# Μικροοργανισμοί

> Βακτήρια, πρώτιστα, μύκητες: οι περισσότεροι αθώοι, πολλοί απαραίτητοι.

Βιολογία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/microorganisms

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις βακτήρια, πρώτιστα και μύκητες και να δίνεις παραδείγματα από το καθένα.
- Να αναφέρεις χρήσιμους ρόλους των μικροοργανισμών στη φύση, στο σώμα και στα τρόφιμα.
- Να εξηγείς γιατί οι ιοί δεν θεωρούνται κύτταρα και γιατί τα αντιβιοτικά δεν τους επηρεάζουν.

## Το πρωινό σου το έφτιαξαν μικρόβια

Φέτα ψωμί, λίγο τυρί, ένα κύπελλο γιαούρτι.

Το ψωμί φούσκωσε χάρη σε έναν μονοκύτταρο **μύκητα**, τη μαγιά. Το γιαούρτι ήταν γάλα, ώσπου δισεκατομμύρια **βακτήρια** το έκαναν πηχτό και ξινό. Και το τυρί χρειάστηκε κι αυτό βακτήρια — μερικά τυριά και μύκητες — για να πάρει τη γεύση του.

Η λέξη «μικρόβιο» μάς θυμίζει συνήθως αρρώστια. Στην πραγματικότητα, οι περισσότεροι μικροοργανισμοί είναι **αθώοι** για τον άνθρωπο, και πολλοί είναι **απαραίτητοι** — για το φαγητό σου, για το έντερό σου, για ολόκληρο τον πλανήτη.

## Τι είναι μικροοργανισμός

**Μικροοργανισμοί** λέγονται οι οργανισμοί που είναι τόσο μικροί ώστε να τους βλέπεις μόνο με μικροσκόπιο. Δεν είναι ένα βασίλειο· ανήκουν σε **τρία** από τα πέντε βασίλεια που γνώρισες:

- **Βακτήρια** (Μονήρη) — προκαρυωτικά, χωρίς πυρήνα.
- **Πρώτιστα** — ευκαρυωτικά, συνήθως μονοκύτταρα.
- **Μύκητες** — κάποιοι μονοκύτταροι, όπως η μαγιά, και οι μικροσκοπικές μορφές των μούχλων.

## Βακτήρια

Τα βακτήρια είναι από τους πιο **μικρούς** και τους πιο **πολυάριθμους** οργανισμούς της Γης. Έχουν μέγεθος περίπου $1$ με $5$ μm. Ζουν παντού: στο χώμα, στη θάλασσα, σε θερμές πηγές, στους πάγους, στο δέρμα σου.

Στο μικροσκόπιο ξεχωρίζουν από το **σχήμα** τους:

- **κόκκοι** — σφαιρικά·
- **βάκιλλοι** — σαν ραβδάκια·
- **σπειρίλλια** — σαν σπείρα.

Τα βακτήρια πολλαπλασιάζονται με **διχοτόμηση**: το κύτταρο αντιγράφει το DNA του και χωρίζεται στα δύο. Σε ιδανικές συνθήκες — ζέστη, υγρασία, τροφή — κάποια βακτήρια διχοτομούνται κάθε **$20$ λεπτά** περίπου. Γι' αυτό ένα φαγητό που έμεινε ώρες έξω από το ψυγείο μπορεί να χαλάσει.

Μερικά από τα πράγματα που κάνουν τα βακτήρια:

- **Αποικοδόμηση.** Μαζί με τους μύκητες, διασπούν τα νεκρά φύλλα, τα πτώματα και τα περιττώματα, και επιστρέφουν τις ουσίες τους στο χώμα. Χωρίς αυτά, ο πλανήτης θα ήταν σκεπασμένος με νεκρή ύλη.
- **Τρόφιμα.** Γιαούρτι, τυρί, ξίδι, τουρσί.
- **Το έντερό σου.** Στο έντερό σου ζουν περίπου **τόσα βακτήρια όσα και τα κύτταρα του σώματός σου**. Βοηθούν στην πέψη, φτιάχνουν κάποιες βιταμίνες και πιάνουν τον χώρο που αλλιώς θα έπιαναν επικίνδυνα μικρόβια.
- **Άζωτο για τα φυτά.** Βακτήρια στις ρίζες των ψυχανθών, όπως η φασολιά και η φακή, παίρνουν άζωτο από τον αέρα και το κάνουν ουσίες που μπορεί να χρησιμοποιήσει το φυτό.

Ένα μικρό μέρος των βακτηρίων είναι **παθογόνα**, δηλαδή προκαλούν ασθένειες, όπως η φυματίωση, η σαλμονέλωση ή κάποιες μορφές πνευμονίας.

## Πρώτιστα

Τα πρώτιστα είναι **ευκαρυωτικά** κύτταρα, μεγαλύτερα από τα βακτήρια, που τις περισσότερες φορές ζουν μόνα τους. Είναι μια πολύ ανομοιογενής ομάδα:

- Η **αμοιβάδα** αλλάζει συνέχεια σχήμα και «αγκαλιάζει» την τροφή της.
- Το **παραμήκιο** κολυμπά με βλεφαρίδες.
- Η **ευγλήνη** έχει χλωροπλάστες αλλά και μαστίγιο για να κολυμπά.
- Πολλά **μικροφύκη** επιπλέουν στις θάλασσες και κάνουν φωτοσύνθεση. Μαζί με τα φωτοσυνθετικά βακτήρια της θάλασσας, παράγουν περίπου το **μισό** οξυγόνο της Γης.

Κάποια πρώτιστα είναι παράσιτα. Το **πλασμώδιο** προκαλεί την **ελονοσία** και μεταδίδεται με το τσίμπημα ορισμένων κουνουπιών. Είναι ακόμα μία από τις σοβαρότερες ασθένειες στις τροπικές χώρες.

## Μύκητες

Οι μύκητες τρέφονται **απορροφώντας** ουσίες από αυτό πάνω στο οποίο μεγαλώνουν. Όσοι μας ενδιαφέρουν εδώ είναι μικροσκοπικοί:

- Η **μαγιά** (ζυμομύκητας) είναι μονοκύτταρη. Διασπά τα σάκχαρα και βγάζει **διοξείδιο του άνθρακα**, που φουσκώνει τη ζύμη του ψωμιού, και **αιθανόλη** (οινόπνευμα), που δημιουργείται όταν ο μούστος γίνεται κρασί. Η διαδικασία λέγεται **ζύμωση**.
- Οι **μούχλες** είναι μύκητες που σχηματίζουν λεπτά νήματα πάνω σε ψωμί, φρούτα ή τυρί. Αυτό που βλέπεις ως «χνούδι» είναι χιλιάδες νήματα μαζί.

*Κύτταρα μαγιάς στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο. Σε μερικά φυτρώνει ένα μικρό «μπουμπούκι», ένα νέο κύτταρο: έτσι πολλαπλασιάζεται η μαγιά. Οι κυκλικές ουλές είναι σημάδια από παλιότερα μπουμπούκια. Η γραμμή κάτω δεξιά είναι 5 μm.*

Το **1928** ο **Αλεξάντερ Φλέμινγκ** παρατήρησε ότι γύρω από μια μούχλα που είχε μολύνει κατά λάθος ένα τρυβλίο με βακτήρια, τα βακτήρια είχαν πεθάνει. Η μούχλα ήταν το *Penicillium* και η ουσία που έβγαζε, η **πενικιλίνη**, έγινε το πρώτο ευρέως χρησιμοποιούμενο **αντιβιοτικό**.

*Αποικίες μούχλας Penicillium σε τρυβλίο. Κάθε χνουδωτή κηλίδα είναι χιλιάδες λεπτά νήματα μαζί. Σε ένα τέτοιο τρυβλίο, γεμάτο βακτήρια, ο Φλέμινγκ πρόσεξε τον κύκλο γύρω από τη μούχλα όπου τα βακτήρια είχαν πεθάνει.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι είδους μικροοργανισμός;*

## Και οι ιοί;

Οι **ιοί** είναι πολύ μικρότεροι ακόμα και από τα βακτήρια: οι περισσότεροι έχουν μέγεθος μερικές δεκάδες ή εκατοντάδες **νανόμετρα** (το $1$ μm είναι $1000$ nm). Φαίνονται μόνο με ηλεκτρονικό μικροσκόπιο.

Ένας ιός **δεν είναι κύτταρο**. Είναι γενετικό υλικό τυλιγμένο σε ένα περίβλημα από πρωτεΐνες. Δεν έχει μεταβολισμό, δεν τρέφεται και δεν μπορεί να πολλαπλασιαστεί μόνος του. Για να φτιάξει αντίγραφα του εαυτού του, πρέπει να μπει σε ένα ζωντανό κύτταρο και να «αναγκάσει» το κύτταρο να τα φτιάξει.

*Ένας ιός της γρίπης στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο, με τεχνητά χρώματα. Το πορτοκαλί «χνούδι» γύρω γύρω είναι πρωτεΐνες του περιβλήματος· μέσα, με μωβ, το γενετικό υλικό. Ούτε πυρήνας, ούτε κυτταρόπλασμα, ούτε οργανίδια.*

Γι' αυτό οι περισσότεροι βιολόγοι **δεν** κατατάσσουν τους ιούς στους οργανισμούς ούτε σε κάποιο βασίλειο. Βρίσκονται κάπου στο όριο της ζωής. Η γρίπη, το κοινό κρυολόγημα, η ιλαρά και η COVID-19 οφείλονται σε ιούς.

> **Πρόσεχε**
>
> **Τα αντιβιοτικά δεν σκοτώνουν ιούς.**
>
> Τα αντιβιοτικά χτυπούν μέρη και λειτουργίες των **βακτηριακών κυττάρων**, όπως το κυτταρικό τους τοίχωμα. Ένας ιός δεν έχει τίποτα από αυτά. Έτσι, ένα αντιβιοτικό δεν βοηθά σε μια γρίπη ή σε ένα κρυολόγημα.
>
> Η άσκοπη χρήση αντιβιοτικών έχει και κόστος: βοηθά να επικρατήσουν βακτήρια **ανθεκτικά** σε αυτά, που δύσκολα θεραπεύονται μετά. Γι' αυτό αντιβιοτικά παίρνουμε μόνο όταν τα δίνει γιατρός, και ακριβώς όπως τα δίνει.

> **Κλειδί**
>
> Οι μικροοργανισμοί δεν είναι «οι κακοί».
>
> Είναι οι **αποικοδομητές** που ανακυκλώνουν την ύλη, οι μικροσκοπικοί **παραγωγοί** οξυγόνου των ωκεανών, οι σύντροφοι στο έντερό σου και οι τεχνίτες του ψωμιού και του γιαουρτιού. Τα παθογόνα είναι μια μικρή μειοψηφία — αρκετά σημαντική όμως ώστε να πλένεις τα χέρια σου.

> **Θυμήσου**
>
> |            | Βακτήρια            | Πρώτιστα              | Μύκητες (μικροσκοπικοί)     | Ιοί                   |
> | ---------- | ------------------- | --------------------- | --------------------------- | --------------------- |
> | Κύτταρο;   | ναι, χωρίς πυρήνα   | ναι, με πυρήνα        | ναι, με πυρήνα              | **όχι**               |
> | Μέγεθος    | $1$–$5$ μm          | συνήθως $10$–$300$ μm | η μαγιά περίπου $5$–$10$ μm | $20$–$300$ nm περίπου |
> | Παράδειγμα | βακτήρια γιαουρτιού | αμοιβάδα              | μαγιά, μούχλα               | ιός της γρίπης        |

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα βακτήριο διχοτομείται κάθε 20 λεπτά. Πόσα βακτήρια θα υπάρχουν μετά από 2 ώρες;

1. Σε $2$ ώρες, δηλαδή $120$ λεπτά, οι διχοτομήσεις είναι:
   $$
   120 : 20 = 6
   $$
2. Σε κάθε διχοτόμηση ο αριθμός **διπλασιάζεται**: $1 \to 2 \to 4 \to 8 \to 16 \to 32 \to 64$.
   $$
   2^6 = 64
   $$
3. Μετά από $4$ ώρες θα ήταν $2^{12} = 4096$, και μετά από $8$ ώρες πάνω από $16$ εκατομμύρια.

   Στην πράξη ο πληθυσμός σταματά κάποια στιγμή να αυξάνεται, γιατί τελειώνει η τροφή. Ο υπολογισμός όμως εξηγεί γιατί το ψυγείο — που επιβραδύνει πολύ τις διχοτομήσεις — προστατεύει το φαγητό.

Δοκίμασε τον ίδιο υπολογισμό με άλλους χρόνους: άλλαξε τον χρόνο διχοτόμησης και δες πόσα βακτήρια βγαίνουν στις ίδιες ώρες.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πάγκος ή ψυγείο;*

### Παράδειγμα 2: Τέσσερα μπουκάλια με μπαλόνι: τι χρειάζεται η μαγιά;

1. Βάζεις σε τέσσερα μπουκάλια το ίδιο νερό και κλείνεις το στόμιο καθενός με ένα μπαλόνι. Μετά από μία ώρα:
   | Μπουκάλι | Μαγιά | Ζάχαρη | Νερό     | Μπαλόνι        |
   | -------- | ----- | ------ | -------- | -------------- |
   | Α        | ναι   | ναι    | χλιαρό   | φούσκωσε πολύ  |
   | Β        | ναι   | όχι    | χλιαρό   | σχεδόν καθόλου |
   | Γ        | ναι   | ναι    | παγωμένο | λίγο           |
   | Δ        | όχι   | ναι    | χλιαρό   | καθόλου        |
2. Σύγκρινε **Α και Δ**: διαφέρουν μόνο στη μαγιά. Το αέριο το παράγει η μαγιά, όχι η ζάχαρη μόνη της.
3. Σύγκρινε **Α και Β**: διαφέρουν μόνο στη ζάχαρη. Η μαγιά χρειάζεται **τροφή** για να βγάλει αέριο — διασπά τη ζάχαρη.
4. Σύγκρινε **Α και Γ**: διαφέρουν μόνο στη θερμοκρασία. Στο κρύο ο μεταβολισμός της μαγιάς επιβραδύνεται.

   Γι' αυτό αφήνουμε τη ζύμη να φουσκώσει σε ζεστό μέρος. Σε κάθε σύγκριση αλλάζει **ένα** πράγμα μόνο· έτσι ξέρεις τι φταίει.

### Παράδειγμα 3: Έχεις γρίπη και κάποιος σου προτείνει αντιβιοτικό από το ντουλάπι. Γιατί δεν είναι καλή ιδέα;

1. Η γρίπη προκαλείται από **ιό**. Ο ιός δεν είναι κύτταρο: δεν έχει κυτταρικό τοίχωμα ούτε μεταβολισμό δικό του.
2. Τα αντιβιοτικά δρουν πάνω σε μέρη και λειτουργίες των **βακτηρίων**. Στον ιό δεν έχουν τι να «χτυπήσουν». Άρα η γρίπη δεν θα περάσει πιο γρήγορα.
3. Το αντιβιοτικό όμως θα σκοτώσει βακτήρια που ζουν ήδη στο σώμα σου — και πολλά από αυτά είναι χρήσιμα. Όσα επιζήσουν επειδή είναι ανθεκτικά θα πολλαπλασιαστούν.
4. Συμπέρασμα: κανένα φάρμακο «από το ντουλάπι». Αν η αρρώστια σε ανησυχεί, ο **γιατρός** θα κρίνει αν πρόκειται για ιό ή για βακτήριο και τι χρειάζεται.

## Ερωτήσεις

1. Ποια πρόταση για τους μικροοργανισμούς είναι σωστή;
   - Οι περισσότεροι είναι αθώοι, και πολλοί απαραίτητοι
   - Όλοι προκαλούν ασθένειες, γι' αυτό τους λέμε μικρόβια
   - Ζουν μόνο σε βρόμικα μέρη και σε χαλασμένα τρόφιμα
   - Είναι όλοι βακτήρια, δηλαδή κύτταρα χωρίς πυρήνα
2. Πώς πολλαπλασιάζονται τα βακτήρια;
   - Με διχοτόμηση: ένα κύτταρο χωρίζεται στα δύο
   - Με σπόρους, όπως τα φυτά με άνθη
   - Μπαίνοντας σε άλλα κύτταρα για να αντιγραφούν
   - Με ζύμωση των σακχάρων που βρίσκουν
3. Ένα βακτήριο διχοτομείται κάθε $30$ λεπτά. Πόσα βακτήρια υπάρχουν μετά από $2$ ώρες, αν ξεκινήσεις από ένα;
   - $16$
   - $8$
   - $4$
   - $5$
4. Γιατί φουσκώνει η ζύμη του ψωμιού όταν βάλεις μαγιά;
   - Η μαγιά διασπά σάκχαρα και βγάζει διοξείδιο του άνθρακα
   - Η μαγιά βγάζει οξυγόνο, που σχηματίζει φυσαλίδες στη ζύμη
   - Η μαγιά απορροφά νερό από τη ζύμη και φουσκώνει σαν σφουγγάρι
   - Η ζέστη του φούρνου διαστέλλει το αλεύρι και ανοίγει τρύπες
5. Γιατί οι περισσότεροι βιολόγοι **δεν** θεωρούν τους ιούς οργανισμούς;
   - Γιατί δεν είναι κύτταρα και αντιγράφονται μόνο μέσα σε κύτταρο
   - Γιατί είναι πολύ μικροί για να φανούν με οπτικό μικροσκόπιο
   - Γιατί προκαλούν ασθένειες σε ανθρώπους, ζώα και φυτά
   - Γιατί δεν έχουν γενετικό υλικό, μόνο ένα περίβλημα από πρωτεΐνες
6. Σε ποια περίπτωση **δεν** έχει νόημα ένα αντιβιοτικό;
   - Σε ένα κρυολόγημα, που προκαλείται από ιό
   - Σε μια λοίμωξη από βακτήρια, αν τη διαγνώσει γιατρός
   - Σε μια φυματίωση
   - Σε μια σαλμονέλωση που κρίνει ο γιατρός ότι χρειάζεται θεραπεία
7. Τι θα συνέβαινε σε ένα δάσος αν εξαφανίζονταν ξαφνικά όλα τα βακτήρια και οι μύκητες;
   - Τα νεκρά φύλλα θα συσσωρεύονταν και το χώμα θα φτώχαινε
   - Τα δέντρα θα μεγάλωναν καλύτερα, χωρίς μικρόβια να τα αρρωσταίνουν
   - Τίποτα, γιατί είναι τόσο μικροί που δεν παίζουν ρόλο
   - Τα πεσμένα φύλλα θα αποσυντίθονταν πιο γρήγορα στον ήλιο
8. Τι παρατήρησε ο Φλέμινγκ το 1928 που οδήγησε στην πενικιλίνη;
   - Μια μούχλα σε τρυβλίο είχε σκοτώσει τα βακτήρια γύρω της
   - Ότι η μαγιά φουσκώνει το ψωμί με ένα αέριο
   - Ότι οι ιοί είναι πολύ μικρότεροι από τα βακτήρια
   - Ότι τα κουνούπια μεταδίδουν την ελονοσία από άνθρωπο σε άνθρωπο
9. Σε μια εργασία γράφει: «Όλοι οι μικροοργανισμοί είναι προκαρυωτικοί.» Ποιο παράδειγμα δείχνει ότι είναι λάθος;
   - Η αμοιβάδα, που έχει πυρήνα
   - Τα βακτήρια του γιαουρτιού
   - Το βακτήριο της φυματίωσης
   - Ο ιός της γρίπης
10. Θέλεις να δείξεις ότι η **θερμοκρασία** επηρεάζει τη μαγιά. Ποια δύο μπουκάλια συγκρίνεις;
   - Μαγιά + ζάχαρη σε χλιαρό νερό, και μαγιά + ζάχαρη σε παγωμένο νερό
   - Μαγιά + ζάχαρη σε χλιαρό νερό, και σκέτη ζάχαρη σε παγωμένο νερό
   - Μαγιά χωρίς ζάχαρη σε χλιαρό νερό, και μαγιά + ζάχαρη σε χλιαρό νερό
   - Ένα μόνο μπουκάλι σε χλιαρό νερό αρκεί

## Ασκήσεις

1. Σε ποια τρία βασίλεια ανήκουν οι μικροοργανισμοί;
2. Πώς λέγονται τα βακτήρια με σφαιρικό σχήμα;
3. Ένα βακτήριο διχοτομείται κάθε $20$ λεπτά. Πόσα βακτήρια θα υπάρχουν μετά από $1$ ώρα και $40$ λεπτά, αν ξεκινήσεις από ένα;
4. Ένας ιός της γρίπης έχει διάμετρο περίπου $100$ nm και ένα βακτήριο μήκος $2$ μm. Πόσες φορές μεγαλύτερο είναι το βακτήριο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/microorganisms
