# Καρδιά και αγγεία

> Δύο κυκλοφορίες, τέσσερις κοιλότητες, αρτηρίες, φλέβες, τριχοειδή.

Βιολογία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/circulatory-system

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τις τέσσερις κοιλότητες της καρδιάς, τις βαλβίδες και τη διαδρομή του αίματος μέσα της.
- Να εξηγείς τη μικρή και τη μεγάλη κυκλοφορία και να διακρίνεις αρτηρίες, φλέβες και τριχοειδή.
- Να υπολογίζεις τον όγκο αίματος που αντλεί η καρδιά το λεπτό από τη συχνότητα και τον όγκο παλμού.

## Μια αντλία που δεν σταματά

Βάλε δύο δάχτυλα στο πλάι του λαιμού σου, κάτω από το σαγόνι, και μέτρα τους
παλμούς για $15$ δευτερόλεπτα. Πολλαπλασίασε επί $4$. Σε ηρεμία, σε έναν
έφηβο, θα βρεις συνήθως κάπου ανάμεσα στο $60$ και στο $100$.

Με περίπου $70$ χτύπους το λεπτό, η καρδιά χτυπά περίπου **εκατό χιλιάδες
φορές την ημέρα**, και σε μια ζωή κάμποσα δισεκατομμύρια φορές — χωρίς
διάλειμμα, χωρίς να της το ζητήσεις.

Η καρδιά είναι ένας **μυς** περίπου στο μέγεθος της γροθιάς σου, και ζυγίζει
γύρω στα $300$ g. Βρίσκεται στο κέντρο του θώρακα, ανάμεσα στους δύο
πνεύμονες, με τη μύτη της λίγο προς τα αριστερά. Η δουλειά της είναι μία:
να **σπρώχνει** το αίμα μέσα σε ένα κλειστό δίκτυο σωλήνων, τα **αιμοφόρα
αγγεία**.

## Τέσσερις κοιλότητες, δύο αντλίες

Η καρδιά είναι στην ουσία **δύο αντλίες** κολλημένες δίπλα δίπλα, που
χωρίζονται από ένα τοίχωμα, το **διάφραγμα της καρδιάς**. Κάθε αντλία έχει
δύο κοιλότητες:

- πάνω έναν **κόλπο**, που δέχεται το αίμα που επιστρέφει·
- κάτω μια **κοιλία**, με χοντρό μυϊκό τοίχωμα, που το σπρώχνει έξω.

|                    | Δεξιά πλευρά                  | Αριστερή πλευρά                        |
| ------------------ | ----------------------------- | -------------------------------------- |
| **Τι αίμα έχει**   | φτωχό σε οξυγόνο, από το σώμα | πλούσιο σε οξυγόνο, από τους πνεύμονες |
| **Το δέχεται από** | τις **κοίλες φλέβες**         | τις **πνευμονικές φλέβες**             |
| **Το στέλνει με**  | την **πνευμονική αρτηρία**    | την **αορτή**                          |
| **Προς τα πού**    | στους πνεύμονες               | σε όλο το σώμα                         |

Το τοίχωμα της **αριστερής κοιλίας** είναι πολύ παχύτερο από της δεξιάς. Η
δεξιά σπρώχνει αίμα μόνο ως τους πνεύμονες, λίγα εκατοστά μακριά· η αριστερή
πρέπει να το στείλει ως τα δάχτυλα των ποδιών.

Ανάμεσα σε κάθε κόλπο και κοιλία, και στην έξοδο κάθε κοιλίας, υπάρχουν
**βαλβίδες**: πτερύγια που ανοίγουν προς μία μόνο κατεύθυνση, σαν πόρτες
που σπρώχνονται μόνο από τη μία πλευρά. Χάρη σε αυτές, σε μια υγιή καρδιά,
το αίμα δεν γυρίζει πίσω. Ο γνωστός ήχος της καρδιάς, το «ντουπ-ντουπ» που ακούει ο
γιατρός με το στηθοσκόπιο, είναι ο ήχος των βαλβίδων που **κλείνουν**.

*Ένα από τα πρώτα στηθοσκόπια, του Γάλλου γιατρού René Laennec, που το επινόησε το 1816. Είναι ένας απλός κούφιος ξύλινος σωλήνας: ο γιατρός ακουμπούσε τη μια άκρη στο στήθος και το αυτί του στην άλλη. Η χειρόγραφη σημείωση λέει ότι είναι ένα από τα αυθεντικά στηθοσκόπια του Laennec.*

Και η ίδια η καρδιά χρειάζεται αίμα. Δεν το παίρνει από το αίμα που περνά
μέσα της, αλλά από δικές της αρτηρίες πάνω στην επιφάνειά της, τις
**στεφανιαίες αρτηρίες**. Όταν μία από αυτές φράξει, ένα κομμάτι του καρδιακού
μυός μένει χωρίς οξυγόνο: αυτό είναι το **έμφραγμα**.

*Μοντέλο καρδιάς για το μάθημα της Βιολογίας. Πάνω στην επιφάνειά της απλώνονται κόκκινες αρτηρίες και μπλε φλέβες: είναι τα αγγεία της ίδιας της καρδιάς, με τις στεφανιαίες αρτηρίες που τρέφουν τον μυ της. Από πάνω, το κόκκινο τόξο με τα τρία κλαδιά είναι η αορτή.*

## Δύο κυκλοφορίες

Επειδή η καρδιά έχει δύο αντλίες, το αίμα κάνει **δύο κύκλους** και περνά από
την καρδιά **δύο φορές** σε κάθε πλήρη γύρο:

- Η **μικρή** ή **πνευμονική κυκλοφορία**: από τη δεξιά κοιλία στους
  πνεύμονες και πίσω στον αριστερό κόλπο. Εδώ το αίμα παίρνει οξυγόνο και
  αφήνει διοξείδιο του άνθρακα.
- Η **μεγάλη** ή **συστηματική κυκλοφορία**: από την αριστερή κοιλία σε όλο
  το σώμα και πίσω στον δεξιό κόλπο. Εδώ το αίμα δίνει οξυγόνο και θρεπτικές
  ουσίες στους ιστούς και παίρνει τα άχρηστα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μικρή και μεγάλη κυκλοφορία*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ένας πλήρης γύρος του αίματος*

> **Κλειδί**
>
> Στον άνθρωπο η κυκλοφορία είναι **διπλή** και **κλειστή**:
>
> - **διπλή**, γιατί το αίμα περνά δύο φορές από την καρδιά σε κάθε γύρο, μία για
>   τους πνεύμονες και μία για το σώμα·
> - **κλειστή**, γιατί το αίμα μένει πάντα μέσα σε αγγεία.
>
> Η **δεξιά** καρδιά δουλεύει με αίμα φτωχό σε οξυγόνο, η **αριστερή** με αίμα
> πλούσιο. Στην υγιή καρδιά τα δύο δεν ανακατεύονται ποτέ.

## Αρτηρίες, φλέβες, τριχοειδή

Τα αγγεία δεν ονομάζονται από το αίμα που κουβαλούν αλλά από την
**κατεύθυνση**:

- Οι **αρτηρίες** πηγαίνουν αίμα **από** την καρδιά. Δέχονται το αίμα με
  μεγάλη πίεση, γι' αυτό έχουν **παχύ, μυώδες και ελαστικό** τοίχωμα, που
  φουσκώνει σε κάθε χτύπο: αυτό το κύμα είναι ο **σφυγμός** που ψηλαφείς.
  Διακλαδίζονται σε όλο και λεπτότερα **αρτηρίδια**.
- Τα **τριχοειδή** είναι τα λεπτότερα αγγεία, τόσο στενά που τα ερυθρά
  περνούν ένα ένα. Το τοίχωμά τους έχει πάχος **ενός κυττάρου**, και από αυτό
  γίνεται όλη η **ανταλλαγή ουσιών** με τους ιστούς. Σχεδόν κανένα κύτταρο
  του σώματος δεν απέχει πολύ από ένα τριχοειδές.
- Οι **φλέβες** φέρνουν αίμα **προς** την καρδιά. Η πίεση σε αυτές είναι
  χαμηλή, γι' αυτό έχουν **λεπτότερο** τοίχωμα και **φαρδύτερο** αυλό. Πολλές,
  ιδίως στα πόδια, έχουν **βαλβίδες** που δεν αφήνουν το αίμα να γυρίσει προς
  τα κάτω. Τις βοηθούν οι σκελετικοί μύες γύρω τους, που όταν συσπώνται τις
  «στύβουν» και σπρώχνουν το αίμα προς την καρδιά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο αγγείο ταιριάζει;*

## Πόσο αίμα αντλεί η καρδιά

Σε κάθε συστολή η κάθε κοιλία στέλνει έξω μια ποσότητα αίματος που λέγεται
**όγκος παλμού**. Σε έναν ενήλικα σε ηρεμία είναι περίπου $70$ mL.

Ο όγκος αίματος που αντλεί η καρδιά σε ένα λεπτό είναι:

**όγκος ανά λεπτό = συχνότητα × όγκος παλμού**

Όταν τρέχεις, ανεβαίνουν και τα δύο: η καρδιά χτυπά πιο γρήγορα **και** πιο
δυνατά. Σε έναν αθλητή η ποσότητα μπορεί να φτάσει πέντε ή και έξι φορές την
τιμή της ηρεμίας.

Η **αρτηριακή πίεση** είναι η πίεση του αίματος στις αρτηρίες. Γράφεται με δύο
αριθμούς, για παράδειγμα «120 με 80»: ο πρώτος είναι η πίεση τη στιγμή της
συστολής, ο δεύτερος στη χαλάρωση. Η τακτική άσκηση, η ισορροπημένη
διατροφή με λίγο αλάτι και η αποφυγή του καπνίσματος προστατεύουν την καρδιά
και τα αγγεία.

> **Πρόσεχε**
>
> «Οι αρτηρίες έχουν πάντα οξυγονωμένο αίμα και οι φλέβες πάντα αίμα φτωχό σε
> οξυγόνο.» Ισχύει στη μεγάλη κυκλοφορία, αλλά **όχι** στη μικρή.
>
> - Η **πνευμονική αρτηρία** μεταφέρει αίμα **φτωχό** σε οξυγόνο, από την καρδιά
>   στους πνεύμονες.
> - Οι **πνευμονικές φλέβες** μεταφέρουν αίμα **πλούσιο** σε οξυγόνο, από τους
>   πνεύμονες στην καρδιά.
>
> Ο κανόνας που ισχύει πάντα: **αρτηρία = από την καρδιά, φλέβα = προς την
> καρδιά**.

> **Θυμήσου**
>
> - Η καρδιά έχει **4 κοιλότητες**: δύο κόλπους πάνω, δύο κοιλίες κάτω. Οι
>   **βαλβίδες** κρατούν το αίμα σε μία κατεύθυνση.
> - **Μικρή κυκλοφορία**: δεξιά κοιλία → πνεύμονες → αριστερός κόλπος.
>   **Μεγάλη**: αριστερή κοιλία → σώμα → δεξιός κόλπος.
> - **Αρτηρίες**: από την καρδιά, παχύ ελαστικό τοίχωμα, σφυγμός.
>   **Φλέβες**: προς την καρδιά, λεπτό τοίχωμα, βαλβίδες.
>   **Τριχοειδή**: τοίχωμα ενός κυττάρου, ανταλλαγή ουσιών.
> - Όγκος ανά λεπτό = **συχνότητα × όγκος παλμού**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η καρδιά σου χτυπά 70 φορές το λεπτό με όγκο παλμού 70 mL. Ένας προπονημένος κολυμβητής έχει 50 χτύπους με όγκο παλμού 100 mL. Πόσο αίμα αντλεί η καρδιά του καθενός το λεπτό;

1. **Για σένα:**
   $$
   70 \times 70 = 4\,900 \; \text{mL}
   $$
   δηλαδή περίπου $5$ L το λεπτό — όσο όλο το αίμα του σώματος.
2. **Για τον κολυμβητή:**
   $$
   50 \times 100 = 5\,000 \; \text{mL}
   $$
   δηλαδή πάλι περίπου $5$ L το λεπτό.
3. **Η σύγκριση.** Σε ηρεμία ο οργανισμός χρειάζεται περίπου την ίδια ποσότητα
   αίματος. Ο κολυμβητής τη δίνει με **λιγότερους** χτύπους, γιατί η προπόνηση
   έκανε τον καρδιακό του μυ πιο δυνατό και κάθε χτύπος στέλνει περισσότερο αίμα.
   Γι' αυτό οι αθλητές έχουν συχνά χαμηλούς σφυγμούς σε ηρεμία.

### Παράδειγμα 2: Ένα ερυθρό αιμοσφαίριο βρίσκεται σε ένα τριχοειδές του μεγάλου δαχτύλου του ποδιού σου. Ποια είναι η συντομότερη διαδρομή του ως ένα τριχοειδές του ίδιου σημείου;

1. **Επιστροφή στην καρδιά.** Από το τριχοειδές σε όλο και μεγαλύτερες φλέβες
   του ποδιού, και από εκεί στην **κάτω κοίλη φλέβα**, που το φέρνει στον
   **δεξιό κόλπο**.
2. **Μικρή κυκλοφορία.** Δεξιός κόλπος → **δεξιά κοιλία** → **πνευμονική
   αρτηρία** → τριχοειδή των πνευμόνων, όπου παίρνει οξυγόνο → **πνευμονικές
   φλέβες** → **αριστερός κόλπος**.
3. **Μεγάλη κυκλοφορία.** Αριστερός κόλπος → **αριστερή κοιλία** → **αορτή** →
   όλο και μικρότερες αρτηρίες του ποδιού → πάλι τριχοειδή στο δάχτυλο.
4. **Το συμπέρασμα.** Ακόμα και για να επιστρέψει στο ίδιο σημείο, το ερυθρό
   πρέπει να περάσει **δύο φορές** από την καρδιά και μία από τους πνεύμονες. Σε
   ηρεμία η διαδρομή κρατά περίπου ένα λεπτό.

### Παράδειγμα 3: Σε μια παρέλαση, στρατιώτες που στέκονται ακίνητοι για ώρα κάποιες φορές λιποθυμούν. Όσοι κουνούν λίγο τα δάχτυλα των ποδιών τους, σπανιότερα. Γιατί;

1. **Το πρόβλημα.** Όταν στέκεσαι, το αίμα των ποδιών πρέπει να ανέβει προς την
   καρδιά αντίθετα στη βαρύτητα, μέσα σε φλέβες με χαμηλή πίεση.
2. **Τι το βοηθά κανονικά.** Όταν περπατάς, οι μύες της γάμπας συσπώνται,
   «στύβουν» τις φλέβες και σπρώχνουν το αίμα προς τα πάνω. Οι **βαλβίδες** δεν
   το αφήνουν να γυρίσει πίσω.
3. **Τι γίνεται στην ακινησία.** Χωρίς μυϊκές συσπάσεις, αίμα μαζεύεται στα πόδια.
   Λιγότερο αίμα επιστρέφει στην καρδιά, άρα λιγότερο στέλνεται στον εγκέφαλο.
   Αν ο εγκέφαλος μείνει για λίγο χωρίς αρκετό οξυγόνο, ο άνθρωπος χάνει τις
   αισθήσεις του και πέφτει.
4. **Το συμπέρασμα.** Κουνώντας τα δάχτυλα ή σφίγγοντας τις γάμπες, οι στρατιώτες
   ενεργοποιούν την «αντλία των μυών» και βοηθούν την επιστροφή του αίματος.
   Όταν κάποιος πέσει, το αίμα ξαναφτάνει εύκολα στο κεφάλι του, γιατί είναι
   πια στο ίδιο ύψος με την καρδιά.

## Ερωτήσεις

1. Ποιες είναι οι τέσσερις κοιλότητες της καρδιάς;
   - Δεξιός και αριστερός κόλπος, δεξιά και αριστερή κοιλία
   - Δύο κόλποι και δύο βαλβίδες
   - Αορτή, πνευμονική αρτηρία, κοίλες φλέβες, πνευμονικές φλέβες
   - Τέσσερις κοιλίες, δύο πάνω και δύο κάτω
2. Γιατί το τοίχωμα της αριστερής κοιλίας είναι πολύ παχύτερο από της δεξιάς;
   - Γιατί τροφοδοτεί όλο το σώμα, όχι μόνο τους πνεύμονες
   - Γιατί περιέχει περισσότερο αίμα από τη δεξιά
   - Γιατί η καρδιά είναι στην αριστερή πλευρά του σώματος
   - Γιατί δέχεται το αίμα από τις κοίλες φλέβες
3. Ποια είναι η δουλειά των βαλβίδων της καρδιάς;
   - Εμποδίζουν το αίμα να γυρίσει πίσω
   - Σπρώχνουν το αίμα έξω από την καρδιά
   - Προσθέτουν οξυγόνο στο αίμα
   - Ρυθμίζουν πόσο γρήγορα χτυπά η καρδιά
4. Τι αίμα μεταφέρει η **πνευμονική αρτηρία**;
   - Αίμα φτωχό σε οξυγόνο, από τη δεξιά κοιλία στους πνεύμονες
   - Αίμα πλούσιο σε οξυγόνο, αφού όλες οι αρτηρίες έχουν οξυγονωμένο αίμα
   - Αίμα πλούσιο σε οξυγόνο, από τους πνεύμονες στην καρδιά
   - Αίμα από το έντερο προς το ήπαρ
5. Τι σημαίνει ότι η κυκλοφορία στον άνθρωπο είναι **διπλή**;
   - Ότι το αίμα περνά δύο φορές από την καρδιά σε κάθε γύρο
   - Ότι έχουμε δύο καρδιές
   - Ότι κάθε αγγείο έχει διπλό τοίχωμα
   - Ότι το αίμα κυκλοφορεί δύο φορές πιο γρήγορα από άλλα ζώα
6. Γιατί η ανταλλαγή ουσιών με τους ιστούς γίνεται στα τριχοειδή και όχι στις αρτηρίες;
   - Γιατί το τοίχωμά τους έχει πάχος ενός μόνο κυττάρου
   - Γιατί στα τριχοειδή το αίμα κινείται πολύ γρήγορα
   - Γιατί τα τριχοειδή έχουν βαλβίδες
   - Γιατί οι αρτηρίες δεν έχουν καθόλου οξυγόνο μέσα τους
7. Η καρδιά ενός μαθητή που τρέχει χτυπά $150$ φορές το λεπτό, με όγκο παλμού $100$ mL. Πόσο αίμα αντλεί το λεπτό;
   - $15$ L
   - $1{,}5$ L
   - $250$ mL
   - $150$ L
8. Η πίεση στις φλέβες των ποδιών είναι χαμηλή. Τι βοηθά το αίμα να ανέβει προς την καρδιά;
   - Οι σκελετικοί μύες που τις πιέζουν και οι βαλβίδες των φλεβών
   - Η βαρύτητα, που βοηθά το αίμα να κυλήσει προς την καρδιά
   - Το παχύ ελαστικό τοίχωμα των φλεβών, που φουσκώνει σε κάθε χτύπο
   - Τα τριχοειδή, που αντλούν το αίμα προς τα πάνω με δικούς τους μύες
9. Σε κάποια μωρά, το διάφραγμα ανάμεσα στις δύο κοιλίες έχει μια τρύπα. Ποια είναι η κύρια συνέπεια;
   - Αίμα με οξυγόνο περνά στη δεξιά κοιλία και ξαναπάει στους πνεύμονες
   - Η καρδιά σταματά να χτυπά, γιατί οι δύο κοιλίες δεν συγχρονίζονται
   - Το αίμα δεν μπορεί να πήξει, γιατί χάνεται μέσα από την τρύπα
   - Καμία συνέπεια, αφού οι δύο κοιλίες έχουν ούτως ή άλλως το ίδιο αίμα
10. Ποια σειρά ακολουθεί το αίμα αμέσως μετά τον **αριστερό κόλπο**;
   - αριστερή κοιλία → αορτή → σώμα
   - δεξιός κόλπος → δεξιά κοιλία → πνεύμονες
   - αριστερή κοιλία → πνευμονική αρτηρία → πνεύμονες
   - πνευμονικές φλέβες → πνεύμονες

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται η μεγάλη αρτηρία που ξεκινά από την αριστερή κοιλία;
2. Σε ποια κοιλότητα της καρδιάς φέρνουν το αίμα οι κοίλες φλέβες;
3. Μετράς $18$ παλμούς στον καρπό σου σε $15$ δευτερόλεπτα. Πόσοι είναι οι σφυγμοί σου το λεπτό;
4. Η καρδιά ενός ανθρώπου αντλεί $6$ L αίματος το λεπτό, με $80$ χτύπους το λεπτό. Ποιος είναι ο όγκος παλμού της;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/circulatory-system
