# Το μικροσκόπιο

> Πώς μεγεθύνει, πώς εστιάζεις, και γιατί χωρίς αυτό δεν θα ξέραμε για κύτταρα.

Βιολογία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/microscope

## Τι θα μάθεις

- Να ονομάζεις τα βασικά μέρη του οπτικού μικροσκοπίου και τι κάνει το καθένα.
- Να υπολογίζεις τη μεγέθυνση από τον προσοφθάλμιο και τον αντικειμενικό φακό.
- Να περιγράφεις τη σωστή σειρά εστίασης και να εξηγείς γιατί η εικόνα είναι αντεστραμμένη.

## Ένας κόσμος σε μια σταγόνα

Πάρε μια σταγόνα από το νερό μιας γλάστρας που έμεινε μέρες στο μπαλκόνι. Με γυμνό μάτι βλέπεις απλώς νερό, ίσως λίγο θολό.

Κάτω από ένα μικροσκόπιο σχολικού εργαστηρίου η ίδια σταγόνα **κινείται**: μικροσκοπικά πλάσματα κολυμπούν, στρίβουν, τρώνε το ένα το άλλο.

Το ανθρώπινο μάτι ξεχωρίζει, στην καλύτερη περίπτωση, πράγματα περίπου στο **ένα δέκατο του χιλιοστού**. Τα περισσότερα κύτταρα είναι πολύ μικρότερα. Χωρίς ένα όργανο που μεγεθύνει, ολόκληρη η Βιολογία των κυττάρων θα ήταν αόρατη — και για χιλιάδες χρόνια ήταν.

## Πώς ανακαλύψαμε τον αόρατο κόσμο

Οι φακοί ήταν γνωστοί από τον Μεσαίωνα, στα γυαλιά οράσεως. Η ιδέα να βάλεις **δύο φακούς** τον έναν πίσω από τον άλλο, ώστε ο δεύτερος να μεγεθύνει την εικόνα του πρώτου, εμφανίστηκε στην Ολλανδία γύρω στο 1600.

Ο Άγγλος **Ρόμπερτ Χουκ** κοίταξε το 1665 μια λεπτή φέτα φελλού και είδε μικρά «δωμάτια». Τα ονόμασε **cells**, από τη λατινική λέξη για το μικρό κελί. Από εκεί βγήκε και η λέξη **κύτταρο**.

*Σελίδα από το βιβλίο του Χουκ «Micrographia» (1665). Μέσα στον κύκλο, δύο φέτες φελλού όπως τις είδε στο μικροσκόπιο: γεμάτες μικρά «κελιά». Αυτά ονόμασε cells.*

Λίγα χρόνια αργότερα ο Ολλανδός **Αντόνι βαν Λέβενχουκ**, έμπορος υφασμάτων, έφτιαχνε μόνος του μικροσκόπια με έναν μόνο, πολύ μικρό και πολύ καλά λειασμένο φακό. Με αυτά είδε πρώτος ζωντανούς μονοκύτταρους οργανισμούς και βακτήρια.

*Αντίγραφο μικροσκοπίου του Λέβενχουκ. Όλο κι όλο ένας φακός, η γυάλινη κουκκίδα στην τρύπα της πλάκας. Το δείγμα στερεωνόταν στην ακίδα μπροστά του, και οι βίδες το μετακινούσαν. Το κρατούσες κολλητά στο μάτι, κόντρα στο φως.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τον φελλό στα ηλεκτρόνια*

## Τα μέρη του οπτικού μικροσκοπίου

Το μικροσκόπιο του σχολικού εργαστηρίου λέγεται **οπτικό** ή **φωτονικό**, γιατί χρησιμοποιεί φως. Έχει δύο είδη μερών: τα **οπτικά**, που σχηματίζουν την εικόνα, και τα **μηχανικά**, που τα κρατούν και τα κινούν.

| Μέρος                     | Τι κάνει                                                                                                               |
| ------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Προσοφθάλμιος φακός**   | ο φακός όπου κοιτάς· συνήθως μεγεθύνει $10$ φορές                                                                      |
| **Αντικειμενικοί φακοί**  | τρεις ή τέσσερις φακοί κοντά στο δείγμα, π.χ. $4\times$, $10\times$, $40\times$                                        |
| **Περιστρεφόμενη κεφαλή** | γυρίζει και φέρνει στη θέση του τον αντικειμενικό που θέλεις                                                           |
| **Τράπεζα**               | η πλατφόρμα όπου ακουμπάς το παρασκεύασμα· έχει τρύπα για να περνά το φως                                              |
| **Μακρομετρικός κοχλίας** | η μεγάλη ρόδα· μετακινεί πολύ την τράπεζα, για χοντρή εστίαση                                                          |
| **Μικρομετρικός κοχλίας** | η μικρή ρόδα· μετακινεί ελάχιστα, για λεπτή εστίαση                                                                    |
| **Διάφραγμα**             | ρυθμίζει πόσο φως φτάνει στο δείγμα                                                                                    |
| **Φωτεινή πηγή**          | λαμπάκι ή καθρέφτης κάτω από την τράπεζα· ο καθρέφτης δεν στρέφεται ποτέ στον ήλιο, γιατί το φως του θα έκαιγε το μάτι |

Το δείγμα τοποθετείται πάνω σε ένα λεπτό γυάλινο πλακίδιο, την **αντικειμενοφόρο πλάκα**, και σκεπάζεται με ένα ακόμα πιο λεπτό γυαλάκι, την **καλυπτρίδα**. Όλο μαζί λέγεται **παρασκεύασμα**.

Το δείγμα πρέπει να είναι πολύ **λεπτό**, ώστε να περνά το φως από μέσα του. Γι' αυτό κόβουμε μεμβράνες, όχι κομμάτια. Και επειδή τα περισσότερα κύτταρα είναι σχεδόν διάφανα, συχνά ρίχνουμε μια σταγόνα **χρωστικής**, όπως το ιώδιο ή το κυανό του μεθυλενίου, για να φανούν τα μέρη τους.

## Πόσο μεγεθύνει

Το φως περνά από **δύο** φακούς στη σειρά. Ο αντικειμενικός φτιάχνει μια μεγεθυμένη εικόνα, και ο προσοφθάλμιος μεγεθύνει **αυτή** την εικόνα ξανά. Γι' αυτό οι δύο μεγεθύνσεις **πολλαπλασιάζονται**:

$$
M = M_{oc} \times M_{ob}
$$

όπου $M_{oc}$ η μεγέθυνση του προσοφθάλμιου και $M_{ob}$ του αντικειμενικού.

Με προσοφθάλμιο $10\times$ και αντικειμενικό $40\times$, η εικόνα είναι $10 \times 40 = 400$ φορές μεγαλύτερη από το πραγματικό αντικείμενο.

> **Πρόσεχε**
>
> Οι μεγεθύνσεις **δεν προστίθενται**.
>
> Με $10\times$ και $40\times$ η συνολική μεγέθυνση δεν είναι $50$ φορές αλλά $400$. Ο δεύτερος φακός δεν μεγεθύνει το αντικείμενο· μεγεθύνει την ήδη μεγεθυμένη εικόνα του πρώτου.

Υπάρχει και ένα όριο. Όσο κι αν μεγεθύνεις, κάποια στιγμή η εικόνα γίνεται μεγαλύτερη αλλά όχι πιο **καθαρή**. Η ικανότητα να ξεχωρίζεις δύο κοντινά σημεία ως δύο λέγεται **διακριτική ικανότητα**. Στο οπτικό μικροσκόπιο φτάνει περίπου τα $0{,}2$ μm, και γι' αυτό η χρήσιμη μεγέθυνσή του σταματά κάπου στις $1000$ με $1500$ φορές.

Για μικρότερα πράγματα, όπως οι ιοί ή τα μέρη μέσα στα οργανίδια, χρειάζεται το **ηλεκτρονικό μικροσκόπιο**, που μεγεθύνει εκατοντάδες χιλιάδες φορές. Δεν βλέπει όμως ζωντανά δείγματα και δεν δίνει φυσικά χρώματα.

*Ηλεκτρονικό μικροσκόπιο του Ρούσκα στο Γερμανικό Μουσείο του Μονάχου, από τα πρώτα που πουλήθηκαν, στα τέλη της δεκαετίας του 1930. Η ψηλή στήλη είναι ο σωλήνας όπου ταξιδεύει η δέσμη ηλεκτρονίων. Μέσα της δεν υπάρχει αέρας — γι' αυτό το δείγμα δεν μπορεί να είναι ζωντανό.*

> **Κλειδί**
>
> Όσο **μεγαλύτερη** η μεγέθυνση, τόσο **μικρότερο** το κομμάτι του δείγματος που βλέπεις, και τόσο πιο σκοτεινή η εικόνα.
>
> Γι' αυτό ξεκινάς πάντα από τον **μικρότερο** αντικειμενικό: βρίσκεις πρώτα τι ψάχνεις σε μεγάλο πεδίο, το φέρνεις στο κέντρο, και μετά μεγεθύνεις.

## Εστίαση βήμα βήμα

1. Βάλε τον μικρότερο αντικειμενικό στη θέση του και άναψε το φως.
2. Τοποθέτησε το παρασκεύασμα στην τράπεζα, με το δείγμα πάνω από την τρύπα.
3. Κοιτώντας **από το πλάι**, όχι από τον φακό, φέρε με τον μακρομετρικό κοχλία τον φακό κοντά στην καλυπτρίδα, χωρίς να την ακουμπήσει.
4. Τώρα κοίτα από τον προσοφθάλμιο και **απομάκρυνε** αργά τον φακό από το δείγμα με τον μακρομετρικό, ώσπου να εμφανιστεί η εικόνα.
5. Καθάρισε την εικόνα με τον μικρομετρικό.
6. Για μεγαλύτερη μεγέθυνση: φέρε ό,τι θέλεις στο κέντρο, γύρισε την κεφαλή στον επόμενο φακό και χρησιμοποίησε **μόνο** τον μικρομετρικό.

Γιατί «από το πλάι» στο βήμα 3; Γιατί αν κατεβάζεις τον φακό κοιτώντας μέσα από το μικροσκόπιο, δεν βλέπεις πόσο κοντά είναι. Εύκολα σπας την καλυπτρίδα — ή χαράζεις τον φακό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι φταίει;*

## Η ανάποδη εικόνα

Γράψε το γράμμα «**F**» σε ένα κομματάκι χαρτί και βάλ' το στο μικροσκόπιο. Θα το δεις **αναποδογυρισμένο**: πάνω-κάτω και δεξιά-αριστερά, σαν να γύρισε μισή στροφή.

Αυτό το κάνουν οι φακοί, και έχει μια πρακτική συνέπεια: όταν σπρώχνεις το πλακίδιο **προς τα δεξιά**, η εικόνα κινείται **προς τα αριστερά**. Στην αρχή μπερδεύει· μετά από λίγα λεπτά το χέρι συνηθίζει.

> **Θυμήσου**
>
> - Συνολική μεγέθυνση = προσοφθάλμιος **επί** αντικειμενικός.
> - Ξεκινάς πάντα από τον μικρότερο αντικειμενικό.
> - Μακρομετρικός μόνο σε μικρή μεγέθυνση· σε μεγάλη, μόνο μικρομετρικός.
> - Η εικόνα είναι αντεστραμμένη.
> - Το $1$ μm (μικρόμετρο) είναι το ένα χιλιοστό του χιλιοστού: $1$ mm $= 1000$ μm.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ο προσοφθάλμιος γράφει 10× και οι αντικειμενικοί 4×, 10×, 40×. Ποιες μεγεθύνσεις μπορείς να πετύχεις;

1. Πολλαπλασιάζεις τον προσοφθάλμιο με κάθε αντικειμενικό:
   $$
   10 \times 4 = 40 \qquad 10 \times 10 = 100 \qquad 10 \times 40 = 400
   $$
2. Άρα το μικροσκόπιο δίνει μεγεθύνσεις $40$, $100$ και $400$ φορές.
3. **Έλεγχος λογικής:** με τον φακό $40\times$ η εικόνα είναι $4$ φορές μεγαλύτερη απ' ό,τι με τον $10\times$ — και το πεδίο που βλέπεις είναι $4$ φορές στενότερο.

### Παράδειγμα 2: Ένα κύτταρο φαίνεται στο μικροσκόπιο σαν να έχει μήκος 20 mm, με μεγέθυνση 400. Πόσο είναι στην πραγματικότητα;

1. Η εικόνα είναι $400$ φορές μεγαλύτερη από το πραγματικό, άρα διαιρώ:
   $$
   \frac{20}{400} = 0{,}05 \; \text{mm}
   $$
2. Μετατρέπω σε μικρόμετρα, αφού $1$ mm $= 1000$ μm:
   $$
   0{,}05 \times 1000 = 50
   $$
   Το κύτταρο έχει μήκος $50$ μm.
3. **Είναι λογικό;** Τα περισσότερα φυτικά κύτταρα έχουν μέγεθος μερικές δεκάδες μικρόμετρα. Ταιριάζει.

### Παράδειγμα 3: Με μεγέθυνση 100 βλέπεις έναν κύκλο πεδίου διαμέτρου 2 mm. Χωράνε περίπου 10 κύτταρα στη σειρά από άκρη σε άκρη. Πόσο μεγάλο είναι το καθένα;

1. Εδώ δεν χρειάζεσαι τη μεγέθυνση για τον υπολογισμό. Το πεδίο έχει **πραγματική** διάμετρο $2$ mm, και σε αυτήν χωράνε $10$ κύτταρα:
   $$
   \frac{2}{10} = 0{,}2 \; \text{mm}
   $$
2. Σε μικρόμετρα: $0{,}2 \times 1000 = 200$ μm.
3. Αν γύριζες στο $400$, το πεδίο θα γινόταν $4$ φορές στενότερο, δηλαδή $0{,}5$ mm. Θα χωρούσαν μόλις $2$ με $3$ τέτοια κύτταρα.

   Γι' αυτό λέμε ότι στη μεγάλη μεγέθυνση βλέπεις **λεπτομέρειες**, ενώ στη μικρή βλέπεις την **εικόνα του συνόλου**.

## Ερωτήσεις

1. Προσοφθάλμιος $10\times$ και αντικειμενικός $40\times$. Ποια είναι η συνολική μεγέθυνση;
   - $400$ φορές
   - $50$ φορές
   - $40$ φορές
   - $4$ φορές
2. Θέλεις συνολική μεγέθυνση $1000$ φορές και ο προσοφθάλμιος είναι $10\times$. Τι αντικειμενικό χρειάζεσαι;
   - $100\times$
   - $990\times$
   - $1000\times$
   - $10\times$
3. Γιατί ξεκινάς την παρατήρηση πάντα από τον αντικειμενικό με τη **μικρότερη** μεγέθυνση;
   - Γιατί βλέπεις μεγαλύτερο κομμάτι του δείγματος και βρίσκεις τον στόχο
   - Γιατί ο μεγάλος φακός χαλάει αν τον χρησιμοποιήσεις πριν από τον μικρό
   - Γιατί ο μικρός φακός δίνει πιο λεπτομερή εικόνα από τον μεγάλο
   - Γιατί ο μικρός φακός δεν χρειάζεται φως από τη λάμπα
4. Έχεις γυρίσει στον αντικειμενικό $40\times$. Ποιον κοχλία χρησιμοποιείς για να καθαρίσεις την εικόνα;
   - Μόνο τον μικρομετρικό
   - Μόνο τον μακρομετρικό
   - Πρώτα τον μακρομετρικό και μετά τον μικρομετρικό
   - Κανέναν· ρυθμίζεις το διάφραγμα
5. Βλέπεις στο μικροσκόπιο ένα κύτταρο στην πάνω δεξιά γωνία του πεδίου. Προς τα πού σπρώχνεις το πλακίδιο για να έρθει στο κέντρο;
   - Προς τα πάνω και δεξιά
   - Προς τα κάτω και αριστερά
   - Μόνο προς τα δεξιά
   - Δεν μετακινείς το πλακίδιο· αλλάζεις φακό
6. Γιατί ρίχνουμε συχνά μια σταγόνα χρωστικής, π.χ. ιωδίου, στο παρασκεύασμα;
   - Για να φανούν μέρη του κυττάρου που αλλιώς είναι σχεδόν διάφανα
   - Για να σκοτώσει τα μικρόβια του δείγματος πριν το κοιτάξεις
   - Για να κολλήσει η καλυπτρίδα στο πλακίδιο και να μη γλιστράει
   - Για να μεγαλώσει η μεγέθυνση χωρίς να αλλάξεις φακό
7. Σε μεγέθυνση $100$ φορές, ένα κύτταρο φαίνεται να έχει μήκος $8$ mm. Ποιο είναι το πραγματικό του μήκος;
   - $80$ μm
   - $800$ mm
   - $8$ μm
   - $0{,}8$ mm
8. Τι είδε ο Ρόμπερτ Χουκ το 1665 και πώς συνδέεται με τη λέξη «κύτταρο»;
   - Μικρά «κελιά» σε μια φέτα φελλού, που τα ονόμασε cells
   - Βακτήρια στο στόμα του, που τα ονόμασε «ζωάκια»
   - Τον πυρήνα ενός ζωικού κυττάρου, που τον ονόμασε cell
   - Ιούς σε ένα φύλλο, που τους ονόμασε cells
9. Ένας συμμαθητής σου λέει: «Αν βάλω αντικειμενικό $100\times$ και προσοφθάλμιο $100\times$, θα δω ιούς με το σχολικό μικροσκόπιο.» Γιατί κάνει λάθος;
   - Γιατί το οπτικό μικροσκόπιο δεν ξεχωρίζει τίποτα κάτω από $0{,}2$ μm περίπου
   - Γιατί $100 \times 100$ δίνει μόνο $200$ φορές, πολύ λίγο για να φανεί ένας ιός
   - Γιατί οι ιοί είναι διάφανοι και καμία χρωστική του εργαστηρίου δεν τους βάφει
   - Γιατί οι ιοί κινούνται πολύ γρήγορα και φεύγουν από το πεδίο πριν τους εστιάσεις
10. Κατά την εστίαση, γιατί φέρνεις τον φακό κοντά στο παρασκεύασμα κοιτώντας **από το πλάι**;
   - Για να μη χτυπήσει ο φακός την καλυπτρίδα
   - Για να δεις αν το δείγμα έχει χρώμα
   - Για να προστατέψεις τα μάτια σου από το φως
   - Για να αλλάξεις τη μεγέθυνση

## Ασκήσεις

1. Προσοφθάλμιος $15\times$, αντικειμενικός $10\times$. Ποια είναι η συνολική μεγέθυνση;
2. Ποιο μέρος του μικροσκοπίου ρυθμίζει πόσο φως φτάνει στο δείγμα;
3. Σε μεγέθυνση $400$ φορές, ένα κύτταρο φαίνεται με μήκος $12$ mm. Ποιο είναι το πραγματικό του μήκος σε μm;
4. Στο $40$ το πεδίο έχει διάμετρο $4$ mm. Περνάς στο $400$. Πόση γίνεται η διάμετρος του πεδίου;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/microscope
