# Ταξινόμηση των οργανισμών

> Βασίλεια, είδος, και γιατί κάθε οργανισμός έχει δύο λατινικά ονόματα.

Βιολογία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/classification

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι είδος και γιατί κάθε είδος έχει ένα επιστημονικό όνομα με δύο λέξεις.
- Να βάζεις σε σειρά τις βαθμίδες ταξινόμησης, από το βασίλειο ως το είδος.
- Να κατατάσσεις οργανισμούς στα πέντε βασίλεια και να χρησιμοποιείς μια απλή διχοτομική κλείδα.

## Τρία ονόματα για το ίδιο ψάρι

Στην Ελλάδα το λέμε **λαβράκι**. Στην Αγγλία είναι **sea bass**, στη Γαλλία **loup de mer** ή **bar**, στην Ιταλία **branzino** ή **spigola**.

Αν ένας Έλληνας και ένας Ιταλός βιολόγος θέλουν να μιλήσουν για το ίδιο ψάρι, ποιο όνομα θα χρησιμοποιήσουν;

Κανένα από αυτά. Θα πουν ***Dicentrarchus labrax*** — και θα καταλάβουν αμέσως και οι δύο, όπως και κάθε βιολόγος στην Ιαπωνία ή στη Βραζιλία.

*Λαβράκι σε ενυδρείο. Σε κάθε χώρα έχει άλλο όνομα· το επιστημονικό του, Dicentrarchus labrax, είναι ένα για όλο τον κόσμο.*

## Γιατί ταξινομούμε

Οι επιστήμονες έχουν περιγράψει μέχρι σήμερα περίπου **δύο εκατομμύρια** είδη οργανισμών, και εκτιμούν ότι υπάρχουν πολλά εκατομμύρια ακόμα που δεν έχουν ανακαλυφθεί. Χωρίς κάποιο σύστημα, αυτό το πλήθος θα ήταν ένα χάος.

**Ταξινόμηση** είναι η οργάνωση των οργανισμών σε ομάδες με βάση τα κοινά τους γνωρίσματα. Μοιάζει με τη βιβλιοθήκη: τα βιβλία δεν μπαίνουν τυχαία στα ράφια, αλλά σε ενότητες, και κάθε ενότητα σε υποενότητες.

Ο πρώτος που ταξινόμησε συστηματικά τα ζώα ήταν ο **Αριστοτέλης**, τον 4ο αιώνα π.Χ. Τα χώρισε, ανάμεσα σε άλλα, σε «έναιμα» και «άναιμα», ανάλογα με το αν έχουν κόκκινο αίμα.

## Το είδος και το όνομά του

Η βασική μονάδα της ταξινόμησης είναι το **είδος**. Ένα είδος είναι μια ομάδα οργανισμών που μοιάζουν μεταξύ τους και μπορούν να **αναπαραχθούν** μεταξύ τους δίνοντας **γόνιμους** απογόνους — απογόνους που θα μπορέσουν κι αυτοί να κάνουν παιδιά.

Ένα άλογο και ένα γαϊδούρι μπορούν να γεννήσουν μουλάρι. Το μουλάρι όμως είναι σχεδόν πάντα **στείρο**. Γι' αυτό το άλογο και ο γάιδαρος είναι **διαφορετικά** είδη.

Τον 18ο αιώνα ο Σουηδός φυσιοδίφης **Κάρολος Λινναίος** καθιέρωσε έναν απλό κανόνα: κάθε είδος παίρνει ένα **επιστημονικό όνομα με δύο λέξεις**, στα λατινικά. Το σύστημα λέγεται **διωνυμική ονοματολογία**.

*Ο Κάρολος Λινναίος σε πορτρέτο του Σουηδού ζωγράφου Αλεξάντερ Ρόσλιν. Πάνω δεξιά γράφει «Linné», το όνομά του στα σουηδικά.*

- Η **πρώτη** λέξη είναι το **γένος**. Γράφεται με κεφαλαίο.
- Η **δεύτερη** λέξη προσδιορίζει το **είδος** μέσα στο γένος. Γράφεται με μικρό.
- Όλο το όνομα γράφεται με **πλάγια** γράμματα.

Το λιοντάρι είναι *Panthera leo* και η τίγρη *Panthera tigris*: ίδιο γένος, διαφορετικά είδη. Η γάτα του σπιτιού είναι *Felis catus* — άλλο γένος. Εσύ είσαι *Homo sapiens*, «ο σοφός άνθρωπος».

> **Πρόσεχε**
>
> Η δεύτερη λέξη **μόνη** της δεν είναι όνομα είδους.
>
> Το «sapiens» ή το «leo» δεν σημαίνουν τίποτα χωρίς το γένος μπροστά τους, όπως το «Μαρία» δεν ξεχωρίζει ένα πρόσωπο χωρίς επώνυμο. Το επιστημονικό όνομα είναι **πάντα** και οι δύο λέξεις μαζί.

## Από το βασίλειο στο είδος

Τα είδη ομαδοποιούνται σε όλο και μεγαλύτερες ομάδες, τις **βαθμίδες ταξινόμησης**. Από τη μεγαλύτερη στη μικρότερη:

| Βαθμίδα         | Άνθρωπος       | Λιοντάρι       |
| --------------- | -------------- | -------------- |
| **Βασίλειο**    | Ζώα            | Ζώα            |
| **Συνομοταξία** | Χορδωτά        | Χορδωτά        |
| **Ομοταξία**    | Θηλαστικά      | Θηλαστικά      |
| **Τάξη**        | Πρωτεύοντα     | Σαρκοφάγα      |
| **Οικογένεια**  | Ανθρωπίδες     | Αιλουροειδή    |
| **Γένος**       | *Homo*         | *Panthera*     |
| **Είδος**       | *Homo sapiens* | *Panthera leo* |

Όσο **κατεβαίνεις** τον πίνακα, οι ομάδες γίνονται μικρότερες και τα μέλη τους μοιάζουν περισσότερο. Στο βασίλειο των ζώων ανήκουν η μέλισσα και η φάλαινα. Στο γένος *Panthera* ανήκουν μόνο μερικές μεγάλες γάτες.

> **Κλειδί**
>
> Όσο περισσότερες βαθμίδες μοιράζονται δύο οργανισμοί, τόσο **πιο συγγενικοί** είναι.
>
> Ο άνθρωπος και το λιοντάρι μοιράζονται βασίλειο, συνομοταξία και ομοταξία, και χωρίζουν στην τάξη. Το λιοντάρι και η τίγρη μοιράζονται και το γένος. Άρα η τίγρη είναι πολύ πιο στενός συγγενής του λιονταριού από ό,τι εσύ.

## Τα πέντε βασίλεια

Το σύστημα που θα συναντάς στο σχολείο χωρίζει όλους τους οργανισμούς σε **πέντε βασίλεια**:

| Βασίλειο     | Κύτταρα                                         | Πώς τρέφονται                              | Παραδείγματα                        |
| ------------ | ----------------------------------------------- | ------------------------------------------ | ----------------------------------- |
| **Μονήρη**   | προκαρυωτικά, ένα κύτταρο                       | ποικίλα                                    | βακτήρια                            |
| **Πρώτιστα** | ευκαρυωτικά, συνήθως ένα κύτταρο                | κάποια με φωτοσύνθεση, κάποια τρώνε άλλους | αμοιβάδα, παραμήκιο, πολλά φύκη     |
| **Μύκητες**  | ευκαρυωτικά, με τοίχωμα                         | απορροφούν έτοιμη τροφή                    | μανιτάρια, μούχλα, μαγιά            |
| **Φυτά**     | ευκαρυωτικά, πολλά, με τοίχωμα και χλωροπλάστες | φωτοσύνθεση                                | βρύα, φτέρες, πεύκο, τριανταφυλλιά  |
| **Ζώα**      | ευκαρυωτικά, πολλά, χωρίς τοίχωμα               | τρώνε άλλους οργανισμούς                   | σφουγγάρια, έντομα, ψάρια, άνθρωπος |

Δες δίπλα δίπλα ένα κύτταρο από τέσσερα βασίλεια και βρες με ποια μέρη διαφέρουν.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τέσσερα βασίλεια, τέσσερα κύτταρα*

Οι μύκητες ήταν για πολύ καιρό μαζί με τα φυτά, γιατί δεν μετακινούνται. Όμως δεν έχουν χλωροπλάστες και δεν κάνουν φωτοσύνθεση. Τρέφονται απορροφώντας ουσίες από το περιβάλλον — από ένα νεκρό κορμό, από το ψωμί, από το χώμα. Γι' αυτό έχουν δικό τους βασίλειο.

Η ταξινόμηση αλλάζει όσο μαθαίνουμε περισσότερα. Σήμερα πολλοί βιολόγοι, με βάση τη σύγκριση του DNA, χωρίζουν πρώτα τη ζωή σε τρεις ακόμα μεγαλύτερες ομάδες, τις **επικράτειες**: τα βακτήρια, τα αρχαία (μικροοργανισμοί που μοιάζουν με βακτήρια αλλά διαφέρουν πολύ στη χημεία τους) και τα ευκαρυωτικά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε ποιο βασίλειο;*

> **Θυμήσου**
>
> - **Είδος**: οργανισμοί που αναπαράγονται μεταξύ τους και δίνουν γόνιμους απογόνους.
> - **Επιστημονικό όνομα**: γένος + είδος, λατινικά, πλάγια, *Homo sapiens*.
> - **Βαθμίδες**: βασίλειο, συνομοταξία, ομοταξία, τάξη, οικογένεια, γένος, είδος.
> - **Πέντε βασίλεια**: Μονήρη, Πρώτιστα, Μύκητες, Φυτά, Ζώα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μια διχοτομική κλείδα: μανιτάρι, βελανιδιά, σαλιγκάρι, σπουργίτι

1. Μια **διχοτομική κλείδα** είναι μια σειρά από ερωτήσεις με δύο απαντήσεις. Κάθε απάντηση σε στέλνει στην επόμενη ερώτηση, ώσπου να μείνει ένα όνομα.
   |   | Ερώτηση                              | Αν ναι        | Αν όχι        |
   | - | ------------------------------------ | ------------- | ------------- |
   | 1 | Είναι πράσινο και κάνει φωτοσύνθεση; | **βελανιδιά** | πήγαινε στο 2 |
   | 2 | Μετακινείται μόνο του;               | πήγαινε στο 3 | **μανιτάρι**  |
   | 3 | Έχει σπονδυλική στήλη;               | **σπουργίτι** | **σαλιγκάρι** |
2. Δοκίμασέ τη με το σαλιγκάρι. Είναι πράσινο; **Όχι** → 2. Μετακινείται; **Ναι** → 3. Έχει σπονδυλική στήλη; **Όχι** → σαλιγκάρι.
3. Σε μια καλή κλείδα κάθε ερώτηση κόβει τις επιλογές περίπου στη μέση. Με λίγες καλές ερωτήσεις ξεχωρίζεις πολλά είδη — έτσι δουλεύουν οι οδηγοί αναγνώρισης φυτών και πουλιών.

### Παράδειγμα 2: Ποιος είναι πιο στενός συγγενής του λύκου: ο σκύλος ή η αλεπού;

1. Γράφεις τις δύο τελευταίες βαθμίδες του καθενός:
   |                | Οικογένεια | Γένος    |
   | -------------- | ---------- | -------- |
   | Λύκος          | Κυνίδες    | *Canis*  |
   | Σκύλος         | Κυνίδες    | *Canis*  |
   | Κόκκινη αλεπού | Κυνίδες    | *Vulpes* |
2. Και οι τρεις ανήκουν στην ίδια οικογένεια. Ο σκύλος όμως μοιράζεται με τον λύκο και το **γένος**, ενώ η αλεπού όχι.
3. Άρα ο σκύλος είναι πιο στενός συγγενής του λύκου. Πράγματι, οι σκύλοι κατάγονται από αρχαίους λύκους που εξημέρωσαν οι άνθρωποι πριν από τουλάχιστον $15.000$ χρόνια.

### Παράδειγμα 3: Βρες τα λάθη: «homo Sapiens», «Sapiens».

1. Κανόνας 1: το **γένος** γράφεται με κεφαλαίο. Στο «homo» λείπει το κεφαλαίο.
2. Κανόνας 2: η δεύτερη λέξη γράφεται με **μικρό**, ακόμα κι αν μοιάζει με κύριο όνομα. Το «Sapiens» είναι λάθος.
3. Κανόνας 3: το όνομα είναι **πάντα δύο λέξεις**. Το «Sapiens» μόνο του δεν είναι όνομα.
4. Σωστά: *Homo sapiens*, με πλάγια γράμματα. Όταν γράφεις με το χέρι, όπου δεν έχεις πλάγια, **υπογραμμίζεις** το όνομα.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος είναι ο σωστός τρόπος να γράψεις το επιστημονικό όνομα του λύκου;
   - *Canis lupus*
   - *canis Lupus*
   - *Lupus*
   - *Canis Lupus*
2. Ποιο κριτήριο χρησιμοποιούμε κυρίως για να πούμε ότι δύο ζώα ανήκουν στο **ίδιο είδος**;
   - Μπορούν να αναπαραχθούν μεταξύ τους και να κάνουν γόνιμους απογόνους
   - Έχουν το ίδιο χρώμα και το ίδιο μέγεθος
   - Ζουν στο ίδιο μέρος
   - Μπορούν να ζευγαρώσουν και να κάνουν απογόνους, έστω και στείρους
3. Ποια βαθμίδα είναι **μεγαλύτερη** από την οικογένεια αλλά **μικρότερη** από την ομοταξία;
   - Η τάξη
   - Το γένος
   - Η συνομοταξία
   - Το βασίλειο
4. Γιατί οι μύκητες **δεν** ανήκουν στο βασίλειο των φυτών, παρόλο που δεν μετακινούνται;
   - Γιατί δεν έχουν χλωροπλάστες και απορροφούν έτοιμη τροφή
   - Γιατί δεν έχουν κυτταρικό τοίχωμα γύρω από τη μεμβράνη
   - Γιατί είναι μονοκύτταροι, όπως η μαγιά του ψωμιού
   - Γιατί δεν έχουν πυρήνα, όπως τα βακτήρια
5. Ποιο γνώρισμα ξεχωρίζει το βασίλειο των **Μονήρων** από όλα τα άλλα;
   - Τα κύτταρά τους δεν έχουν πυρήνα
   - Είναι μονοκύτταροι οργανισμοί
   - Προκαλούν ασθένειες στον άνθρωπο
   - Ζουν μόνο σε λίμνες και θάλασσες
6. Η οικιακή γάτα είναι *Felis catus* και η αγριόγατα *Felis silvestris*. Το τσιτάχ είναι *Acinonyx jubatus*. Τι συμπεραίνεις;
   - Η γάτα είναι πιο στενός συγγενής της αγριόγατας απ' ό,τι του τσιτάχ
   - Η αγριόγατα είναι πιο στενός συγγενής του τσιτάχ απ' ό,τι της γάτας
   - Το τσιτάχ δεν ανήκει στα θηλαστικά, αφού έχει άλλο γένος
   - Δεν μπορείς να πεις τίποτα για συγγένεια από τα ονόματα
7. Γιατί οι επιστήμονες χρησιμοποιούν λατινικά ονόματα και όχι τα κοινά ονόματα των ζώων;
   - Γιατί κάθε είδος έχει ένα μοναδικό όνομα, ίδιο σε κάθε γλώσσα
   - Γιατί τα λατινικά ήταν η μητρική γλώσσα του Λινναίου και των μαθητών του
   - Γιατί τα κοινά ονόματα είναι πολύ μεγάλα και δύσκολα στη γραφή
   - Για να μην καταλαβαίνουν όσοι δεν έχουν σπουδάσει Βιολογία
8. Σε μια κλείδα: «1. Έχει φτερά; Ναι → πουλί. Όχι → 2. 2. Έχει τρίχωμα; Ναι → θηλαστικό. Όχι → 3.» Ένας σκαντζόχοιρος έχει αγκάθια, που είναι τροποποιημένες τρίχες. Πού σε οδηγεί η κλείδα αν απαντήσεις σωστά;
   - Στο θηλαστικό
   - Στο πουλί
   - Στην ερώτηση 3
   - Η κλείδα δεν δουλεύει για ζώα με αγκάθια
9. Ένας συμμαθητής σου λέει: «Η ευγλήνη έχει χλωροπλάστες, άρα είναι φυτό.» Ποιο είναι το λάθος;
   - Είναι μονοκύτταρη χωρίς τοίχωμα· ανήκει στα πρώτιστα
   - Η ευγλήνη δεν έχει χλωροπλάστες· είναι πράσινη επειδή τρώει φύκη
   - Η ευγλήνη είναι ζώο, γιατί κινείται με το μαστίγιό της
   - Η ευγλήνη είναι βακτήριο, γιατί είναι ένα μόνο κύτταρο
10. Ο άνθρωπος και ο χιμπαντζής ανήκουν στην ίδια οικογένεια. Ποιες βαθμίδες μοιράζονται **σίγουρα**;
   - Βασίλειο, συνομοταξία, ομοταξία, τάξη και οικογένεια
   - Μόνο την οικογένεια, όχι τις μεγαλύτερες βαθμίδες
   - Την οικογένεια και τις μικρότερες: γένος και είδος
   - Όλες τις βαθμίδες, από το βασίλειο ως το είδος

## Ασκήσεις

1. Γράψε τα πέντε βασίλεια των οργανισμών.
2. Η ελιά λέγεται *Olea europaea*. Ποιο είναι το γένος της;
3. Σε ποιο βασίλειο ανήκει κάθε οργανισμός, με βάση την περιγραφή του;
   α) Ένα μόνο κύτταρο, χωρίς πυρήνα.
   β) Ένα μόνο κύτταρο, με πυρήνα και χλωροπλάστες.
   γ) Πολλά κύτταρα με τοίχωμα αλλά χωρίς χλωροπλάστες· τρέφεται απορροφώντας ουσίες από έναν νεκρό κορμό.
4. Η καφετιά αρκούδα λέγεται *Ursus arctos* και η πολική αρκούδα *Ursus maritimus*. Και οι δύο ανήκουν, όπως και ο λύκος, στην τάξη Σαρκοφάγα.
   α) Ποιες βαθμίδες ταξινόμησης μοιράζονται σίγουρα οι δύο αρκούδες;
   β) Ποιος είναι πιο στενός συγγενής της καφετιάς αρκούδας: η πολική αρκούδα ή ο λύκος;
   γ) Ποια είναι η μικρότερη βαθμίδα που μοιράζεται ο άνθρωπος με τις αρκούδες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/classification
