η απόληξη του πρώτου νευρώνα απελευθερώνει μια χημική ουσία, τον **νευροδιαβιβαστή**. Αυτός διασχίζει το κενό, συναντά τον επόμενο νευρώνα, και του ξεκινά ένα νέο ηλεκτρικό σήμα.

Ηλεκτρικό μέσα στο κύτταρο, χημικό ανάμεσα στα κύτταρα. Αυτό επιτρέπει στη σύναψη να κάνει κάτι που ένα καλώδιο δεν μπορεί: να **αποφασίζει**. Ένας νευρώνας δέχεται σήματα από χιλιάδες συνάψεις, άλλα που τον ενθαρρύνουν κι άλλα που τον αναστέλλουν, και «πυροδοτεί» μόνο αν το άθροισμα ξεπεράσει ένα όριο.

Πολλά φάρμακα, ο καφές, το αλκοόλ και οι ουσίες εξάρτησης δρουν ακριβώς εδώ, στις συνάψεις.

## Κεντρικό και περιφερικό νευρικό σύστημα

Το νευρικό σύστημα χωρίζεται σε δύο μέρη:

- Το **κεντρικό νευρικό σύστημα** (ΚΝΣ): ο **εγκέφαλος** και ο **νωτιαίος μυελός**. Εδώ επεξεργάζονται οι πληροφορίες και παίρνονται οι αποφάσεις. Προστατεύονται από το κρανίο και τη σπονδυλική στήλη.
- Το **περιφερικό νευρικό σύστημα** (ΠΝΣ): όλα τα **νεύρα** που ξεκινούν από το ΚΝΣ και φτάνουν σε κάθε σημείο του σώματος.

Στα νεύρα υπάρχουν δύο είδη νευρώνων, με αντίθετη κατεύθυνση:

- Οι **αισθητικοί νευρώνες** φέρνουν πληροφορίες **προς** το ΚΝΣ, από τους υποδοχείς του δέρματος, των ματιών, των αυτιών και των οργάνων.
- Οι **κινητικοί νευρώνες** μεταφέρουν εντολές **από** το ΚΝΣ προς τους μύες και τους αδένες.

Μέσα στο ΚΝΣ, οι **ενδιάμεσοι νευρώνες** συνδέουν τους αισθητικούς με τους κινητικούς.

Στον χάρτη ξεχώρισε τα δύο μέρη, και μετά σύγκρινε τον δρόμο μιας εντολής που αποφασίζεις με τον δρόμο ενός αντανακλαστικού.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κεντρικό και περιφερικό*

### Τα μέρη του εγκεφάλου

| Μέρος                                         | Κύριες λειτουργίες                                                                                              |
| --------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Εγκεφαλικά ημισφαίρια** (και ο φλοιός τους) | Σκέψη, μνήμη, γλώσσα, εκούσιες κινήσεις, συνειδητή αίσθηση — εδώ «νιώθεις» τον πόνο                             |
| **Παρεγκεφαλίδα**                             | Ισορροπία, συντονισμός, ακρίβεια των κινήσεων — ποδήλατο, πληκτρολόγηση, μια πάσα στο μπάσκετ                   |
| **Εγκεφαλικό στέλεχος**                       | Ζωτικές λειτουργίες χωρίς σκέψη: αναπνοή, καρδιακός ρυθμός, κατάποση· συνδέει τον εγκέφαλο με τον νωτιαίο μυελό |

*Μοντέλο εγκεφάλου κομμένου στη μέση. Τα χρωματιστά κομμάτια επάνω είναι το ημισφαίριο με τον φλοιό του. Κάτω αριστερά, γκριζοπράσινη, με σχέδιο σαν κλαδιά δέντρου, η παρεγκεφαλίδα. Το λευκό κοτσάνι που κατεβαίνει είναι το εγκεφαλικό στέλεχος, που συνεχίζει στον νωτιαίο μυελό.*

Ο **νωτιαίος μυελός** κατεβαίνει μέσα στη σπονδυλική στήλη. Είναι ο κεντρικός αυτοκινητόδρομος ανάμεσα στον εγκέφαλο και στο σώμα, αλλά και κέντρο αποφάσεων από μόνος του, όπως θα δεις σε λίγο.

> **Πρόσεχε**
>
> «Χρησιμοποιούμε μόνο το $10\%$ του εγκεφάλου μας» είναι μύθος.
>
> Οι απεικονίσεις του εγκεφάλου δείχνουν ότι μέσα σε μία μέρα δουλεύουν σχεδόν όλες οι περιοχές του — απλώς όχι όλες ταυτόχρονα, όπως δεν ανάβουν όλα τα φώτα μιας πόλης την ίδια στιγμή.
>
> Ο εγκέφαλος ζυγίζει περίπου το $2\%$ του σώματος, αλλά καταναλώνει περίπου το $20\%$ της ενέργειας σε ηρεμία. Ένα όργανο που δούλευε στο ένα δέκατο δεν θα ήταν τόσο ακριβό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο μέρος το αναλαμβάνει;*

## Τα αντανακλαστικά

**Αντανακλαστικό** είναι μια γρήγορη, αυτόματη αντίδραση σε ένα ερέθισμα, που γίνεται χωρίς να το αποφασίσεις.

Η διαδρομή του λέγεται **αντανακλαστικό τόξο**, και στο παράδειγμα με την καυτή κουζίνα είναι:

1. **Υποδοχέας** στο δέρμα του δαχτύλου: ανιχνεύει τη θερμότητα.
2. **Αισθητικός νευρώνας**: φέρνει το σήμα στον νωτιαίο μυελό.
3. **Ενδιάμεσος νευρώνας** στον νωτιαίο μυελό: το περνάει κατευθείαν στον κινητικό.
4. **Κινητικός νευρώνας**: μεταφέρει την εντολή στο χέρι.
5. **Τελεστής** — εδώ ο μυς του μπράτσου: συστέλλεται και τραβάει το χέρι.

Ταυτόχρονα, ένα άλλο σήμα ανεβαίνει από τον νωτιαίο μυελό στον εγκέφαλο. Φτάνει λίγο αργότερα, και τότε **συνειδητοποιείς** τον πόνο.

Γιατί τόσο γρήγορα; Επειδή το σήμα διανύει μικρότερη διαδρομή και περνάει από **λίγες συνάψεις**. Κάθε σύναψη κοστίζει λίγο χρόνο· ο δρόμος μέσω του φλοιού έχει πολύ περισσότερες.

Άλλα αντανακλαστικά: το ανοιγοκλείσιμο των βλεφάρων όταν κάτι πλησιάζει το μάτι, το στένεμα της κόρης στο φως, ο βήχας, το τίναγμα του ποδιού όταν ο γιατρός χτυπάει ελαφρά κάτω από το γόνατο.

> **Κλειδί**
>
> Το αντανακλαστικό θυσιάζει τη σκέψη για να κερδίσει χρόνο.
>
> Σε ένα κάψιμο, κάθε κλάσμα του δευτερολέπτου μετράει, και δεν υπάρχει τίποτα να σκεφτείς: το χέρι πρέπει να φύγει. Γι' αυτό η απόφαση ανατίθεται σε ένα απλό κύκλωμα, και ο εγκέφαλος ενημερώνεται μετά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Αντανακλαστικό ή εκούσια κίνηση;*

> **Θυμήσου**
>
> - **Νευρώνας**: δενδρίτες (δέχονται), κυτταρικό σώμα, άξονας (μεταφέρει), απολήξεις (παραδίδουν). Η **μυελίνη** επιταχύνει το σήμα.
> - Στη **σύναψη** το σήμα γίνεται χημικό, με **νευροδιαβιβαστή**.
> - **ΚΝΣ**: εγκέφαλος και νωτιαίος μυελός. **ΠΝΣ**: τα νεύρα, με **αισθητικούς** και **κινητικούς** νευρώνες.
> - Ημισφαίρια: σκέψη και συνείδηση. Παρεγκεφαλίδα: ισορροπία. Στέλεχος: αναπνοή και καρδιά.
> - **Αντανακλαστικό τόξο**: υποδοχέας → αισθητικός → νωτιαίος μυελός → κινητικός → μυς.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα σήμα ταξιδεύει από το δάχτυλο του ποδιού στον νωτιαίο μυελό, διαδρομή 1 m, με ταχύτητα 50 m/s. Πόσο χρόνο κάνει;

1. Χρόνος = απόσταση διά ταχύτητα:
   $$
   t = \frac{1}{50} = 0{,}02 \; \text{s}
   $$
2. Δηλαδή $20$ χιλιοστά του δευτερολέπτου μόνο για τη διαδρομή προς τα πάνω.
3. Αν ο άξονας δεν είχε μυελίνη και το σήμα έτρεχε με $1$ m/s, ο ίδιος δρόμος θα κρατούσε ένα ολόκληρο δευτερόλεπτο — πενήντα φορές περισσότερο.

   Γι' αυτό οι νευρώνες που χρειάζονται ταχύτητα, όπως αυτοί που ελέγχουν τους σκελετικούς μύες, έχουν μυελίνη.

### Παράδειγμα 2: Το πείραμα του χάρακα: ένας φίλος αφήνει έναν χάρακα και εσύ τον πιάνεις. Τι μετράς;

1. Ο φίλος κρατάει τον χάρακα κάθετα, με το μηδέν ανάμεσα στον αντίχειρα και στον δείκτη σου, χωρίς να ακουμπάει. Τον αφήνει χωρίς προειδοποίηση· εσύ κλείνεις τα δάχτυλα μόλις τον δεις να πέφτει.
2. Όσο πιο αργά αντιδράς, τόσο πιο πολύ πέφτει ο χάρακας. Η φυσική μετατρέπει την απόσταση σε χρόνο:
   | Απόσταση που έπεσε | Χρόνος αντίδρασης |
   | ------------------ | ----------------- |
   | $5$ cm             | $0{,}10$ s        |
   | $10$ cm            | $0{,}14$ s        |
   | $20$ cm            | $0{,}20$ s        |
   | $30$ cm            | $0{,}25$ s        |
3. Ας πούμε ότι ο χάρακας έπεσε $20$ cm. Τότε αντέδρασες σε περίπου $0{,}2$ s. Είναι τυπική τιμή για έναν έφηβο.
4. Γιατί είναι **πιο αργό** από ένα αντανακλαστικό; Επειδή εδώ το σήμα πάει από το μάτι στον φλοιό, ο φλοιός **αναγνωρίζει** ότι ο χάρακας πέφτει, και μόνο τότε στέλνει εντολή στα δάχτυλα. Περισσότερες συνάψεις, μεγαλύτερη διαδρομή, περισσότερος χρόνος.

### Παράδειγμα 3: Μετά από τραυματισμό της σπονδυλικής στήλης στο ύψος του θώρακα, κάποιος δεν κινεί τα πόδια του, αλλά το επιγονατιδικό αντανακλαστικό λειτουργεί. Τι συμπεραίνεις;

1. Το αντανακλαστικό του γόνατου χρειάζεται: υποδοχέα, αισθητικό νευρώνα, το **κάτω τμήμα** του νωτιαίου μυελού, κινητικό νευρώνα και μυ. Αφού λειτουργεί, **όλα αυτά είναι ακέραια**.
2. Η εκούσια κίνηση όμως χρειάζεται κάτι παραπάνω: μια εντολή που ξεκινά από τον **εγκέφαλο** και κατεβαίνει όλον τον νωτιαίο μυελό.
3. Άρα η βλάβη είναι **πάνω** από το σημείο όπου γίνεται το αντανακλαστικό: η επικοινωνία εγκεφάλου και ποδιών κόπηκε, αλλά το τοπικό κύκλωμα κάτω από τη βλάβη δουλεύει.
4. Γι' αυτό οι γιατροί ελέγχουν αντανακλαστικά σε διαφορετικά ύψη του σώματος: η απάντηση δείχνει **πού** βρίσκεται μια βλάβη στο νευρικό σύστημα.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο μέρος του νευρώνα μεταφέρει το σήμα **μακριά** από το κυτταρικό σώμα;
   - Ο άξονας
   - Οι δενδρίτες
   - Ο πυρήνας
   - Η σύναψη
2. Τι κάνει το **έλυτρο μυελίνης**;
   - Κάνει το σήμα να ταξιδεύει πολύ πιο γρήγορα στον άξονα
   - Παράγει τον νευροδιαβιβαστή που διασχίζει το κενό της σύναψης
   - Τρέφει τον άξονα με γλυκόζη και οξυγόνο από το αίμα
   - Ενώνει τον άξονα ενός νευρώνα με τους δενδρίτες του επόμενου
3. Πώς περνάει το σήμα από έναν νευρώνα στον επόμενο;
   - Με μια χημική ουσία, τον νευροδιαβιβαστή, που διασχίζει ένα μικρό κενό
   - Με άμεση ηλεκτρική επαφή, επειδή οι νευρώνες είναι κολλημένοι μεταξύ τους
   - Μέσα από το αίμα, όπως οι ορμόνες
   - Ο πυρήνας του πρώτου νευρώνα μετακινείται στον δεύτερο
4. Ποια όργανα αποτελούν το **κεντρικό** νευρικό σύστημα;
   - Ο εγκέφαλος και ο νωτιαίος μυελός
   - Ο εγκέφαλος και όλα τα νεύρα του σώματος
   - Μόνο ο εγκέφαλος
   - Η καρδιά και ο εγκέφαλος
5. Ποιος νευρώνας μεταφέρει μια εντολή από τον νωτιαίο μυελό στον μυ του ποδιού;
   - Ο κινητικός νευρώνας
   - Ο αισθητικός νευρώνας
   - Ο ενδιάμεσος νευρώνας
   - Κανένας· ο μυς συστέλλεται μόνος του
6. Ένας άνθρωπος μετά από ένα μικρό εγκεφαλικό επεισόδιο σκέφτεται και μιλάει κανονικά, αλλά παραπατάει και δυσκολεύεται να πιάσει ένα ποτήρι με ακρίβεια. Ποιο μέρος είναι πιο πιθανό να επηρεάστηκε;
   - Η παρεγκεφαλίδα
   - Το εγκεφαλικό στέλεχος
   - Ο φλοιός που ελέγχει τη γλώσσα
   - Τα αισθητικά νεύρα του χεριού
7. Ποια είναι η σωστή σειρά σε ένα αντανακλαστικό τόξο;
   - Υποδοχέας → αισθητικός νευρώνας → νωτιαίος μυελός → κινητικός νευρώνας → μυς
   - Υποδοχέας → κινητικός νευρώνας → νωτιαίος μυελός → αισθητικός νευρώνας → μυς
   - Υποδοχέας → αισθητικός νευρώνας → εγκεφαλικός φλοιός → κινητικός νευρώνας → μυς
   - Μυς → κινητικός νευρώνας → νωτιαίος μυελός → αισθητικός νευρώνας → υποδοχέας
8. Κάποιος λέει: «Τραβάμε το χέρι από το καυτό επειδή πρώτα νιώθουμε πόνο και μετά ο εγκέφαλος αποφασίζει να το τραβήξει». Ποιο είναι το λάθος;
   - Η κίνηση ξεκινά από τον νωτιαίο μυελό πριν ο εγκέφαλος καταγράψει τον πόνο
   - Δεν υπάρχει λάθος· πρώτα νιώθουμε τον πόνο και μετά κινείται το χέρι
   - Σε ένα αντανακλαστικό δεν νιώθουμε καθόλου πόνο, ούτε πριν ούτε μετά την κίνηση
   - Την απόφαση δεν την παίρνει ο φλοιός αλλά η παρεγκεφαλίδα, που συντονίζει τις κινήσεις
9. Ένα σήμα διανύει $0{,}6$ m σε άξονα όπου τρέχει με $60$ m/s. Πόσο χρόνο χρειάζεται;
   - $0{,}01$ s
   - $36$ s
   - $0{,}1$ s
   - $100$ s
10. Γιατί μια βλάβη στο **εγκεφαλικό στέλεχος** είναι συνήθως πολύ πιο επικίνδυνη από μια βλάβη ίδιου μεγέθους σε άλλο σημείο του εγκεφάλου;
   - Επειδή εκεί ρυθμίζονται η αναπνοή και ο καρδιακός ρυθμός
   - Επειδή εκεί βρίσκεται η μνήμη
   - Επειδή εκεί ελέγχεται η ισορροπία
   - Επειδή το στέλεχος είναι το μεγαλύτερο μέρος του εγκεφάλου

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται η χημική ουσία που μεταφέρει το σήμα από έναν νευρώνα στον επόμενο;
2. Ποιο μέρος του εγκεφάλου κάνει κυρίως τη δουλειά όταν ένας χορευτής κρατάει την ισορροπία του σε μια πιρουέτα;
3. Ένα σήμα τρέχει με $80$ m/s και χρειάζεται $0{,}01$ s για να φτάσει από τα δάχτυλα του χεριού στον νωτιαίο μυελό. Πόσο μακριά είναι;
4. Στο πείραμα του χάρακα, η Άννα τον πιάνει στα $10$ cm και ο Νίκος στα $30$ cm. Ο πίνακας της ενότητας δίνει $0{,}14$ s για τα $10$ cm και $0{,}25$ s για τα $30$ cm. Πόσο πιο αργός είναι ο Νίκος, με τις τιμές του πίνακα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/nervous-system
