# Η απέκκριση

> Πώς οι νεφροί φιλτράρουν 180 λίτρα την ημέρα και κρατούν σχεδόν όλα.

Βιολογία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/excretory-system

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις την απέκκριση από την αφόδευση και να ονομάζεις τα όργανα που αποβάλλουν άχρηστες ουσίες.
- Να περιγράφεις τη διαδρομή των ούρων και τη δουλειά του νεφρώνα: διήθηση, επαναρρόφηση, έκκριση.
- Να εξηγείς πώς οι νεφροί κρατούν σταθερή την ποσότητα νερού και αλάτων στο σώμα.

## Ένα φίλτρο που πετάει σχεδόν τίποτα

Μέσα σε μία μέρα, οι δύο νεφροί σου φιλτράρουν περίπου $180$ λίτρα υγρό — όσο χωράει μια μεγάλη μπανιέρα.

Κι όμως, στην τουαλέτα καταλήγουν μόνο $1$ με $2$ λίτρα ούρα.

Πού πάνε τα υπόλοιπα; Γυρίζουν πίσω στο αίμα. Ο νεφρός δεν δουλεύει σαν σκουπιδιάρης που μαζεύει ό,τι βρει. Δουλεύει σαν κάποιος που αδειάζει ολόκληρη την τσάντα του στο τραπέζι και ξαναβάζει μέσα ό,τι χρειάζεται — σχεδόν όλα.

## Τι σημαίνει απέκκριση

Κάθε κύτταρο του σώματός σου, όσο ζει, παράγει ουσίες που δεν του χρειάζονται και που, αν μαζευτούν, γίνονται βλαβερές. Η απομάκρυνσή τους από τον οργανισμό λέγεται **απέκκριση**.

Οι τρεις σημαντικότερες άχρηστες ουσίες:

- **Διοξείδιο του άνθρακα**, από την κυτταρική αναπνοή. Το είδες στο αναπνευστικό σύστημα: φεύγει από τους πνεύμονες με την εκπνοή.
- **Ουρία**, από τη διάσπαση των πρωτεϊνών. Όταν το σώμα χρησιμοποιεί αμινοξέα, περισσεύει άζωτο. Το **ήπαρ** το μετατρέπει σε ουρία, η οποία περνάει στο αίμα και φτάνει στους νεφρούς.
- **Περίσσεια νερού και αλάτων**, που μπαίνουν με την τροφή και το ποτό.

Γι' αυτό η απέκκριση δεν είναι δουλειά ενός μόνο οργάνου. Οι **νεφροί** είναι τα κύρια όργανα, αλλά βοηθούν και οι **πνεύμονες**, το **δέρμα** με τον ιδρώτα, και το **ήπαρ**, που στέλνει ορισμένες ουσίες στη χολή.

> **Πρόσεχε**
>
> Τα κόπρανα **δεν** είναι προϊόν απέκκρισης.
>
> Είναι κυρίως ό,τι δεν πέπτεται από την τροφή — φυτικές ίνες, υπολείμματα, βακτήρια του εντέρου. Αυτό το υλικό δεν μπήκε ποτέ στα κύτταρά σου· απλώς διέσχισε τον πεπτικό σωλήνα. Η αποβολή του λέγεται **αφόδευση**.
>
> Απέκκριση είναι η αποβολή ουσιών που **φτιάχτηκαν μέσα στο σώμα**, από τον μεταβολισμό των κυττάρων.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από πού φεύγει;*

## Το ουροποιητικό σύστημα

Οι **νεφροί** είναι δύο, σε σχήμα φασολιού, περίπου στο μέγεθος μιας γροθιάς. Βρίσκονται στο πίσω μέρος της κοιλιάς, δεξιά και αριστερά από τη σπονδυλική στήλη, λίγο πάνω από τη μέση.

Η διαδρομή των ούρων είναι ένας μονόδρομος:

| Όργανο              | Τι κάνει                                                                         |
| ------------------- | -------------------------------------------------------------------------------- |
| **Νεφροί**          | Φιλτράρουν το αίμα και φτιάχνουν τα ούρα.                                        |
| **Ουρητήρες**       | Δύο λεπτοί σωλήνες, ένας από κάθε νεφρό, που οδηγούν τα ούρα προς τα κάτω.       |
| **Ουροδόχος κύστη** | Ελαστικός σάκος που αποθηκεύει τα ούρα· χωράει περίπου $0{,}4$ με $0{,}6$ λίτρα. |
| **Ουρήθρα**         | Ο σωλήνας από τον οποίο τα ούρα βγαίνουν έξω.                                    |

Το αίμα φτάνει σε κάθε νεφρό από τη **νεφρική αρτηρία** και φεύγει καθαρό από τη **νεφρική φλέβα**. Η ροή είναι μεγάλη: περίπου το ένα πέμπτο του αίματος που βγάζει η καρδιά σε κάθε παλμό πηγαίνει στους νεφρούς.

Βρες τα τέσσερα όργανα στη θέση τους μέσα στο σώμα, και μετά ακολούθησε τα βέλη της διαδρομής.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο δρόμος των ούρων*

## Ο νεφρώνας: ένα φίλτρο σε τρία βήματα

Κάθε νεφρός αποτελείται από περίπου ένα εκατομμύριο μικροσκοπικές μονάδες, τους **νεφρώνες**. Ο καθένας είναι ένα ολόκληρο εργοστάσιο ούρων.

Ο νεφρώνας έχει δύο μέρη:

- ένα κουβάρι από τριχοειδή αγγεία, το **σπείραμα**, που το αγκαλιάζει μια κούπα, η **κάψα του Bowman**·
- ένα μακρύ, στριφογυριστό σωληνάκι, το **ουροφόρο σωληνάριο**, που τυλίγεται από άλλα τριχοειδή.

Μέσα του γίνονται τρία πράγματα, με αυτή τη σειρά.

**1. Διήθηση.** Στο σπείραμα η πίεση του αίματος είναι υψηλή. Σπρώχνει νερό και ό,τι μικρό είναι διαλυμένο σε αυτό — γλυκόζη, αμινοξέα, άλατα, ουρία — μέσα στην κάψα. Τα **κύτταρα του αίματος** και οι **πρωτεΐνες του πλάσματος** είναι πολύ μεγάλα και μένουν πίσω. Το υγρό που περνάει λέγεται **πρόουρο**.

*Ένα σπείραμα στο μικροσκόπιο. Στο κέντρο, το κουβάρι από τριχοειδή αγγεία. Ο λευκός χώρος γύρω του, με το λεπτό ροζ περίγραμμα, είναι η κάψα του Bowman, όπου πέφτει το πρόουρο. Γύρω γύρω φαίνονται κομμένα ουροφόρα σωληνάρια.*

**2. Επαναρρόφηση.** Καθώς το πρόουρο κυλάει στο σωληνάριο, τα κύτταρα του τοιχώματος παίρνουν πίσω ό,τι χρήσιμο: **όλη** τη γλυκόζη και τα αμινοξέα, τα περισσότερα άλατα και σχεδόν όλο το νερό. Όλα αυτά γυρίζουν στα τριχοειδή και στο αίμα.

**3. Έκκριση.** Κάποιες ουσίες που ξέφυγαν από τη διήθηση — ορισμένα φάρμακα, περίσσεια ιόντων — τα κύτταρα του σωληναρίου τις μεταφέρουν ενεργά από το αίμα **μέσα** στο σωληνάριο.

Ό,τι μένει στο τέλος είναι τα **ούρα**: νερό, ουρία, άλατα που περίσσευαν, και ίχνη άλλων ουσιών.

> **Κλειδί**
>
> Ο νεφρός δεν ξεκινάει διαλέγοντας τι θα πετάξει. Πετάει **τα πάντα** που χωράνε από το φίλτρο, και μετά διαλέγει τι θα **κρατήσει**.
>
> Αυτό φαίνεται σπάταλο, αλλά έχει ένα μεγάλο πλεονέκτημα: μια άγνωστη ουσία που δεν «αναγνωρίζεται» ως χρήσιμη φεύγει αυτόματα, χωρίς το σώμα να χρειάζεται ειδικό μηχανισμό για την καθεμία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι απογίνεται στον νεφρώνα;*

## Οι νεφροί ως ρυθμιστές

Η απέκκριση είναι η μισή δουλειά των νεφρών. Η άλλη μισή είναι η **ομοιόσταση** που γνώρισες στην αρχή της χρονιάς: να κρατούν σταθερό το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζουν τα κύτταρα.

Ήπιες πολύ νερό; Οι νεφροί επαναρροφούν λιγότερο, και βγάζεις πολλά, ανοιχτόχρωμα ούρα.

Ίδρωσες πολύ ή δεν ήπιες όλη μέρα; Επαναρροφούν όσο νερό μπορούν, και τα ούρα γίνονται λίγα και σκούρα. Το σήμα που τους το λέει είναι μια ορμόνη, η **αντιδιουρητική ορμόνη** (ADH), που θα τη συναντήσεις στους ενδοκρινείς αδένες.

Με τον ίδιο τρόπο ρυθμίζουν την ποσότητα των αλάτων και την οξύτητα του αίματος.

## Όταν οι νεφροί δεν δουλεύουν

Ένας άνθρωπος μπορεί να ζήσει κανονικά με **έναν** υγιή νεφρό — ο ένας αρκεί για τη δουλειά και των δύο. Γι' αυτό είναι δυνατή η **δωρεά νεφρού** από ζωντανό δότη.

Αν όμως χαλάσουν και οι δύο, η ουρία και τα άλατα συσσωρεύονται στο αίμα. Τότε υπάρχουν δύο λύσεις:

- **Αιμοκάθαρση.** Το αίμα περνάει από ένα μηχάνημα με μια λεπτή μεμβράνη, που κάνει τη διήθηση στη θέση του νεφρού. Χρειάζονται συνήθως τρεις συνεδρίες την εβδομάδα, από τέσσερις περίπου ώρες η καθεμία.
- **Μεταμόσχευση νεφρού** από δότη.

*Μηχάνημα αιμοκάθαρσης δίπλα στην πολυθρόνα του ασθενή. Το αίμα βγαίνει από το σώμα με σωλήνες, περνά από ένα φίλτρο με λεπτή μεμβράνη και γυρίζει καθαρό. Η συνεδρία κρατά ώρες, γι' αυτό η πολυθρόνα ανοίγει σαν κρεβάτι.*

Συχνές αιτίες βλάβης είναι ο αρρύθμιστος **διαβήτης** και η **υψηλή πίεση**, που καταστρέφουν σιγά σιγά τα τριχοειδή του σπειράματος.

> **Θυμήσου**
>
> - **Απέκκριση**: αποβολή ουσιών που φτιάχτηκαν στο σώμα — ουρία, διοξείδιο του άνθρακα, περίσσεια νερού και αλάτων. Τα κόπρανα δεν μετράνε.
> - Διαδρομή: **νεφροί → ουρητήρες → ουροδόχος κύστη → ουρήθρα**.
> - Στον **νεφρώνα**: διήθηση στο σπείραμα, επαναρρόφηση και έκκριση στο σωληνάριο.
> - Γλυκόζη, αμινοξέα: φιλτράρονται και γυρίζουν όλα πίσω. Κύτταρα και πρωτεΐνες: δεν περνούν.
> - Οι νεφροί ρυθμίζουν νερό και άλατα — γι' αυτό τα ούρα αλλάζουν ποσότητα και χρώμα μέσα στη μέρα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Οι νεφροί φιλτράρουν 180 λίτρα την ημέρα και βγάζουν 1,5 λίτρο ούρα. Τι ποσοστό του υγρού επαναρροφάται;

1. Το ποσοστό που **φεύγει** ως ούρα:
   $$
   \frac{1{,}5}{180} \times 100 \approx 0{,}8\%
   $$
2. Άρα επαναρροφάται το υπόλοιπο:
   $$
   100\% - 0{,}8\% \approx 99{,}2\%
   $$
3. Κάτω από $1$ στα $100$ λίτρα καταλήγουν στην κύστη.

   Αν η επαναρρόφηση σταματούσε για λίγο, θα έχανες σε μία ώρα περίπου $7{,}5$ λίτρα — όσο δεν αντέχει κανένας οργανισμός. Η επαναρρόφηση δεν είναι λεπτομέρεια· είναι το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς.

### Παράδειγμα 2: Διάβασε τον πίνακα: τι γίνεται με την πρωτεΐνη, τη γλυκόζη και την ουρία;

1. Συγκέντρωση σε γραμμάρια ανά $100$ mL, σε έναν υγιή άνθρωπο (στρογγυλεμένες τιμές):
   | Ουσία     | Πλάσμα   | Πρόουρο    | Ούρα |
   | --------- | -------- | ---------- | ---- |
   | Πρωτεΐνες | $7$      | σχεδόν $0$ | $0$  |
   | Γλυκόζη   | $0{,}1$  | $0{,}1$    | $0$  |
   | Ουρία     | $0{,}03$ | $0{,}03$   | $2$  |
2. **Πρωτεΐνες:** υπάρχουν στο πλάσμα αλλά όχι στο πρόουρο. Άρα **δεν περνούν** το φίλτρο του σπειράματος — είναι πολύ μεγάλα μόρια.
3. **Γλυκόζη:** ίδια στο πλάσμα και στο πρόουρο, άρα φιλτράρεται ελεύθερα. Στα ούρα όμως είναι μηδέν. Κάπου στο σωληνάριο **επαναρροφήθηκε όλη**.
4. **Ουρία:** στα ούρα είναι περίπου $2 \div 0{,}03 \approx 67$ φορές πιο πυκνή από ό,τι στο πλάσμα.

   Η ουρία δεν πολλαπλασιάστηκε. Αυτό που έφυγε είναι το **νερό** γύρω της, που επαναρροφήθηκε. Ο νεφρός συμπυκνώνει τα άχρηστα για να μη χάνει νερό.

### Παράδειγμα 3: Ένα ζεστό καλοκαιρινό απόγευμα, μετά από δύο ώρες μπάλα, τα ούρα σου είναι λίγα και σκούρα. Γιατί;

1. Στο παιχνίδι ίδρωσες πολύ. Ο ιδρώτας είναι νερό που έφυγε από το αίμα, για να ψύξει το δέρμα.
2. Το αίμα έγινε λίγο πιο πυκνό. Ο εγκέφαλος το αντιλαμβάνεται και η υπόφυση αφήνει περισσότερη αντιδιουρητική ορμόνη.
3. Η ορμόνη λέει στους νεφρούς να **επαναρροφούν περισσότερο νερό**. Λιγότερο νερό μένει στο σωληνάριο.
4. Η ουρία όμως πρέπει να φύγει. Βγαίνει με **λιγότερο νερό**, άρα πιο πυκνή — γι' αυτό τα ούρα είναι σκούρα.

   **Το πρακτικό μήνυμα:** το χρώμα των ούρων είναι ένας απλός δείκτης του αν έχεις πιει αρκετό νερό.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο από τα παρακάτω είναι παράδειγμα **απέκκρισης**;
   - Η εκπνοή διοξειδίου του άνθρακα
   - Η αποβολή των κοπράνων
   - Η έκκριση σάλιου στο στόμα όταν τρως
   - Το φτάρνισμα
2. Σε ποιο όργανο σχηματίζεται η **ουρία**;
   - Στο ήπαρ
   - Στους νεφρούς
   - Στην ουροδόχο κύστη
   - Στο στομάχι
3. Ποια είναι η σωστή σειρά στη διαδρομή των ούρων;
   - Νεφρός → ουρητήρας → ουροδόχος κύστη → ουρήθρα
   - Νεφρός → ουρήθρα → ουροδόχος κύστη → ουρητήρας
   - Ουροδόχος κύστη → νεφρός → ουρητήρας → ουρήθρα
   - Νεφρός → νεφρική φλέβα → ουροδόχος κύστη → ουρήθρα
4. Γιατί στο πρόουρο ενός υγιούς ανθρώπου σχεδόν δεν υπάρχουν πρωτεΐνες του πλάσματος;
   - Επειδή είναι πολύ μεγάλα για να περάσουν το φίλτρο
   - Επειδή επαναρροφώνται αμέσως στο σωληνάριο
   - Επειδή το ήπαρ τις έχει μετατρέψει όλες σε ουρία
   - Επειδή διασπώνται από ένζυμα μέσα στην κάψα του Bowman
5. Σε εξέταση ούρων βρέθηκε **γλυκόζη**. Ποια είναι η πιο πιθανή εξήγηση;
   - Η γλυκόζη στο αίμα είναι τόσο πολλή που το σωληνάριο δεν προλαβαίνει να την επαναρροφήσει όλη
   - Είναι φυσιολογικό, γιατί η γλυκόζη φιλτράρεται στο σπείραμα και ένα μέρος της φεύγει πάντα με τα ούρα
   - Το σπείραμα χάλασε και αφήνει πια να περνάει γλυκόζη, που σε υγιή νεφρό δεν φιλτράρεται
   - Ερυθρά αιμοσφαίρια πέρασαν το φίλτρο και διαλύθηκαν στα ούρα, αφήνοντας εκεί τη γλυκόζη τους
6. Αν τα ούρα μιας μέρας είναι περίπου $1$% του πρόουρου, τι σημαίνει αυτό;
   - Ότι το $99$% του φιλτραρισμένου υγρού επιστρέφει στο αίμα
   - Ότι οι νεφροί φιλτράρουν μόνο το $1$% του αίματος που περνά
   - Ότι το $99$% του πρόουρου είναι ουρία
   - Ότι οι νεφροί δουλεύουν μόνο το $1$% της μέρας
7. Τι είναι η **έκκριση** στον νεφρώνα;
   - Η ενεργή μεταφορά ουσιών από το αίμα στο σωληνάριο
   - Η επιστροφή της γλυκόζης στο αίμα
   - Το πέρασμα του πλάσματος από το σπείραμα μέσα στην κάψα
   - Η αποθήκευση των ούρων στην κύστη
8. Ένας συμμαθητής γράφει: «Οι νεφροί καθαρίζουν το αίμα, οπότε όσο περισσότερα ούρα βγάζεις, τόσο πιο υγιής είσαι». Πού είναι το λάθος;
   - Τα ούρα εξαρτώνται κυρίως από το νερό που πρέπει να κρατήσει ή να διώξει το σώμα
   - Δεν υπάρχει λάθος: περισσότερα ούρα σημαίνουν ότι οι νεφροί απομακρύνουν περισσότερη ουρία από το αίμα
   - Οι νεφροί δεν καθαρίζουν το αίμα· αυτή τη δουλειά την κάνει μόνο το ήπαρ, που μετατρέπει τα άχρηστα σε ουρία
   - Τα ούρα δεν φτιάχνονται στους νεφρούς αλλά στην ουροδόχο κύστη, όπου μαζεύεται το νερό που περισσεύει
9. Γιατί ένας άνθρωπος μπορεί να δωρίσει τον έναν του νεφρό και να ζει κανονικά;
   - Επειδή ένας υγιής νεφρός αρκεί για όλη τη δουλειά
   - Επειδή ο νεφρός ξαναφυτρώνει μετά από λίγους μήνες
   - Επειδή το δέρμα αναλαμβάνει τη μισή απέκκριση
   - Επειδή ο ένας από τους δύο νεφρούς δεν λειτουργεί ποτέ
10. Στην **αιμοκάθαρση**, το αίμα περνάει από μια λεπτή μεμβράνη. Ποιο βήμα του νεφρώνα μιμείται κυρίως αυτή η μεμβράνη;
   - Τη διήθηση στο σπείραμα
   - Την παραγωγή ουρίας
   - Την αποθήκευση των ούρων
   - Την παραγωγή αντιδιουρητικής ορμόνης

## Ασκήσεις

1. Ποιο όργανο του ουροποιητικού συστήματος αποθηκεύει τα ούρα μέχρι να αποβληθούν;
2. Μια γάτα φιλτράρει περίπου $10$ λίτρα πρόουρο την ημέρα και βγάζει $0{,}1$ λίτρα ούρα. Τι ποσοστό του πρόουρου επαναρροφάται;
3. Στο πλάσμα ενός ανθρώπου η ουρία είναι $0{,}03$ g ανά $100$ mL και στα ούρα του $1{,}8$ g ανά $100$ mL. Πόσες φορές πιο πυκνή είναι η ουρία στα ούρα;
4. Ένα φάρμακο δεν περνάει καθόλου στο πρόουρο, κι όμως βρίσκεται στα ούρα. Ποιο βήμα του νεφρώνα το έβαλε εκεί;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/excretory-system
