# Το πεπτικό σύστημα

> Από το στόμα στο έντερο: πώς ένα σάντουιτς γίνεται μόρια που περνούν στο αίμα.

Βιολογία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/digestive-system

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τη διαδρομή της τροφής και τι γίνεται σε κάθε όργανο του πεπτικού σωλήνα.
- Να διακρίνεις τη μηχανική από τη χημική πέψη και να εξηγείς τον ρόλο των ενζύμων.
- Να εξηγείς πώς οι λάχνες του λεπτού εντέρου κάνουν δυνατή την απορρόφηση.

## Ένα σάντουιτς δεν χωράει σε ένα κύτταρο

Τρως ένα σάντουιτς με ψωμί, τυρί και ντομάτα. Σε μερικές ώρες, μέρος του
βρίσκεται μέσα στα κύτταρα των μυών σου, του εγκεφάλου σου, των μαλλιών σου.

Πώς έφτασε εκεί; Το ψωμί είναι κυρίως **άμυλο**, ένα τεράστιο μόριο από
χιλιάδες μονάδες γλυκόζης δεμένες σε σειρά. Το τυρί έχει **πρωτεΐνες** και
**λίπη**, κι αυτά μεγάλα μόρια. Τόσο μεγάλα μόρια δεν περνούν μέσα από το
τοίχωμα του εντέρου, και δεν μπορούν να μπουν στο αίμα.

Πρέπει λοιπόν πρώτα να **σπάσουν** σε μικρά κομμάτια:

| Μεγάλο μόριο                            | Γίνεται                           |
| --------------------------------------- | --------------------------------- |
| Άμυλο (και άλλοι σύνθετοι υδατάνθρακες) | **γλυκόζη** και άλλα απλά σάκχαρα |
| Πρωτεΐνες                               | **αμινοξέα**                      |
| Λίπη                                    | **λιπαρά οξέα** και **γλυκερόλη** |

Αυτή η διάσπαση λέγεται **πέψη**, και γίνεται μέσα σε έναν σωλήνα που ξεκινά
από το στόμα και τελειώνει στον πρωκτό: τον **πεπτικό σωλήνα**.

## Δύο είδη πέψης

Η πέψη γίνεται με δύο τρόπους, που δουλεύουν μαζί:

- **Μηχανική πέψη**: η τροφή κόβεται, αλέθεται και ανακατεύεται. Τα δόντια, η
  γλώσσα και οι μύες του στομαχιού κάνουν αυτή τη δουλειά. Τα μόρια δεν
  αλλάζουν· απλώς τα κομμάτια μικραίνουν.
- **Χημική πέψη**: τα μεγάλα μόρια σπάνε σε μικρότερα με τη βοήθεια των
  **ενζύμων**.

Η μηχανική πέψη βοηθά τη χημική: όσο πιο μικρά τα κομμάτια, τόσο μεγαλύτερη η
επιφάνεια όπου μπορούν να δουλέψουν τα ένζυμα.

Τα **ένζυμα** είναι πρωτεΐνες που επιταχύνουν τις χημικές αντιδράσεις χωρίς
να καταναλώνονται. Τρία πράγματα να θυμάσαι γι' αυτά:

1. Είναι **εξειδικευμένα**: το ένζυμο που διασπά το άμυλο δεν αγγίζει τις
   πρωτεΐνες, όπως ένα κλειδί ανοίγει μόνο τη δική του κλειδαριά.
2. Δουλεύουν καλύτερα σε **θερμοκρασία** κοντά στους $37\;^\circ$C. Στο κρύο
   επιβραδύνονται· στη μεγάλη ζέστη καταστρέφονται.
3. Το καθένα έχει τη δική του ιδανική **οξύτητα**: άλλα θέλουν όξινο
   περιβάλλον, άλλα ουδέτερο.

## Η διαδρομή, σταθμό σταθμό

Στον πεπτικό σωλήνα ρίχνουν τα υγρά τους και τρεις **προσαρτημένοι αδένες**,
που η τροφή δεν περνά από μέσα τους: οι **σιελογόνοι αδένες**, το **ήπαρ**
(συκώτι) και το **πάγκρεας**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η διαδρομή της τροφής*

Δύο λεπτομέρειες αξίζουν προσοχή.

**Γιατί το στομάχι δεν χωνεύει τον εαυτό του;** Το τοίχωμά του είναι κι αυτό
πρωτεΐνη, και το οξύ του είναι τόσο ισχυρό που αντιδρά ακόμα και με μερικά μέταλλα. Το
προστατεύει ένα παχύ στρώμα **βλέννας**, και τα κύτταρα της επένδυσης
αντικαθίστανται συνεχώς με καινούργια.

**Η χολή δεν είναι ένζυμο.** Φτιάχνεται στο ήπαρ, αποθηκεύεται στη
**χοληδόχο κύστη** και χύνεται στο λεπτό έντερο. Σπάει το λίπος σε μικρά
σταγονίδια, όπως το απορρυπαντικό στα πιάτα, ώστε τα ένζυμα του
παγκρέατος, οι **λιπάσες**, να έχουν περισσότερη επιφάνεια να δουλέψουν.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πού ξεκινά η χημική πέψη;*

## Απορρόφηση: το μυστικό είναι η επιφάνεια

Όταν τα μόρια γίνουν αρκετά μικρά, πρέπει να περάσουν από το εσωτερικό του
εντέρου στο αίμα. Αυτό είναι η **απορρόφηση**, και γίνεται σχεδόν όλη στο
**λεπτό έντερο**.

Το λεπτό έντερο είναι μακρύ — γύρω στα τρία με πέντε μέτρα στον ζωντανό ενήλικα — αλλά
το μήκος δεν αρκεί. Το εσωτερικό του έχει **πτυχές**, οι πτυχές είναι
σκεπασμένες με εκατομμύρια μικροσκοπικές προεξοχές σαν δάχτυλα, τις
**λάχνες**, και τα κύτταρα των λαχνών έχουν κι αυτά μικρότερες προεξοχές, τις
**μικρολάχνες**. Πτυχή πάνω σε πτυχή: η εσωτερική επιφάνεια φτάνει τις
περίπου **30 τετραγωνικά μέτρα**, όσο το πάτωμα ενός μικρού διαμερίσματος.

*Τομή από λεπτό έντερο αρουραίου στο μικροσκόπιο. Οι μακριές ροζ προεξοχές που γεμίζουν το εσωτερικό σαν δάχτυλα είναι οι λάχνες. Το δικό σου έντερο είναι στημένο με τον ίδιο τρόπο: όσο περισσότερες προεξοχές, τόσο μεγαλύτερη η επιφάνεια για απορρόφηση.*

Κάθε λάχνη έχει:

- τοίχωμα **ενός μόνο κυττάρου**, ώστε τα μόρια να διανύουν ελάχιστη απόσταση·
- πυκνό δίκτυο **τριχοειδών αγγείων**, όπου περνούν η γλυκόζη και τα αμινοξέα·
- ένα μικρό **λεμφαγγείο** στο κέντρο, όπου περνά μεγάλο μέρος των λιπών.

Το αίμα από το έντερο πηγαίνει πρώτα στο **ήπαρ**, που ελέγχει τι έφτασε,
αποθηκεύει μέρος της γλυκόζης και μετά στέλνει τα υπόλοιπα στο σώμα.

> **Κλειδί**
>
> Η πέψη **σπάει** τα μεγάλα μόρια· η απορρόφηση τα **περνά** στο αίμα.
>
> Και τα δύο ολοκληρώνονται στο **λεπτό έντερο**, που έχει τεράστια επιφάνεια
> χάρη στις πτυχές, τις λάχνες και τις μικρολάχνες. Ό,τι δεν απορροφηθεί εκεί,
> συνεχίζει στο παχύ έντερο, όπου ανακτάται κυρίως νερό.

> **Πρόσεχε**
>
> «Η τροφή χωνεύεται στο στομάχι.» Μόνο εν μέρει.
>
> Στο στομάχι αρχίζει η πέψη των πρωτεϊνών και η τροφή γίνεται πολτός. Αλλά η
> πέψη των υδατανθράκων είχε ξεκινήσει στο στόμα, των λιπών ξεκινά κυρίως στο
> λεπτό έντερο, και από το στομάχι **δεν απορροφάται σχεδόν τίποτα** — μόνο
> λίγο νερό και ουσίες όπως το οινόπνευμα.
>
> Το όργανο όπου γίνεται το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς είναι το **λεπτό
> έντερο**.

> **Θυμήσου**
>
> - Πέψη: τα μεγάλα μόρια γίνονται **γλυκόζη**, **αμινοξέα**, **λιπαρά οξέα**
>   και **γλυκερόλη**.
> - **Μηχανική** πέψη: δόντια, γλώσσα, μύες. **Χημική** πέψη: ένζυμα.
> - Σειρά: **στόμα → οισοφάγος → στομάχι → λεπτό έντερο → παχύ έντερο**.
>   Αδένες που ρίχνουν υγρά: σιελογόνοι, ήπαρ, πάγκρεας.
> - Η **χολή** γαλακτωματοποιεί το λίπος· δεν είναι ένζυμο.
> - Η απορρόφηση γίνεται από τις **λάχνες** του λεπτού εντέρου.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Αν μασάς πολύ ώρα ένα κομμάτι ψωμί χωρίς να το καταπιείς, αρχίζει να γλυκίζει. Γιατί;

1. **Τι έχει το ψωμί.** Κυρίως άμυλο, που δεν έχει γλυκιά γεύση: τα μόριά του
   είναι πολύ μεγάλα για να ενεργοποιήσουν τους υποδοχείς της γλώσσας για το
   γλυκό.
2. **Τι έχει το σάλιο.** Αμυλάση, το ένζυμο που σπάει το άμυλο σε μικρότερα
   σάκχαρα.
3. **Τι έγινε.** Όσο περισσότερο μένει το ψωμί στο στόμα, τόσο περισσότερο άμυλο
   προλαβαίνει να διασπάσει η αμυλάση. Τα απλά σάκχαρα που προκύπτουν έχουν
   γλυκιά γεύση.
4. **Το συμπέρασμα.** Γεύεσαι τη χημική πέψη την ώρα που γίνεται. Το πείραμα
   δείχνει και ότι η πέψη των υδατανθράκων **αρχίζει στο στόμα**.

### Παράδειγμα 2: Ένα πείραμα με σάλιο και άμυλο: τι δείχνουν τα αποτελέσματα;

1. **Η διάταξη.** Τέσσερις δοκιμαστικοί σωλήνες με ίδιο διάλυμα αμύλου. Μετά από
   $15$ λεπτά ρίχνεις σε κάθε σωλήνα **ιώδιο**, που γίνεται μπλε-μαύρο όταν
   υπάρχει άμυλο και μένει καφέ-κίτρινο όταν δεν υπάρχει.
   | Σωλήνας | Τι πρόσθεσες   | Θερμοκρασία          | Χρώμα με ιώδιο |
   | ------- | -------------- | -------------------- | -------------- |
   | Α       | σάλιο          | $37\;^\circ$C        | καφέ-κίτρινο   |
   | Β       | σάλιο          | $0\;^\circ$C (πάγος) | μπλε-μαύρο     |
   | Γ       | βρασμένο σάλιο | $37\;^\circ$C        | μπλε-μαύρο     |
   | Δ       | νερό           | $37\;^\circ$C        | μπλε-μαύρο     |
2. **Σωλήνας Α.** Το άμυλο εξαφανίστηκε: η αμυλάση το διέσπασε.
3. **Σωλήνας Δ.** Με σκέτο νερό το άμυλο έμεινε. Άρα αυτό που το διασπά είναι
   κάτι μέσα στο σάλιο, όχι η θερμοκρασία ή ο χρόνος. Ο σωλήνας Δ είναι ο
   **μάρτυρας** του πειράματος.
4. **Σωλήνες Β και Γ.** Στο κρύο το ένζυμο σχεδόν σταμάτησε· με τον βρασμό
   καταστράφηκε. Άρα το ένζυμο δουλεύει κοντά στη θερμοκρασία του σώματος.
5. **Διαφορά Β και Γ.** Αν ζεστάνεις τον σωλήνα Β στους $37\;^\circ$C, η αμυλάση
   θα ξαναδουλέψει· στον Γ όχι. Το κρύο **επιβραδύνει** ένα ένζυμο, η μεγάλη
   ζέστη το **καταστρέφει**.

### Παράδειγμα 3: Στην κοιλιοκάκη οι λάχνες του λεπτού εντέρου παθαίνουν βλάβη και ισιώνουν. Τι περιμένεις να συμβεί;

1. **Τι είναι.** Στην κοιλιοκάκη, η γλουτένη — μια πρωτεΐνη του σιταριού, του
   κριθαριού και της σίκαλης — προκαλεί αντίδραση του ανοσοποιητικού, που
   βλάπτει την επένδυση του λεπτού εντέρου.
2. **Τι αλλάζει.** Αν οι λάχνες ισιώσουν, η εσωτερική επιφάνεια του εντέρου
   μικραίνει πάρα πολύ.
3. **Η πρόβλεψη.** Λιγότερη επιφάνεια σημαίνει λιγότερη **απορρόφηση**. Ακόμα κι
   αν ο άνθρωπος τρώει κανονικά, μέρος των θρεπτικών ουσιών δεν περνά στο αίμα.
   Μπορεί να εμφανιστούν απώλεια βάρους, κούραση, ή αναιμία από έλλειψη σιδήρου.
4. **Το συμπέρασμα.** Η περίπτωση δείχνει πόσο σημαντικό είναι το μέγεθος της
   επιφάνειας. Τη διάγνωση την κάνει γιατρός· όταν ο άνθρωπος σταματήσει να τρώει
   γλουτένη, οι λάχνες συνήθως αναρρώνουν σταδιακά.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί πρέπει να διασπαστεί το άμυλο πριν περάσει στο αίμα;
   - Γιατί το μόριό του είναι πολύ μεγάλο για να περάσει από το έντερο
   - Γιατί είναι δηλητηριώδες για τα κύτταρα του αίματος και του εγκεφάλου
   - Γιατί δεν διαλύεται στο νερό, άρα δεν μπορεί να κινηθεί με το αίμα
   - Γιατί το αίμα δεν μεταφέρει καθόλου υδατάνθρακες, μόνο πρωτεΐνες
2. Ποια είναι η σωστή σειρά των οργάνων από τα οποία περνά η τροφή;
   - στόμα → οισοφάγος → στομάχι → λεπτό έντερο → παχύ έντερο
   - στόμα → στομάχι → οισοφάγος → λεπτό έντερο → παχύ έντερο
   - στόμα → οισοφάγος → στομάχι → παχύ έντερο → λεπτό έντερο
   - στόμα → οισοφάγος → ήπαρ → στομάχι → έντερο
3. Ποιο από τα παρακάτω είναι **μηχανική** πέψη;
   - Το μάσημα της τροφής από τα δόντια
   - Η διάσπαση των πρωτεϊνών από την πεψίνη
   - Η διάσπαση του αμύλου από την αμυλάση
   - Η απορρόφηση της γλυκόζης από τις λάχνες
4. Ποιος είναι ο ρόλος της χολής;
   - Σπάει το λίπος σε μικρά σταγονίδια, ώστε να δουλέψουν ευκολότερα οι λιπάσες
   - Είναι ένζυμο που διασπά τις πρωτεΐνες σε αμινοξέα στο λεπτό έντερο
   - Φτιάχνεται στο στομάχι και σκοτώνει τα μικρόβια της τροφής με το οξύ της
   - Απορροφά το νερό στο παχύ έντερο, ώστε να σχηματιστούν τα κόπρανα
5. Ποια από τις παρακάτω προτάσεις για τις λάχνες είναι **λάθος**;
   - Παράγουν τη χολή, που σπάει το λίπος σε σταγονίδια
   - Είναι πάρα πολλές και αυξάνουν την επιφάνεια του εντέρου
   - Το τοίχωμά τους έχει πάχος ενός μόνο κυττάρου
   - Έχουν πυκνό δίκτυο τριχοειδών αγγείων
6. Σε ποιο όργανο γίνεται σχεδόν όλη η απορρόφηση των θρεπτικών ουσιών;
   - Στο λεπτό έντερο
   - Στο στομάχι
   - Στο παχύ έντερο
   - Στον οισοφάγο
7. Βάζεις ένα ένζυμο του σώματος σε νερό $80\;^\circ$C και μετά το ξαναφέρνεις στους $37\;^\circ$C. Τι περιμένεις;
   - Δεν θα ξαναδουλέψει, γιατί η ζέστη το κατέστρεψε
   - Θα δουλέψει πιο γρήγορα από πριν
   - Θα δουλέψει κανονικά, αφού γύρισε στους $37\;^\circ$C
   - Θα γίνει υδατάνθρακας
8. Ρίχνεις πεψίνη σε ένα διάλυμα αμύλου, σε όξινο περιβάλλον και στους $37\;^\circ$C. Τι θα συμβεί;
   - Τίποτα: η πεψίνη διασπά μόνο πρωτεΐνες
   - Το άμυλο θα διασπαστεί γρήγορα σε γλυκόζη
   - Το άμυλο θα γίνει αμινοξέα
   - Η πεψίνη θα διασπαστεί από το άμυλο
9. Ένας άνθρωπος έχει διάρροια: τα κόπρανα είναι πολύ νερουλά. Ποιο όργανο πιθανότατα δεν κάνει καλά τη δουλειά του;
   - Το παχύ έντερο, που απορροφά το περισσότερο νερό
   - Το στομάχι, που παράγει το οξύ και ανακατεύει την τροφή
   - Οι σιελογόνοι αδένες, που βγάζουν το σάλιο με την αμυλάση
   - Ο οισοφάγος, που σπρώχνει την τροφή με περισταλτικές κινήσεις
10. Αν το πάγκρεας ενός ανθρώπου δεν στέλνει υγρό στο έντερο, ποια πέψη επηρεάζεται περισσότερο;
   - Η πέψη των λιπών, αλλά και του αμύλου και των πρωτεϊνών
   - Καμία, γιατί το πάγκρεας δεν ανήκει στο πεπτικό σύστημα
   - Μόνο η μηχανική πέψη της τροφής στο στόμα
   - Μόνο η απορρόφηση του νερού

## Ασκήσεις

1. Σε ποια μικρά μόρια διασπώνται τελικά οι πρωτεΐνες;
2. Ποιοι τρεις αδένες ρίχνουν υγρά στον πεπτικό σωλήνα, χωρίς να περνά η τροφή από μέσα τους;
3. Βάζεις σάλιο σε διάλυμα αμύλου, στους $37\;^\circ$C, αλλά μέσα σε ισχυρό οξύ όπως του στομαχιού. Μετά από $15$ λεπτά ρίχνεις ιώδιο. Τι χρώμα περιμένεις;
4. Σε ένα απλοποιημένο μοντέλο, ένα κομμάτι εντέρου θα είχε επίπεδη επιφάνεια $1$ cm². Οι πτυχές την τριπλασιάζουν, οι λάχνες τη δεκαπλασιάζουν και οι μικρολάχνες την εικοσαπλασιάζουν.
   α) Πόση γίνεται η επιφάνεια με όλες τις προεξοχές;
   β) Μια βλάβη ισιώνει τις λάχνες, και μαζί τους χάνονται οι μικρολάχνες· μένουν μόνο οι πτυχές. Πόσες φορές μικραίνει η επιφάνεια;
   γ) Σε υγιές έντερο, πόσα cm² επίπεδου τοιχώματος χρειάζονται, κατά το μοντέλο, για επιφάνεια απορρόφησης $1{,}2$ m², δηλαδή $12\,000$ cm²;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/digestive-system
