Το οικοσύστημα

Γιατί το δάσος δεν θάβεται στα φύλλα του;

Κάθε φθινόπωρο, ένα δάσος οξιάς ρίχνει στο έδαφος τόνους φύλλα. Το ίδιο και την επόμενη χρονιά, και τη μεθεπόμενη. Αν τα φύλλα έμεναν εκεί, σε λίγους αιώνες τα δέντρα θα ήταν θαμμένα ως τη μέση.

Δεν γίνεται αυτό. Σκάψε λίγο κάτω από τα φρέσκα φύλλα και θα βρεις φύλλα μισοφαγωμένα, πιο κάτω μια σκούρα, μαλακή μάζα, και ακόμη πιο κάτω χώμα.

Κάποιοι τα «τρώνε». Και αυτοί οι κάποιοι είναι ένα από τα τρία γρανάζια κάθε οικοσυστήματος.

Τι είναι οικοσύστημα

Οικοσύστημα είναι μια περιοχή μαζί με όλους τους οργανισμούς που ζουν εκεί και όλες τις σχέσεις τους — μεταξύ τους και με το περιβάλλον.

Ένα οικοσύστημα μπορεί να είναι ένα δάσος, μια λίμνη, ένα λιβάδι, ένας βράχος στην ακτή ή μια λακκούβα με νερό. Έχει δύο είδη συστατικών:

• Αβιοτικοί παράγοντες: τα μη ζωντανά — φως, θερμοκρασία, νερό, αέρας, έδαφος, αλατότητα.
• Βιοτικοί παράγοντες: οι ζωντανοί οργανισμοί και οι σχέσεις τους — ποιος τρώει ποιον, ποιος ανταγωνίζεται ποιον για χώρο ή τροφή.

Μερικές λέξεις που θα συναντήσεις:

• Βιότοπος είναι ο χώρος με τους αβιοτικούς του παράγοντες.
• Πληθυσμός είναι όλα τα άτομα ενός είδους σε μια περιοχή — όλα τα ελάφια ενός δάσους.
• Βιοκοινότητα είναι όλοι οι πληθυσμοί μαζί — ελάφια, οξιές, μύκητες, πουλιά, έντομα.

Οι αβιοτικοί παράγοντες αποφασίζουν ποιοι μπορούν να ζήσουν κάπου. Στις ψηλότερες κορυφές του Ολύμπου δεν φυτρώνουν δέντρα· το κρύο και ο άνεμος τα σταματούν πιο χαμηλά, γύρω στα $2500$ μέτρα.

Τρεις ρόλοι

Όλοι οι οργανισμοί ενός οικοσυστήματος χρειάζονται τροφή: ύλη για να χτίσουν το σώμα τους και ενέργεια για να ζήσουν. Ανάλογα με το πώς την παίρνουν, παίζουν έναν από τρεις ρόλους.

Παραγωγοί

Οι παραγωγοί φτιάχνουν μόνοι τους την τροφή τους με τη φωτοσύνθεση — είναι οι αυτότροφοι οργανισμοί. Στη στεριά είναι τα φυτά. Στη θάλασσα είναι κυρίως το φυτοπλαγκτόν, μικροσκοπικά φύκη και βακτήρια που επιπλέουν στο φωτισμένο νερό.

Χωρίς παραγωγούς δεν υπάρχει οικοσύστημα: αυτοί βάζουν την ενέργεια του ήλιου μέσα στον κόσμο των ζωντανών.

Καταναλωτές

Οι καταναλωτές είναι ετερότροφοι: τρώνε άλλους οργανισμούς.

• Καταναλωτές πρώτης τάξης ή φυτοφάγα: τρώνε παραγωγούς — η κάμπια, το ελάφι, το ζωοπλαγκτόν.
• Καταναλωτές δεύτερης τάξης: τρώνε φυτοφάγα — ο καλόγερος που τρώει κάμπιες.
• Καταναλωτές τρίτης τάξης: τρώνε σαρκοφάγα — το ξεφτέρι που πιάνει τον καλόγερο.

Τα παμφάγα, όπως η αρκούδα, η αλεπού ή ο άνθρωπος, τρώνε και φυτά και ζώα, οπότε αλλάζουν τάξη ανάλογα με το τι έφαγαν εκείνη τη μέρα.

Αποικοδομητές

Οι αποικοδομητές τρέφονται με νεκρή οργανική ύλη: πεσμένα φύλλα, νεκρά ζώα, περιττώματα. Είναι κυρίως βακτήρια και μύκητες — τα γνώρισες στους μικροοργανισμούς.

Διασπούν τις οργανικές ουσίες σε απλές ανόργανες: διοξείδιο του άνθρακα, νερό, ανόργανα άλατα. Αυτά τα άλατα τα ξαναπαίρνουν οι ρίζες των φυτών.

Αυτή είναι η απάντηση στο αίνιγμα του δάσους. Οι αποικοδομητές, μαζί με γαιοσκώληκες και μικρά αρθρόποδα που κομματιάζουν τα φύλλα, τα κάνουν ξανά χώμα και θρεπτικά συστατικά. Χωρίς αυτούς, τα φυτά θα έμεναν κάποια στιγμή χωρίς άλατα και ο κύκλος θα σταματούσε.

Παραγωγός, καταναλωτής ή αποικοδομητής;

Για κάθε οργανισμό, σκέψου από πού παίρνει την τροφή του: τη φτιάχνει, τρώει ζωντανούς οργανισμούς ή τρέφεται με νεκρή ύλη;

Τι ρόλο παίζει;

Βελανιδιά

ΠαραγωγόςΚαταναλωτήςΑποικοδομητής

0 / 10

Τροφικές αλυσίδες και πλέγματα

Η τροφική αλυσίδα δείχνει ποιος τρώει ποιον, με βέλη:

βελανιδιά → κάμπια → καλόγερος → ξεφτέρι

Κάθε θέση στην αλυσίδα λέγεται τροφικό επίπεδο. Η αλυσίδα ξεκινά πάντα από έναν παραγωγό.

Στη θάλασσα μια αλυσίδα μπορεί να είναι:

φυτοπλαγκτόν → ζωοπλαγκτόν → γαύρος → τόνος

Στην πραγματικότητα τα ζώα σπάνια τρώνε ένα μόνο είδος. Ο καλόγερος τρώει κάμπιες, αλλά και αράχνες και σπόρους. Το ξεφτέρι πιάνει καλόγερους, αλλά και σπίνους. Όταν ενώνεις όλες τις αλυσίδες ενός οικοσυστήματος, παίρνεις ένα τροφικό πλέγμα.

Το πλέγμα κάνει το οικοσύστημα πιο ανθεκτικό. Αν μια χρονιά λείψουν οι κάμπιες, ο καλόγερος θα φάει περισσότερες αράχνες. Όσο περισσότερα είδη και συνδέσεις, τόσο πιο δύσκολα καταρρέει το σύνολο.

Βγάλε έναν κρίκο από το δάσος

Διάλεξε έναν οργανισμό και αφαίρεσέ τον. Πρόσεξε τι παθαίνουν όσοι είναι από πάνω του και όσοι είναι αμέσως από κάτω.

Βγάλε βελανιδιάΒγάλε κάμπιαΒγάλε καλόγεροςΒγάλε ξεφτέρι

Η αλυσίδα είναι ολόκληρηΤέσσερα τροφικά επίπεδα. Η ενέργεια του ήλιου μπαίνει στη βελανιδιά και ανεβαίνει ένα σκαλί κάθε φορά που κάποιος τρώει κάποιον.

Ας το κάνουμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση