# Οι ενδοκρινείς αδένες

> Ορμόνες: τα αργά μηνύματα του σώματος, από την ινσουλίνη ως την αδρεναλίνη.

Βιολογία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/endocrine-system

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι ορμόνη και πώς διαφέρει η ορμονική από τη νευρική ρύθμιση.
- Να ονομάζεις τους κύριους ενδοκρινείς αδένες και μία ορμόνη του καθενός με τη δράση της.
- Να περιγράφεις πώς η ινσουλίνη και η γλυκαγόνη κρατούν σταθερή τη γλυκόζη του αίματος.

## Η καρδιά χτυπάει ακόμα

Περπατάς σε ένα σκοτεινό δρόμο και κάτι πετάγεται μπροστά σου. Είναι μια γάτα. Το καταλαβαίνεις σε μισό δευτερόλεπτο και ησυχάζεις.

Η καρδιά σου όμως συνεχίζει να χτυπάει δυνατά για λίγα λεπτά ακόμα. Τα χέρια σου τρέμουν. Αναπνέεις γρήγορα.

Ο εγκέφαλος έχει ήδη αλλάξει γνώμη. Το σώμα όχι. Κάτι κυκλοφορεί ακόμα μέσα σου και λέει «κίνδυνος» — και δεν μπορείς να το ανακαλέσεις αμέσως, όπως ένα νευρικό σήμα. Αυτό το κάτι είναι μια **ορμόνη**: η **αδρεναλίνη**.

## Αδένες και ορμόνες

**Αδένας** είναι ένα όργανο που παράγει και εκκρίνει μια ουσία. Υπάρχουν δύο είδη:

- Οι **εξωκρινείς** αδένες ρίχνουν το έκκριμά τους μέσα από έναν **πόρο**, σε μια κοιλότητα ή έξω από το σώμα. Παραδείγματα: οι σιελογόνοι (σάλιο στο στόμα), οι ιδρωτοποιοί (ιδρώτας στο δέρμα), το ήπαρ (χολή στο έντερο).
- Οι **ενδοκρινείς** αδένες δεν έχουν πόρο. Ρίχνουν το έκκριμά τους **κατευθείαν στο αίμα**.

Το έκκριμα ενός ενδοκρινούς αδένα λέγεται **ορμόνη**. Είναι ένας χημικός αγγελιοφόρος: ταξιδεύει με το αίμα σε όλο το σώμα, αλλά επιδρά μόνο σε κύτταρα που έχουν τον κατάλληλο **υποδοχέα** γι' αυτήν — τα **κύτταρα-στόχους**. Σαν γράμμα που φτάνει σε όλα τα σπίτια της πόλης, αλλά ανοίγει μόνο στο σπίτι που έχει το σωστό κλειδί.

Όλοι οι ενδοκρινείς αδένες μαζί αποτελούν το **ενδοκρινικό σύστημα**.

## Δύο τρόποι να δίνεις εντολές

Το σώμα έχει δύο συστήματα ελέγχου, και συνεργάζονται:

|            | Νευρικό σύστημα                       | Ενδοκρινικό σύστημα                   |
| ---------- | ------------------------------------- | ------------------------------------- |
| Μήνυμα     | Ηλεκτρικό σήμα, και χημικό στη σύναψη | Ορμόνη στο αίμα                       |
| Διαδρομή   | Νεύρα, προς ένα συγκεκριμένο κύτταρο  | Αίμα, προς όλο το σώμα                |
| Ταχύτητα   | Χιλιοστά του δευτερολέπτου            | Δευτερόλεπτα έως ώρες                 |
| Διάρκεια   | Σταματά αμέσως                        | Κρατάει όσο υπάρχει η ορμόνη στο αίμα |
| Παράδειγμα | Τραβάς το χέρι από κάτι καυτό         | Αναπτύσσεσαι, μεγαλώνεις, ωριμάζεις   |

Γι' αυτό η καρδιά σου συνέχισε να χτυπάει γρήγορα μετά τη γάτα: η αδρεναλίνη χρειάζεται λίγα λεπτά για να διασπαστεί και να φύγει από το αίμα.

## Οι κύριοι ενδοκρινείς αδένες

| Αδένας                          | Πού                                       | Ορμόνη (παράδειγμα)                     | Τι κάνει                                                                        |
| ------------------------------- | ----------------------------------------- | --------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------- |
| **Υπόφυση**                     | Στη βάση του εγκεφάλου, μέγεθος μπιζελιού | **Αυξητική ορμόνη**, **αντιδιουρητική** | Αύξηση του σώματος· επαναρρόφηση νερού στους νεφρούς· ελέγχει και άλλους αδένες |
| **Θυρεοειδής**                  | Στον λαιμό, μπροστά από την τραχεία       | **Θυροξίνη**                            | Ρυθμίζει τον ρυθμό του μεταβολισμού — πόσο γρήγορα «καίνε» τα κύτταρα           |
| **Πάγκρεας** (ενδοκρινές μέρος) | Πίσω από το στομάχι                       | **Ινσουλίνη**, **γλυκαγόνη**            | Ρυθμίζουν τη γλυκόζη του αίματος                                                |
| **Επινεφρίδια**                 | Πάνω στους νεφρούς                        | **Αδρεναλίνη**                          | Ετοιμάζει το σώμα για «μάχη ή φυγή»                                             |
| **Όρχεις / ωοθήκες**            | Αναπαραγωγικό σύστημα                     | **Τεστοστερόνη** / **οιστρογόνα**       | Αλλαγές της εφηβείας, αναπαραγωγή                                               |

Βρες στον χάρτη τους τέσσερις πρώτους αδένες του πίνακα. Πρόσεξε πόσο μακριά βρίσκονται ο ένας από τον άλλον.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πού βρίσκονται οι αδένες*

Η **υπόφυση** λέγεται συχνά «αρχηγός» του συστήματος, επειδή οι ορμόνες της ελέγχουν τον θυρεοειδή, τα επινεφρίδια και τις γονάδες. Κι αυτή όμως παίρνει εντολές από μια περιοχή του εγκεφάλου ακριβώς από πάνω της, τον **υποθάλαμο**. Εκεί συναντιούνται τα δύο συστήματα ελέγχου.

Το **πάγκρεας** είναι ιδιαίτερο: είναι **και** εξωκρινής αδένας (ρίχνει πεπτικά ένζυμα στο έντερο, όπως είδες στην πέψη) **και** ενδοκρινής. Οι ορμόνες του φτιάχνονται σε μικρές ομάδες κυττάρων σκορπισμένες μέσα του, τα **νησίδια του Langerhans**.

*Ένα νησίδιο του Langerhans, βαμμένο με δύο ειδικές χρωστικές. Τα μπλε κύτταρα φτιάχνουν ινσουλίνη και τα κόκκινα γλυκαγόνη. Το ροζ φόντο γύρω είναι το υπόλοιπο πάγκρεας, που φτιάχνει πεπτικά ένζυμα.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος αδένας φταίει;*

## Η γλυκόζη του αίματος: ένας θερμοστάτης

Τα κύτταρά σου, και κυρίως του εγκεφάλου, χρειάζονται συνεχώς γλυκόζη. Αν πέσει πολύ, ζαλίζεσαι και δεν συγκεντρώνεσαι. Αν μείνει ψηλά για χρόνια, καταστρέφει αγγεία, νεφρούς, μάτια.

Γι' αυτό το σώμα την κρατάει σε στενά όρια: νηστικός, ένας υγιής άνθρωπος έχει περίπου $70$ με $100$ mg γλυκόζη σε κάθε $100$ mL αίματος (οι γιατροί το γράφουν $70$–$100$ mg/dL).

Το πάγκρεας τη ρυθμίζει με δύο ορμόνες που δουλεύουν αντίθετα:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Γλυκόζη: ανεβαίνει, κατεβαίνει, επιστρέφει*

Αυτός ο μηχανισμός λέγεται **αρνητική ανάδραση**: η αλλαγή προκαλεί μια αντίδραση που την ακυρώνει. Είναι ο ίδιος τρόπος με τον οποίο ένας θερμοστάτης ανάβει το καλοριφέρ όταν κρυώνει το δωμάτιο και το σβήνει όταν ζεσταθεί. Είναι η **ομοιόσταση** σε δράση.

### Ο σακχαρώδης διαβήτης

Όταν αυτός ο μηχανισμός χαλάσει, η γλυκόζη μένει ψηλά. Αυτό είναι ο **σακχαρώδης διαβήτης**, και έχει δύο κύριους τύπους:

- **Τύπου 1.** Το ανοσοποιητικό σύστημα καταστρέφει κατά λάθος τα κύτταρα που φτιάχνουν ινσουλίνη. Εμφανίζεται συχνά σε παιδιά και νέους. **Δεν** οφείλεται στη διατροφή ούτε σε κάτι που έκανε το άτομο. Αντιμετωπίζεται με ινσουλίνη, με ενέσεις ή αντλία, και μέτρηση της γλυκόζης.
- **Τύπου 2.** Το πάγκρεας φτιάχνει ινσουλίνη, αλλά τα κύτταρα δεν ανταποκρίνονται καλά σε αυτήν. Είναι ο πιο συχνός τύπος και συνδέεται με κληρονομικότητα, λίγη κίνηση και αυξημένο βάρος.

Και στους δύο τύπους, με σωστή παρακολούθηση από γιατρό, οι άνθρωποι ζουν ενεργή, γεμάτη ζωή — παίζουν μπάλα, ταξιδεύουν, σπουδάζουν.

*Ο Frederick Banting και ο Charles Best, το καλοκαίρι του 1921, στην ταράτσα του Πανεπιστημίου του Τορόντο, με έναν από τους σκύλους των πειραμάτων τους. Εκείνη τη χρονιά κατάφεραν να πάρουν ινσουλίνη από πάγκρεας. Λίγους μήνες αργότερα δόθηκε για πρώτη φορά σε ένα αγόρι με διαβήτη, και από τότε σώζει ζωές.*

> **Πρόσεχε**
>
> Ο διαβήτης τύπου 1 **δεν** «κολλάει» και **δεν** τον παθαίνει κανείς επειδή έφαγε πολλά γλυκά. Είναι αυτοάνοσο νόσημα.
>
> Ένας συμμαθητής που μετράει τη γλυκόζη του ή τρώει κάτι στη μέση του μαθήματος δεν κάνει εξαίρεση για τον εαυτό του — ακολουθεί τη θεραπεία του. Αν κάποτε σου πει ότι νιώθει ζαλάδα ή τρέμουλο, ενημέρωσε αμέσως έναν ενήλικα.

> **Κλειδί**
>
> Μια ορμόνη δεν «ξέρει» πού πηγαίνει. Κυκλοφορεί παντού, αλλά δρα μόνο όπου βρει **υποδοχέα**.
>
> Γι' αυτό λίγα μόρια ενός αδένα στο μέγεθος μπιζελιού μπορούν να αλλάξουν ολόκληρο το σώμα, και γι' αυτό η ίδια ορμόνη κάνει διαφορετικά πράγματα σε διαφορετικά όργανα: η αδρεναλίνη επιταχύνει την καρδιά αλλά επιβραδύνει το έντερο.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ενδοκρινείς** αδένες: χωρίς πόρο, ορμόνες **στο αίμα**. Εξωκρινείς: με πόρο.
> - Νευρικό: γρήγορο, τοπικό, σύντομο. Ορμονικό: αργό, σε όλο το σώμα, διαρκές.
> - **Υπόφυση**: αυξητική, αντιδιουρητική, έλεγχος άλλων αδένων. **Θυρεοειδής**: θυροξίνη, μεταβολισμός. **Επινεφρίδια**: αδρεναλίνη.
> - **Πάγκρεας**: **ινσουλίνη** κατεβάζει τη γλυκόζη, **γλυκαγόνη** την ανεβάζει — αρνητική ανάδραση.
> - **Διαβήτης**: τύπου 1 (δεν φτιάχνεται ινσουλίνη), τύπου 2 (τα κύτταρα δεν ανταποκρίνονται καλά).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Διάβασε τον πίνακα: γλυκόζη αίματος (mg/dL) μετά από το ίδιο γεύμα σε δύο ανθρώπους

1. | Χρόνος μετά το γεύμα | Άτομο Α | Άτομο Β |
   | -------------------- | ------- | ------- |
   | $0$ h (νηστικός)     | $85$    | $130$   |
   | $1$ h                | $140$   | $240$   |
   | $2$ h                | $105$   | $220$   |
   | $3$ h                | $88$    | $190$   |
2. **Άτομο Α.** Η γλυκόζη ανεβαίνει μετά το φαγητό — αυτό είναι φυσιολογικό — και σε $2$ με $3$ ώρες επιστρέφει κοντά στην αρχική τιμή. Η ινσουλίνη κάνει τη δουλειά της.
3. **Άτομο Β.** Ξεκινάει ήδη ψηλά, ανεβαίνει πολύ περισσότερο, και τρεις ώρες μετά απέχει ακόμα πολύ από το φυσιολογικό. Η γλυκόζη δεν μπαίνει στα κύτταρα όπως θα έπρεπε.
4. **Συμπέρασμα.** Τα στοιχεία του Β ταιριάζουν με **διαβήτη**. Η διάγνωση όμως γίνεται μόνο από γιατρό, με συγκεκριμένες εξετάσεις — ένας πίνακας σε βιβλίο δείχνει τη λογική, δεν κάνει διάγνωση.

### Παράδειγμα 2: Η αδρεναλίνη ανεβάζει τον παλμό, ανοίγει τους βρόγχους, ανεβάζει τη γλυκόζη και στέλνει αίμα στους μύες. Γιατί αυτά μαζί;

1. Όλα αφορούν το ίδιο πράγμα: να δοθεί **γρήγορα πολλή ενέργεια στους μύες**, για να τρέξεις ή να αμυνθείς.
2. Οι μύες για να δουλέψουν χρειάζονται **γλυκόζη** και **οξυγόνο** για την κυτταρική αναπνοή.
3. Ανοιχτοί βρόγχοι → περισσότερο οξυγόνο στους πνεύμονες. Γρήγορη καρδιά → γρηγορότερη μεταφορά. Υψηλή γλυκόζη → περισσότερο «καύσιμο». Αίμα στους μύες → όλα πάνε εκεί που χρειάζονται.
4. Και η πέψη; Περιμένει. Γι' αυτό το στόμα στεγνώνει και νιώθεις το στομάχι «σφιγμένο». Η αδρεναλίνη βάζει προτεραιότητες.

### Παράδειγμα 3: Σε ορεινές περιοχές με λίγο ιώδιο στο νερό και στο χώμα, πολλοί άνθρωποι είχαν κάποτε πρησμένο λαιμό. Γιατί;

1. Ο θυρεοειδής χρειάζεται **ιώδιο** για να φτιάξει θυροξίνη. Χωρίς αρκετό ιώδιο, η θυροξίνη πέφτει.
2. Η υπόφυση «βλέπει» ότι η θυροξίνη είναι λίγη και στέλνει περισσότερη ορμόνη που διεγείρει τον θυρεοειδή.
3. Ο θυρεοειδής δέχεται συνεχώς διέγερση, αλλά χωρίς ιώδιο δεν μπορεί να ανταποκριθεί. Αντί γι' αυτό **μεγαλώνει**. Το πρήξιμο στον λαιμό λέγεται **βρογχοκήλη**.
4. Η λύση ήταν απλή και έχει εφαρμοστεί σε πολλές χώρες: **ιωδιούχο αλάτι**. Γι' αυτό σε πολλές συσκευασίες αλατιού θα δεις τη λέξη «ιωδιούχο».

## Ερωτήσεις

1. Τι χαρακτηρίζει έναν **ενδοκρινή** αδένα;
   - Ρίχνει το έκκριμά του κατευθείαν στο αίμα
   - Ρίχνει το έκκριμά του μέσα από πόρο στο έντερο
   - Βρίσκεται πάντα μέσα στον εγκέφαλο
   - Στέλνει ηλεκτρικά σήματα μέσω νεύρων
2. Ποιος από τους παρακάτω είναι **εξωκρινής** αδένας;
   - Οι ιδρωτοποιοί αδένες του δέρματος
   - Ο θυρεοειδής, μπροστά από την τραχεία
   - Η υπόφυση, στη βάση του εγκεφάλου
   - Τα επινεφρίδια, πάνω στους νεφρούς
3. Μια ορμόνη κυκλοφορεί σε όλο το σώμα. Γιατί επιδρά μόνο σε ορισμένα όργανα;
   - Επειδή μόνο τα κύτταρα-στόχοι έχουν υποδοχείς για αυτήν
   - Επειδή το αίμα τη μεταφέρει μόνο σε εκείνα τα όργανα
   - Επειδή ένα νεύρο την οδηγεί στο σωστό σημείο
   - Επειδή διασπάται πριν φτάσει στα υπόλοιπα όργανα
4. Ποια διαφορά ανάμεσα στο νευρικό και το ενδοκρινικό σύστημα είναι **σωστή**;
   - Τα νευρικά σήματα είναι γρήγορα και σύντομα, τα ορμονικά αργά και διαρκή
   - Τα ορμονικά μηνύματα είναι πιο γρήγορα, επειδή το αίμα κινείται γρήγορα
   - Το νευρικό σύστημα δρα σε όλο το σώμα ταυτόχρονα, οι ορμόνες σε ένα σημείο
   - Τα δύο συστήματα δεν επικοινωνούν ποτέ μεταξύ τους
5. Τι κάνει η **ινσουλίνη**;
   - Κατεβάζει τη γλυκόζη του αίματος, βάζοντάς τη στα κύτταρα και στο ήπαρ
   - Ανεβάζει τη γλυκόζη του αίματος όταν πέφτει, διασπώντας το γλυκογόνο του ήπατος
   - Διασπά τους υδατάνθρακες της τροφής στο έντερο, ώστε να γίνουν γλυκόζη και να απορροφηθούν
   - Αποβάλλει την περίσσεια γλυκόζης με τα ούρα, αφού τη φιλτράρουν οι νεφροί
6. Ένας δρομέας τρέχει δύο ώρες χωρίς να φάει. Ποια ορμόνη του παγκρέατος θα αυξηθεί περισσότερο;
   - Η γλυκαγόνη
   - Η ινσουλίνη
   - Η θυροξίνη
   - Καμία, το πάγκρεας σταματά στην άσκηση
7. Γιατί η **υπόφυση** θεωρείται «αρχηγός» των ενδοκρινών αδένων;
   - Επειδή οι ορμόνες της ελέγχουν άλλους αδένες, όπως τον θυρεοειδή και τις γονάδες
   - Επειδή είναι ο μεγαλύτερος ενδοκρινής αδένας του σώματος, μεγαλύτερος κι από τον θυρεοειδή
   - Επειδή φτιάχνει όλες τις ορμόνες του σώματος και τις μοιράζει στους άλλους αδένες
   - Επειδή δεν δέχεται εντολές από κανένα άλλο όργανο, ούτε από τον εγκέφαλο
8. Κάποιος γράφει: «Ο διαβήτης τύπου 1 προκαλείται επειδή το παιδί έτρωγε πολλά γλυκά». Ποια διόρθωση είναι σωστή;
   - Ο τύπος 1 είναι αυτοάνοσος: καταστρέφονται τα κύτταρα που φτιάχνουν ινσουλίνη
   - Η φράση είναι σωστή· κάθε τύπος διαβήτη οφείλεται στα πολλά γλυκά που τρώει κανείς
   - Ο τύπος 1 είναι μεταδοτικός: τον προκαλεί ένας ιός που κολλάει από άνθρωπο σε άνθρωπο
   - Ο τύπος 1 οφείλεται σε έλλειψη ιωδίου, που εμποδίζει το πάγκρεας να φτιάξει ινσουλίνη
9. Ποια από τις παρακάτω αλλαγές **δεν** προκαλεί η αδρεναλίνη;
   - Επιτάχυνση της πέψης στο έντερο
   - Αύξηση του καρδιακού ρυθμού
   - Αύξηση της γλυκόζης στο αίμα
   - Περισσότερο αίμα στους μύες
10. Γιατί προστίθεται ιώδιο στο μαγειρικό αλάτι σε πολλές χώρες;
   - Για να φτιάχνει ο θυρεοειδής αρκετή θυροξίνη
   - Για να συντηρείται το αλάτι περισσότερο
   - Για να βοηθά το πάγκρεας να φτιάχνει ινσουλίνη
   - Για να αυξάνει την αδρεναλίνη

## Ασκήσεις

1. Ποιοι ενδοκρινείς αδένες βρίσκονται πάνω στους νεφρούς;
2. Ποια ορμόνη της υπόφυσης κάνει τους νεφρούς να επαναρροφούν περισσότερο νερό;
3. Η γλυκόζη ενός νηστικού ανθρώπου είναι $90$ mg/dL και μία ώρα μετά το φαγητό $135$ mg/dL. Κατά τι ποσοστό αυξήθηκε;
4. Ένας ασθενής με διαβήτη τύπου 1 κάνει κατά λάθος πολύ μεγαλύτερη δόση ινσουλίνης από όση χρειάζεται. Σε μία ώρα η γλυκόζη του αίματός του πέφτει από $120$ σε $54$ mg/dL.
   α) Κατά τι ποσοστό έπεσε η γλυκόζη;
   β) Πόσα mg/dL κάτω από το κατώτερο φυσιολογικό όριο νηστείας ($70$ mg/dL) βρίσκεται τώρα;
   γ) Ποια ορμόνη του παγκρέατος ανεβάζει ξανά τη γλυκόζη, και ποιο όργανο ρίχνει τότε γλυκόζη στο αίμα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/endocrine-system
