# Σκελετός και μύες

> Οστά, αρθρώσεις, και μύες που μόνο τραβούν.

Βιολογία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/musculoskeletal-system

## Τι θα μάθεις

- Να αναφέρεις τις λειτουργίες του σκελετού και να εξηγείς από τι είναι φτιαγμένο ένα οστό.
- Να ξεχωρίζεις τα είδη των αρθρώσεων και τους τρεις τύπους μυϊκού ιστού.
- Να εξηγείς γιατί οι σκελετικοί μύες δουλεύουν σε ανταγωνιστικά ζεύγη.

## Ένας μυς δεν σπρώχνει ποτέ

Λύγισε το χέρι σου στον αγκώνα και πιάσε με το άλλο χέρι το μπράτσο σου, μπροστά. Νιώθεις τον **δικέφαλο** να σκληραίνει και να φουσκώνει.

Τώρα τέντωσε ξανά το χέρι. Ο δικέφαλος χαλαρώνει — αλλά κάποιος πρέπει να τραβήξει τον πήχη προς τα κάτω. Πιάσε το μπράτσο σου από πίσω: αυτή τη φορά σκληραίνει ο **τρικέφαλος**.

Κανένας από τους δύο δεν σπρώχνει. Ο ένας τραβάει προς τη μία μεριά, ο άλλος προς την άλλη. Όλη η κίνηση του σώματός σου στηρίζεται σε αυτό το απλό μοτίβο.

## Ο σκελετός: περισσότερα από ένα στήριγμα

Ο σκελετός ενός ενήλικα έχει **206 οστά**. Ένα νεογέννητο έχει περίπου $270$ με $300$ — πολλά από αυτά ενώνονται καθώς μεγαλώνει, όπως τα οστά του κρανίου και τα κομμάτια της λεκάνης.

*Ακτινογραφία του χεριού ενός οκτάχρονου αγοριού. Μέτρα τα οστά: στα δάχτυλα, στην παλάμη, στον καρπό. Κοντά στην άκρη πολλών οστών υπάρχει μια σκούρα γραμμή: εκεί ένα κομμάτι του οστού είναι ακόμα χωριστό, δεμένο με χόνδρο. Καθώς μεγαλώνεις, αυτά τα κομμάτια ενώνονται.*

Ο σκελετός κάνει πέντε δουλειές:

1. **Στήριξη.** Δίνει στο σώμα σχήμα και το κρατάει όρθιο.
2. **Προστασία.** Το κρανίο κλείνει τον εγκέφαλο, ο θώρακας την καρδιά και τους πνεύμονες, η σπονδυλική στήλη τον νωτιαίο μυελό.
3. **Κίνηση.** Τα οστά είναι μοχλοί· οι μύες τα τραβούν.
4. **Παραγωγή κυττάρων του αίματος.** Μέσα σε ορισμένα οστά, ο **ερυθρός μυελός** φτιάχνει ερυθρά, λευκά και αιμοπετάλια — τα κύτταρα που γνώρισες στο αίμα.
5. **Αποθήκη αλάτων.** Το ασβέστιο και ο φωσφόρος του σώματος βρίσκονται κυρίως στα οστά. Όταν το αίμα χρειάζεται ασβέστιο, το παίρνει από εκεί.

## Από τι είναι φτιαγμένο ένα οστό

Το οστό δεν είναι πέτρα. Είναι **ζωντανός ιστός**, με κύτταρα, αιμοφόρα αγγεία και νεύρα — γι' αυτό πονάει όταν σπάει και γι' αυτό μπορεί να κολλήσει ξανά.

Η ουσία ανάμεσα στα κύτταρα έχει δύο συστατικά που δουλεύουν μαζί:

- **Οργανικά** (περίπου το ένα τρίτο), κυρίως μια πρωτεΐνη, το **κολλαγόνο**. Δίνει **ελαστικότητα**: το οστό λυγίζει λίγο αντί να σπάσει.
- **Ανόργανα** (περίπου τα δύο τρίτα), κυρίως **άλατα ασβεστίου και φωσφόρου**. Δίνουν **σκληρότητα**.

Ο συνδυασμός είναι σαν το οπλισμένο σκυρόδεμα: το ένα υλικό αντέχει στο τέντωμα και στο λύγισμα, το άλλο στη συμπίεση.

Στα παιδιά τα οργανικά συστατικά είναι σχετικά περισσότερα, γι' αυτό τα οστά τους λυγίζουν πιο εύκολα και συχνά ραγίζουν αντί να σπάσουν εντελώς. Στους ηλικιωμένους μπορεί να μειωθούν τα άλατα και η πυκνότητα του οστού — αυτό λέγεται **οστεοπόρωση**, και κάνει τα κατάγματα πιο εύκολα.

> **Κλειδί**
>
> Τα οστά δεν είναι ένα έτοιμο καλούπι που φτιάχτηκε μια φορά. **Χτίζονται και γκρεμίζονται συνεχώς**, και προσαρμόζονται σε ό,τι τους ζητάς.
>
> Ένα οστό που φορτίζεται — με τρέξιμο, χορό, άλματα — γίνεται πιο πυκνό. Ένα οστό που μένει ακίνητο, όπως σε γύψο ή σε αστροναύτη χωρίς βαρύτητα, χάνει άλατα. Στην εφηβεία η οστική μάζα χτίζεται πιο γρήγορα από κάθε άλλη περίοδο της ζωής: σχεδόν τη μισή από όση θα έχεις ως ενήλικας τη χτίζεις τότε.

## Οι αρθρώσεις

Εκεί που συναντιούνται δύο οστά υπάρχει μια **άρθρωση**. Δεν κινούνται όλες το ίδιο:

| Είδος          | Κίνηση | Παράδειγμα                                                |
| -------------- | ------ | --------------------------------------------------------- |
| **Ακίνητες**   | Καμία  | Οι ραφές ανάμεσα στα οστά του κρανίου                     |
| **Ημικινητές** | Λίγη   | Ανάμεσα στους σπονδύλους, με έναν χόνδρινο δίσκο στη μέση |
| **Κινητές**    | Μεγάλη | Ώμος, αγκώνας, γόνατο, ισχίο, δάχτυλα                     |

Σε μια κινητή άρθρωση, οι άκρες των οστών καλύπτονται από λείο **αρθρικό χόνδρο**, και ανάμεσά τους υπάρχει **αρθρικό υγρό** που λιπαίνει. Τα οστά κρατιούνται μεταξύ τους με ισχυρές ταινίες, τους **συνδέσμους**.

Οι κινητές αρθρώσεις διαφέρουν στο σχήμα τους, και το σχήμα αποφασίζει την κίνηση. Στον **ώμο** και στο **ισχίο**, μια σφαιρική κεφαλή μπαίνει σε μια κοιλότητα, και το άκρο γυρίζει προς όλες τις κατευθύνσεις. Στον **αγκώνα** και στο **γόνατο**, η άρθρωση δουλεύει σαν μεντεσές πόρτας: ανοιγοκλείνει σε ένα μόνο επίπεδο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι άρθρωση είναι;*

## Οι μύες

Στο σώμα σου υπάρχουν τρία είδη **μυϊκού ιστού**, και το καθένα έχει τη δική του δουλειά:

- **Σκελετικοί μύες.** Κινούν τα οστά. Είναι **εκούσιοι**: τους ελέγχεις όταν θέλεις. Στο μικροσκόπιο φαίνονται με εγκάρσιες ραβδώσεις, γι' αυτό λέγονται και **γραμμωτοί**. Είναι πάνω από $600$ και αποτελούν περίπου το $40$% της μάζας ενός ενήλικα.
- **Λείοι μύες.** Βρίσκονται στα τοιχώματα των εσωτερικών οργάνων: στο έντερο, στο στομάχι, στην κύστη, στα αιμοφόρα αγγεία. Είναι **ακούσιοι**: δουλεύουν χωρίς να το αποφασίζεις. Οι περισταλτικές κινήσεις του πεπτικού σωλήνα είναι δική τους δουλειά.
- **Καρδιακός μυς.** Υπάρχει μόνο στην καρδιά. Είναι γραμμωτός, όπως οι σκελετικοί, αλλά ακούσιος, όπως οι λείοι, και δουλεύει σε όλη τη ζωή χωρίς να κουράζεται.

*Ίνες σκελετικού μυός στο μικροσκόπιο. Κάθε ροζ λωρίδα είναι μία μυϊκή ίνα, ένα πολύ μακρύ κύτταρο με πολλούς πυρήνες. Πρόσεξε τις λεπτές εγκάρσιες γραμμές: είναι οι ραβδώσεις που δίνουν στους σκελετικούς μύες το όνομα «γραμμωτοί».*

Ένας σκελετικός μυς δένεται στα οστά με τους **τένοντες**, σκληρές, λευκές ταινίες. Ο πιο γνωστός είναι ο **αχίλλειος τένοντας**, που δένει τη γάμπα στη φτέρνα.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην μπερδεύεις **τένοντα** και **σύνδεσμο**. Μοιάζουν, αλλά ενώνουν διαφορετικά πράγματα.
>
> - Ο **τένοντας** ενώνει **μυ με οστό**.
> - Ο **σύνδεσμος** ενώνει **οστό με οστό**, σε μια άρθρωση.
>
> Ένα «διάστρεμμα» στον αστράγαλο είναι τράβηγμα ή σκίσιμο συνδέσμων. Ένας «τραυματισμός στον αχίλλειο» είναι πρόβλημα τένοντα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος μυς κάνει τη δουλειά;*

## Ανταγωνιστικά ζεύγη

Ένας μυς κάνει μόνο ένα πράγμα: **συστέλλεται**, δηλαδή κονταίνει, και τραβάει τον τένοντά του. Όταν χαλαρώνει, δεν μακραίνει μόνος του· κάποιος άλλος πρέπει να τον τεντώσει.

Γι' αυτό οι σκελετικοί μύες δουλεύουν **σε ζευγάρια**, τοποθετημένα στις δύο πλευρές μιας άρθρωσης. Όταν ο ένας συστέλλεται, ο άλλος χαλαρώνει. Λέγονται **ανταγωνιστικοί** μύες.

- **Δικέφαλος** (μπροστά στο μπράτσο): συστέλλεται → ο αγκώνας λυγίζει.
- **Τρικέφαλος** (πίσω στο μπράτσο): συστέλλεται → ο αγκώνας τεντώνει.

Το ίδιο συμβαίνει στο γόνατο, με τους μύες μπροστά και πίσω από τον μηρό, και σε κάθε κινητή άρθρωση.

*Ο Λευτέρης Πετρούνιας στους κρίκους, στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Ρίο το 2016, όπου κέρδισε το χρυσό μετάλλιο. Για να μείνει ακίνητος με ανοιχτά χέρια, μύες του στήθους, της πλάτης και των ώμων τραβούν συνεχώς τα οστά των χεριών προς το σώμα. Κανένας μυς δεν σπρώχνει.*

Η εντολή για τη συστολή φτάνει στον μυ από ένα νεύρο. Αυτό το κομμάτι της ιστορίας θα το δεις στο νευρικό σύστημα.

> **Θυμήσου**
>
> - **206 οστά** στον ενήλικα· λειτουργίες: στήριξη, προστασία, κίνηση, παραγωγή αίματος, αποθήκη ασβεστίου.
> - Το οστό: **κολλαγόνο** για ελαστικότητα + **άλατα ασβεστίου** για σκληρότητα.
> - Αρθρώσεις: **ακίνητες, ημικινητές, κινητές**. Σύνδεσμος: οστό με οστό.
> - Μύες: **σκελετικοί** (εκούσιοι), **λείοι** (ακούσιοι, σε όργανα), **καρδιακός**. Τένοντας: μυς με οστό.
> - Ένας μυς μόνο **τραβάει**· γι' αυτό δουλεύουν σε **ανταγωνιστικά ζεύγη**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα κοτόπουλο, δύο οστά: το ένα μένει σε ξίδι μια εβδομάδα, το άλλο καίγεται σε φλόγα. Τι θα βρεις;

1. **Το οστό στο ξίδι.** Το ξίδι είναι οξύ και διαλύει τα **άλατα ασβεστίου**. Μένει μόνο το κολλαγόνο.

   Αποτέλεσμα: το οστό έχει το ίδιο σχήμα, αλλά **λυγίζει σαν λάστιχο**· μπορείς σχεδόν να το δέσεις κόμπο.
2. **Το οστό στη φλόγα.** Η φωτιά καίει τα **οργανικά** συστατικά, το κολλαγόνο. Μένουν μόνο τα άλατα.

   Αποτέλεσμα: το οστό είναι λευκό, ελαφρύτερο, και **θρυμματίζεται** με ένα μικρό χτύπημα.
3. **Το συμπέρασμα.** Κανένα από τα δύο υλικά δεν αρκεί μόνο του. Τα άλατα δίνουν τη σκληρότητα, το κολλαγόνο την ελαστικότητα. Ένα υγιές οστό τα χρειάζεται **και τα δύο** για να αντέχει και στο βάρος και στα χτυπήματα.

### Παράδειγμα 2: Κάνεις κάμψεις στο πάτωμα. Ποιος μυς του μπράτσου δουλεύει όταν ανεβαίνεις;

1. Όταν ανεβαίνεις, τα χέρια σου **τεντώνουν** στον αγκώνα. Η κίνηση λοιπόν είναι έκταση του αγκώνα.
2. Ο μυς που τεντώνει τον αγκώνα βρίσκεται **πίσω** από το μπράτσο: ο **τρικέφαλος**. Αυτός συστέλλεται και, μέσω του τένοντά του, τραβάει τον πήχη. Ο αγκώνας τεντώνει και το σώμα ανεβαίνει. Ο μυς δεν έσπρωξε τίποτα· τράβηξε.
3. Ο δικέφαλος, στην μπροστινή πλευρά, χαλαρώνει.

   Γι' αυτό οι κάμψεις κουράζουν κυρίως το πίσω μέρος του μπράτσου και το στήθος, ενώ το σήκωμα ενός βάρους με λυγισμένο αγκώνα κουράζει τον δικέφαλο.

### Παράδειγμα 3: Ένας ενήλικας ζυγίζει 70 kg. Περίπου πόσα κιλά είναι οι σκελετικοί του μύες, και πόσα τα οστά του, αν ο σκελετός είναι περίπου το 15% της μάζας;

1. Οι σκελετικοί μύες είναι περίπου το $40\%$ της μάζας:
   $$
   70 \times 0{,}40 = 28 \; \text{kg}
   $$
2. Ο σκελετός:
   $$
   70 \times 0{,}15 = 10{,}5 \; \text{kg}
   $$
3. Οι μύες ζυγίζουν σχεδόν **τρεις φορές** όσο τα οστά.

   Και τα δύο ποσοστά αλλάζουν από άνθρωπο σε άνθρωπο, ανάλογα με την ηλικία, το φύλο και την άσκηση. Είναι μέσοι όροι, όχι κανόνας.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί ένα νεογέννητο έχει περισσότερα οστά από έναν ενήλικα;
   - Επειδή πολλά οστά του ενώνονται μεταξύ τους καθώς μεγαλώνει
   - Επειδή ορισμένα οστά του διαλύονται και χάνονται στην εφηβεία
   - Δεν ισχύει· έχουν τον ίδιο αριθμό, απλώς μικρότερα
   - Επειδή τα οστά σπάνε στα δύο καθώς μακραίνουν
2. Ποια λειτουργία του σκελετού συνδέεται με το **αίμα**;
   - Ο ερυθρός μυελός ορισμένων οστών παράγει τα κύτταρα του αίματος
   - Τα οστά φιλτράρουν το αίμα και απομακρύνουν από αυτό την ουρία
   - Τα οστά αντλούν το αίμα των φλεβών προς την καρδιά, σαν δεύτερη αντλία
   - Τα οστά αποθηκεύουν οξυγόνο και το δίνουν στο αίμα όταν χρειάζεται
3. Ένα οστό μένει μέρες σε ξίδι και γίνεται εύκαμπτο. Τι έχασε;
   - Τα άλατα ασβεστίου
   - Το κολλαγόνο
   - Το νερό του
   - Τον ερυθρό μυελό
4. Ποια άρθρωση είναι **ημικινητή**;
   - Ανάμεσα σε δύο σπονδύλους της μέσης
   - Ο ώμος, ανάμεσα στην ωμοπλάτη και στο βραχιόνιο
   - Οι ραφές ανάμεσα στα οστά του κρανίου
   - Ο αγκώνας, ανάμεσα στο βραχιόνιο και στον πήχη
5. Τι ενώνει ένας **τένοντας**;
   - Έναν μυ με ένα οστό
   - Δύο οστά μεταξύ τους
   - Δύο μύες μεταξύ τους
   - Ένα νεύρο με έναν μυ
6. Πού βρίσκονται οι **λείοι** μύες;
   - Στα τοιχώματα του εντέρου, της κύστης και των αγγείων
   - Στα χέρια και στα πόδια, γύρω από τα οστά που κινούν
   - Μόνο στην καρδιά, όπου αντλούν το αίμα χωρίς σταματημό
   - Στο εσωτερικό των μακριών οστών, γύρω από τον μυελό τους
7. Γιατί ο αγκώνας χρειάζεται **δύο** μύες, τον δικέφαλο και τον τρικέφαλο;
   - Επειδή κάθε μυς μόνο τραβάει, προς μία κατεύθυνση
   - Για να μοιράζεται το βάρος και να μην κουράζεται ο ένας
   - Επειδή ο ένας τραβάει και ο άλλος σπρώχνει
   - Επειδή ο ένας είναι εκούσιος και ο άλλος ακούσιος
8. Όταν κλοτσάς μια μπάλα, το γόνατο τεντώνει απότομα. Ποιοι μύες συστέλλονται;
   - Οι μύες στο μπροστινό μέρος του μηρού
   - Οι μύες στο πίσω μέρος του μηρού
   - Οι μύες της γάμπας
   - Μπροστινοί και πίσω μαζί, με την ίδια δύναμη
9. Ένας αστροναύτης μένει έξι μήνες στο διάστημα, χωρίς βαρύτητα. Τι είναι πιο πιθανό να πάθουν τα οστά των ποδιών του;
   - Να χάσουν άλατα και πυκνότητα, επειδή δεν σηκώνουν βάρος
   - Τίποτα, γιατί τα οστά είναι νεκρός ιστός που δεν αλλάζει
   - Να γίνουν πιο πυκνά, επειδή ξεκουράζονται
   - Να μακρύνουν, επειδή δεν τα πιέζει η βαρύτητα
10. Ο καρδιακός μυς μοιάζει με τους σκελετικούς σε ένα χαρακτηριστικό και με τους λείους σε ένα άλλο. Ποιος συνδυασμός είναι σωστός;
   - Είναι γραμμωτός όπως οι σκελετικοί και ακούσιος όπως οι λείοι
   - Είναι εκούσιος όπως οι σκελετικοί και λείος όπως οι λείοι
   - Δένεται σε οστά όπως οι σκελετικοί και κουράζεται όπως οι λείοι
   - Κινεί την τροφή όπως οι λείοι και τα άκρα όπως οι σκελετικοί

## Ασκήσεις

1. Ποιο όργανο προστατεύει ο θώρακας, εκτός από τους πνεύμονες;
2. Ποια ισχυρή ταινία ενώνει το μηριαίο οστό με την κνήμη στο γόνατο: τένοντας ή σύνδεσμος;
3. Ένας έφηβος ζυγίζει $50$ kg. Αν οι σκελετικοί του μύες είναι περίπου το $38\%$ της μάζας του, πόσα κιλά είναι;
4. Όταν σηκώνεσαι στις μύτες των ποδιών, ο αχίλλειος τένοντας τραβάει τη φτέρνα προς τα πάνω. Ποιοι μύες συστέλλονται, και σε ποια πλευρά της κνήμης βρίσκονται οι ανταγωνιστές τους;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/musculoskeletal-system
