Καρδιά και αγγεία
Δύο κυκλοφορίες, τέσσερις κοιλότητες, αρτηρίες, φλέβες, τριχοειδή.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Α΄ Γυμνασίου, §3.4
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τις τέσσερις κοιλότητες της καρδιάς, τις βαλβίδες και τη διαδρομή του αίματος μέσα της.
- Να εξηγείς τη μικρή και τη μεγάλη κυκλοφορία και να διακρίνεις αρτηρίες, φλέβες και τριχοειδή.
- Να υπολογίζεις τον όγκο αίματος που αντλεί η καρδιά το λεπτό από τη συχνότητα και τον όγκο παλμού.
Μια αντλία που δεν σταματά
Βάλε δύο δάχτυλα στο πλάι του λαιμού σου, κάτω από το σαγόνι, και μέτρα τους παλμούς για δευτερόλεπτα. Πολλαπλασίασε επί . Σε ηρεμία, σε έναν έφηβο, θα βρεις συνήθως κάπου ανάμεσα στο και στο .
Με περίπου χτύπους το λεπτό, η καρδιά χτυπά περίπου εκατό χιλιάδες φορές την ημέρα, και σε μια ζωή κάμποσα δισεκατομμύρια φορές — χωρίς διάλειμμα, χωρίς να της το ζητήσεις.
Η καρδιά είναι ένας μυς περίπου στο μέγεθος της γροθιάς σου, και ζυγίζει γύρω στα g. Βρίσκεται στο κέντρο του θώρακα, ανάμεσα στους δύο πνεύμονες, με τη μύτη της λίγο προς τα αριστερά. Η δουλειά της είναι μία: να σπρώχνει το αίμα μέσα σε ένα κλειστό δίκτυο σωλήνων, τα αιμοφόρα αγγεία.
Τέσσερις κοιλότητες, δύο αντλίες
Η καρδιά είναι στην ουσία δύο αντλίες κολλημένες δίπλα δίπλα, που χωρίζονται από ένα τοίχωμα, το διάφραγμα της καρδιάς. Κάθε αντλία έχει δύο κοιλότητες:
- πάνω έναν κόλπο, που δέχεται το αίμα που επιστρέφει·
- κάτω μια κοιλία, με χοντρό μυϊκό τοίχωμα, που το σπρώχνει έξω.
| Δεξιά πλευρά | Αριστερή πλευρά | |
|---|---|---|
| Τι αίμα έχει | φτωχό σε οξυγόνο, από το σώμα | πλούσιο σε οξυγόνο, από τους πνεύμονες |
| Το δέχεται από | τις κοίλες φλέβες | τις πνευμονικές φλέβες |
| Το στέλνει με | την πνευμονική αρτηρία | την αορτή |
| Προς τα πού | στους πνεύμονες | σε όλο το σώμα |
Το τοίχωμα της αριστερής κοιλίας είναι πολύ παχύτερο από της δεξιάς. Η δεξιά σπρώχνει αίμα μόνο ως τους πνεύμονες, λίγα εκατοστά μακριά· η αριστερή πρέπει να το στείλει ως τα δάχτυλα των ποδιών.
Ανάμεσα σε κάθε κόλπο και κοιλία, και στην έξοδο κάθε κοιλίας, υπάρχουν βαλβίδες: πτερύγια που ανοίγουν προς μία μόνο κατεύθυνση, σαν πόρτες που σπρώχνονται μόνο από τη μία πλευρά. Χάρη σε αυτές, σε μια υγιή καρδιά, το αίμα δεν γυρίζει πίσω. Ο γνωστός ήχος της καρδιάς, το «ντουπ-ντουπ» που ακούει ο γιατρός με το στηθοσκόπιο, είναι ο ήχος των βαλβίδων που κλείνουν.

Και η ίδια η καρδιά χρειάζεται αίμα. Δεν το παίρνει από το αίμα που περνά μέσα της, αλλά από δικές της αρτηρίες πάνω στην επιφάνειά της, τις στεφανιαίες αρτηρίες. Όταν μία από αυτές φράξει, ένα κομμάτι του καρδιακού μυός μένει χωρίς οξυγόνο: αυτό είναι το έμφραγμα.

Δύο κυκλοφορίες
Επειδή η καρδιά έχει δύο αντλίες, το αίμα κάνει δύο κύκλους και περνά από την καρδιά δύο φορές σε κάθε πλήρη γύρο:
- Η μικρή ή πνευμονική κυκλοφορία: από τη δεξιά κοιλία στους πνεύμονες και πίσω στον αριστερό κόλπο. Εδώ το αίμα παίρνει οξυγόνο και αφήνει διοξείδιο του άνθρακα.
- Η μεγάλη ή συστηματική κυκλοφορία: από την αριστερή κοιλία σε όλο το σώμα και πίσω στον δεξιό κόλπο. Εδώ το αίμα δίνει οξυγόνο και θρεπτικές ουσίες στους ιστούς και παίρνει τα άχρηστα.
Αρτηρίες, φλέβες, τριχοειδή
Τα αγγεία δεν ονομάζονται από το αίμα που κουβαλούν αλλά από την κατεύθυνση:
- Οι αρτηρίες πηγαίνουν αίμα από την καρδιά. Δέχονται το αίμα με μεγάλη πίεση, γι' αυτό έχουν παχύ, μυώδες και ελαστικό τοίχωμα, που φουσκώνει σε κάθε χτύπο: αυτό το κύμα είναι ο σφυγμός που ψηλαφείς. Διακλαδίζονται σε όλο και λεπτότερα αρτηρίδια.
- Τα τριχοειδή είναι τα λεπτότερα αγγεία, τόσο στενά που τα ερυθρά περνούν ένα ένα. Το τοίχωμά τους έχει πάχος ενός κυττάρου, και από αυτό γίνεται όλη η ανταλλαγή ουσιών με τους ιστούς. Σχεδόν κανένα κύτταρο του σώματος δεν απέχει πολύ από ένα τριχοειδές.
- Οι φλέβες φέρνουν αίμα προς την καρδιά. Η πίεση σε αυτές είναι χαμηλή, γι' αυτό έχουν λεπτότερο τοίχωμα και φαρδύτερο αυλό. Πολλές, ιδίως στα πόδια, έχουν βαλβίδες που δεν αφήνουν το αίμα να γυρίσει προς τα κάτω. Τις βοηθούν οι σκελετικοί μύες γύρω τους, που όταν συσπώνται τις «στύβουν» και σπρώχνουν το αίμα προς την καρδιά.
Πόσο αίμα αντλεί η καρδιά
Σε κάθε συστολή η κάθε κοιλία στέλνει έξω μια ποσότητα αίματος που λέγεται όγκος παλμού. Σε έναν ενήλικα σε ηρεμία είναι περίπου mL.
Ο όγκος αίματος που αντλεί η καρδιά σε ένα λεπτό είναι:
όγκος ανά λεπτό = συχνότητα × όγκος παλμού
Όταν τρέχεις, ανεβαίνουν και τα δύο: η καρδιά χτυπά πιο γρήγορα και πιο δυνατά. Σε έναν αθλητή η ποσότητα μπορεί να φτάσει πέντε ή και έξι φορές την τιμή της ηρεμίας.
Η αρτηριακή πίεση είναι η πίεση του αίματος στις αρτηρίες. Γράφεται με δύο αριθμούς, για παράδειγμα «120 με 80»: ο πρώτος είναι η πίεση τη στιγμή της συστολής, ο δεύτερος στη χαλάρωση. Η τακτική άσκηση, η ισορροπημένη διατροφή με λίγο αλάτι και η αποφυγή του καπνίσματος προστατεύουν την καρδιά και τα αγγεία.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Η καρδιά σου χτυπά 70 φορές το λεπτό με όγκο παλμού 70 mL. Ένας προπονημένος κολυμβητής έχει 50 χτύπους με όγκο παλμού 100 mL. Πόσο αίμα αντλεί η καρδιά του καθενός το λεπτό;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Για σένα:
δηλαδή περίπου L το λεπτό — όσο όλο το αίμα του σώματος.
Για τον κολυμβητή:
δηλαδή πάλι περίπου L το λεπτό.
Η σύγκριση. Σε ηρεμία ο οργανισμός χρειάζεται περίπου την ίδια ποσότητα αίματος. Ο κολυμβητής τη δίνει με λιγότερους χτύπους, γιατί η προπόνηση έκανε τον καρδιακό του μυ πιο δυνατό και κάθε χτύπος στέλνει περισσότερο αίμα. Γι' αυτό οι αθλητές έχουν συχνά χαμηλούς σφυγμούς σε ηρεμία.
Παράδειγμα 2
Ένα ερυθρό αιμοσφαίριο βρίσκεται σε ένα τριχοειδές του μεγάλου δαχτύλου του ποδιού σου. Ποια είναι η συντομότερη διαδρομή του ως ένα τριχοειδές του ίδιου σημείου;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Επιστροφή στην καρδιά. Από το τριχοειδές σε όλο και μεγαλύτερες φλέβες του ποδιού, και από εκεί στην κάτω κοίλη φλέβα, που το φέρνει στον δεξιό κόλπο.
Μικρή κυκλοφορία. Δεξιός κόλπος → δεξιά κοιλία → πνευμονική αρτηρία → τριχοειδή των πνευμόνων, όπου παίρνει οξυγόνο → πνευμονικές φλέβες → αριστερός κόλπος.
Μεγάλη κυκλοφορία. Αριστερός κόλπος → αριστερή κοιλία → αορτή → όλο και μικρότερες αρτηρίες του ποδιού → πάλι τριχοειδή στο δάχτυλο.
Το συμπέρασμα. Ακόμα και για να επιστρέψει στο ίδιο σημείο, το ερυθρό πρέπει να περάσει δύο φορές από την καρδιά και μία από τους πνεύμονες. Σε ηρεμία η διαδρομή κρατά περίπου ένα λεπτό.
Παράδειγμα 3
Σε μια παρέλαση, στρατιώτες που στέκονται ακίνητοι για ώρα κάποιες φορές λιποθυμούν. Όσοι κουνούν λίγο τα δάχτυλα των ποδιών τους, σπανιότερα. Γιατί;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το πρόβλημα. Όταν στέκεσαι, το αίμα των ποδιών πρέπει να ανέβει προς την καρδιά αντίθετα στη βαρύτητα, μέσα σε φλέβες με χαμηλή πίεση.
Τι το βοηθά κανονικά. Όταν περπατάς, οι μύες της γάμπας συσπώνται, «στύβουν» τις φλέβες και σπρώχνουν το αίμα προς τα πάνω. Οι βαλβίδες δεν το αφήνουν να γυρίσει πίσω.
Τι γίνεται στην ακινησία. Χωρίς μυϊκές συσπάσεις, αίμα μαζεύεται στα πόδια. Λιγότερο αίμα επιστρέφει στην καρδιά, άρα λιγότερο στέλνεται στον εγκέφαλο. Αν ο εγκέφαλος μείνει για λίγο χωρίς αρκετό οξυγόνο, ο άνθρωπος χάνει τις αισθήσεις του και πέφτει.
Το συμπέρασμα. Κουνώντας τα δάχτυλα ή σφίγγοντας τις γάμπες, οι στρατιώτες ενεργοποιούν την «αντλία των μυών» και βοηθούν την επιστροφή του αίματος. Όταν κάποιος πέσει, το αίμα ξαναφτάνει εύκολα στο κεφάλι του, γιατί είναι πια στο ίδιο ύψος με την καρδιά.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγεται η μεγάλη αρτηρία που ξεκινά από την αριστερή κοιλία;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τις τέσσερις κοιλότητες της καρδιάς, τις βαλβίδες και τη διαδρομή του αίματος μέσα της.
- Να εξηγείς τη μικρή και τη μεγάλη κυκλοφορία και να διακρίνεις αρτηρίες, φλέβες και τριχοειδή.
- Να υπολογίζεις τον όγκο αίματος που αντλεί η καρδιά το λεπτό από τη συχνότητα και τον όγκο παλμού.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.