# Το αίμα

> Πλάσμα, ερυθρά, λευκά, αιμοπετάλια: τι μεταφέρει και πώς πήζει.

Βιολογία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/blood

## Τι θα μάθεις

- Να ονομάζεις τα συστατικά του αίματος και τη δουλειά του καθενός.
- Να περιγράφεις με τη σειρά πώς πήζει το αίμα σε ένα τραύμα.
- Να εξηγείς τις ομάδες αίματος ABO και να κρίνεις ποια μετάγγιση είναι ασφαλής.

## Πέντε λίτρα που δεν σταματούν ποτέ

Ένας ενήλικας έχει περίπου **πέντε λίτρα** αίμα, κάτι λιγότερο από το ένα
δέκατο της μάζας του. Αυτά τα πέντε λίτρα κάνουν τον γύρο του σώματος περίπου
μία φορά το λεπτό, και κουβαλούν ό,τι χρειάζεται κάθε κύτταρο και ό,τι πρέπει
να φύγει από αυτό.

Όταν κόβεις το δάχτυλό σου, το αίμα φαίνεται ένα απλό κόκκινο υγρό. Αν όμως
βάλεις λίγο σε έναν δοκιμαστικό σωλήνα, προσθέσεις μια ουσία που το εμποδίζει
να πήξει, και το γυρίσεις γρήγορα σε μια **φυγόκεντρο**, χωρίζεται σε δύο
στρώματα:

- από πάνω ένα κιτρινωπό, διαυγές υγρό, περίπου το **55%**: το **πλάσμα**·
- από κάτω ένα σκούρο κόκκινο στρώμα, περίπου το **45%**: τα **κύτταρα**
  του αίματος, με ένα λεπτό ασπριδερό στρώμα ανάμεσα.

Το αίμα λοιπόν είναι **συνδετικός ιστός**: κύτταρα μέσα σε ένα υγρό.

## Το πλάσμα: το μεταφορικό μέσο

Το πλάσμα είναι περίπου **90% νερό**. Μέσα του είναι διαλυμένα ή
αιωρούνται:

- **θρεπτικές ουσίες** από το έντερο: γλυκόζη, αμινοξέα, λιπαρά οξέα,
  βιταμίνες, άλατα·
- **άχρηστες ουσίες** από τα κύτταρα, όπως η **ουρία**, που πηγαίνει στους
  νεφρούς, και το μεγαλύτερο μέρος του **διοξειδίου του άνθρακα**·
- **ορμόνες**, τα χημικά μηνύματα του σώματος·
- **πρωτεΐνες του πλάσματος**, ανάμεσά τους τα **αντισώματα** και το
  **ινωδογόνο**, που χρειάζεται για την πήξη.

Το πλάσμα μεταφέρει και **θερμότητα**: από τους μύες και το ήπαρ, που
παράγουν πολλή, στο δέρμα, όπου μπορεί να φύγει.

## Τα τρία είδη κυττάρων

|                     | Ερυθρά αιμοσφαίρια             | Λευκά αιμοσφαίρια             | Αιμοπετάλια                      |
| ------------------- | ------------------------------ | ----------------------------- | -------------------------------- |
| **Δουλειά**         | μεταφέρουν οξυγόνο             | άμυνα του οργανισμού          | πήξη του αίματος                 |
| **Πόσα σε $1$ mm³** | περίπου $4$ με $6$ εκατομμύρια | περίπου $4\,000$ με $11\,000$ | περίπου $150\,000$ με $400\,000$ |
| **Πυρήνας**         | όχι                            | ναι                           | όχι· είναι κομμάτια κυττάρων     |
| **Διάρκεια ζωής**   | περίπου $120$ ημέρες           | από ώρες ως χρόνια            | περίπου $7$ με $10$ ημέρες       |

Όλα φτιάχνονται στον **ερυθρό μυελό των οστών**, το μαλακό εσωτερικό κυρίως
των πλατιών οστών, όπως το στέρνο, τα πλευρά και η λεκάνη.

**Ερυθρά αιμοσφαίρια.** Είναι μικροί δίσκοι βαθουλωτοί και από τις δύο μεριές
— σαν καραμέλα πατημένη στο κέντρο. Το σχήμα τους δίνει μεγάλη επιφάνεια
για να μπαίνει και να βγαίνει το οξυγόνο, και τα αφήνει να λυγίζουν μέσα στα
στενότερα τριχοειδή. Στον άνθρωπο **δεν έχουν πυρήνα**: ο χώρος γεμίζει με
**αιμοσφαιρίνη**, μια πρωτεΐνη με **σίδηρο** που δένει το οξυγόνο στους
πνεύμονες και το αφήνει στους ιστούς. Η αιμοσφαιρίνη δίνει στο αίμα το
κόκκινο χρώμα του.

**Λευκά αιμοσφαίρια.** Είναι λιγότερα, μεγαλύτερα, και έχουν πυρήνα. Μερικά
μπορούν να βγουν από τα αγγεία και να φτάσουν εκεί όπου υπάρχει μόλυνση.
Άλλα **καταπίνουν** μικρόβια, τα **φαγοκύτταρα**· άλλα, τα **λεμφοκύτταρα**,
φτιάχνουν **αντισώματα**. Όταν έχεις λοίμωξη, ο αριθμός τους συνήθως ανεβαίνει.
Το ανοσοποιητικό σύστημα θα το δεις αναλυτικά στη Γ΄ Γυμνασίου.

**Αιμοπετάλια.** Δεν είναι ολόκληρα κύτταρα αλλά μικρά κομμάτια από πολύ
μεγάλα κύτταρα του μυελού. Η δουλειά τους είναι μία: να σταματούν την
αιμορραγία.

*Μια σταγόνα αίμα απλωμένη σε γυαλί και βαμμένη. Οι πολλοί ροζ δίσκοι, πιο ανοιχτοί στη μέση, είναι ερυθρά αιμοσφαίρια. Στο κέντρο, ένα λευκό αιμοσφαίριο με μωβ πυρήνα χωρισμένο σε λοβούς. Οι μικρές μωβ κουκκίδες είναι αιμοπετάλια.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο συστατικό το κάνει;*

## Πώς πήζει το αίμα

Ένα μικρό κόψιμο σταματά να ματώνει μέσα σε λίγα λεπτά. Πίσω από αυτό
υπάρχει μια σειρά από βήματα:

1. **Το αγγείο στενεύει.** Οι μύες του τοιχώματός του συσπώνται και η ροή
   του αίματος μειώνεται.
2. **Τα αιμοπετάλια κολλούν.** Εκεί όπου έσπασε το τοίχωμα, τα αιμοπετάλια
   κολλούν πάνω του και μεταξύ τους, και σχηματίζουν ένα πρώτο «βούλωμα».
3. **Φτιάχνεται ένα δίχτυ.** Τα αιμοπετάλια και ο τραυματισμένος ιστός
   ελευθερώνουν ουσίες που ξεκινούν μια αλυσίδα αντιδράσεων στο πλάσμα. Στο
   τέλος της, το διαλυτό **ινωδογόνο** μετατρέπεται σε αδιάλυτες ίνες
   **ινικής**.
4. **Ο θρόμβος.** Οι ίνες της ινικής πλέκονται σαν δίχτυ και πιάνουν ερυθρά
   αιμοσφαίρια. Ο **θρόμβος** κλείνει την πληγή. Στην επιφάνεια του δέρματος
   ξεραίνεται και γίνεται **κρούστα**, ενώ από κάτω ο ιστός επουλώνεται.

Αν λείπει ένας κρίκος της αλυσίδας, το αίμα πήζει πολύ αργά. Αυτό συμβαίνει
στην **αιμορροφιλία**, μια κληρονομική πάθηση όπου λείπει ή δεν λειτουργεί
σωστά ένας από τους **παράγοντες πήξης**. Σήμερα αντιμετωπίζεται κυρίως με
θεραπεία που χορηγεί τον παράγοντα που λείπει.

Η πήξη πρέπει να γίνεται **μόνο εκεί που χρειάζεται**. Ένας θρόμβος μέσα σε ένα
υγιές αγγείο μπορεί να το φράξει, και αυτό είναι επικίνδυνο.

> **Κλειδί**
>
> Το αίμα κάνει τρεις μεγάλες δουλειές:
>
> - **Μεταφορά**: το πλάσμα κουβαλάει θρεπτικές, άχρηστες ουσίες, ορμόνες και
>   θερμότητα· τα ερυθρά κουβαλούν οξυγόνο.
> - **Άμυνα**: τα λευκά αιμοσφαίρια και τα αντισώματα.
> - **Προστασία από απώλεια**: τα αιμοπετάλια και η πήξη.

## Ομάδες αίματος

Στην επιφάνεια των ερυθρών αιμοσφαιρίων υπάρχουν μόρια, τα **αντιγόνα**, που
διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο. Στο σύστημα **ABO** υπάρχουν δύο: το **A** και
το **B**.

| Ομάδα  | Αντιγόνα στα ερυθρά | Αντισώματα στο πλάσμα     |
| ------ | ------------------- | ------------------------- |
| **A**  | A                   | κατά του B                |
| **B**  | B                   | κατά του A                |
| **AB** | A και B             | κανένα                    |
| **O**  | κανένα              | κατά του A και κατά του B |

Το πλάσμα σου έχει αντισώματα ακριβώς για τα αντιγόνα που **δεν** έχεις. Αν
μπουν στο αίμα σου ερυθρά με ξένο αντιγόνο, τα αντισώματα τα κολλάνε μεταξύ
τους σε σβόλους: αυτό είναι **συγκόλληση**, και σε μια μετάγγιση είναι πολύ
επικίνδυνο.

*Ο Αυστριακός γιατρός Karl Landsteiner στο εργαστήριό του. Στις αρχές του 20ού αιώνα ανακάτεψε αίμα από διαφορετικούς ανθρώπους, πρόσεξε πότε γίνεται συγκόλληση και έτσι ανακάλυψε τις ομάδες A, B και O. Η ανακάλυψή του έκανε δυνατές τις ασφαλείς μεταγγίσεις.*

Υπάρχει και ένα δεύτερο σύστημα, ο **παράγοντας Rhesus**: όποιος έχει το
αντιγόνο Rh είναι **Rh θετικός**, όποιος δεν το έχει **Rh αρνητικός**. Γι' αυτό
στις εξετάσεις γράφεται «A+», «O−» κ.ο.κ.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος μπορεί να δώσει σε ποιον;*

Στην πράξη τα νοσοκομεία δίνουν αίμα της **ίδιας ομάδας**, ABO και Rh, και
πριν από κάθε μετάγγιση κάνουν έλεγχο συμβατότητας. Τα ερυθρά O αρνητικά
κρατιούνται για τα επείγοντα, όταν δεν υπάρχει χρόνος να βρεθεί η ομάδα του
ασθενή. Το αίμα δεν φτιάχνεται σε εργοστάσιο: έρχεται μόνο από **εθελοντές
αιμοδότες**.

*Σε μια αιμοδοσία, η σακούλα αρχίζει να γεμίζει με αίμα από τον σωλήνα. Κάθε σακούλα έχει γραμμωτό κωδικό, ώστε το αίμα να ελέγχεται και να ακολουθείται ως τον ασθενή που θα το πάρει.*

> **Πρόσεχε**
>
> «Το αίμα στις φλέβες είναι μπλε, και γίνεται κόκκινο όταν βγει στον αέρα.»
> **Λάθος.**
>
> Το αίμα είναι **πάντα κόκκινο**: ανοιχτό κόκκινο όταν έχει πολύ οξυγόνο,
> σκούρο κόκκινο όταν έχει λιγότερο. Οι φλέβες κάτω από το δέρμα **φαίνονται**
> γαλαζωπές επειδή το δέρμα και το αίμα απορροφούν και σκεδάζουν διαφορετικά τα
> χρώματα του φωτός. Αν έβλεπες μια φλέβα χωρίς δέρμα από πάνω, θα ήταν
> σκουροκόκκινη.
>
> Τα μπλε βέλη στα σχήματα των βιβλίων είναι σύμβαση για το «φτωχό σε οξυγόνο»,
> όχι το πραγματικό χρώμα.

> **Θυμήσου**
>
> - Αίμα = **πλάσμα** (περίπου 55%) + **κύτταρα** (περίπου 45%). Είναι
>   συνδετικός ιστός.
> - **Ερυθρά**: αιμοσφαιρίνη, οξυγόνο, χωρίς πυρήνα, περίπου 120 ημέρες.
>   **Λευκά**: άμυνα, με πυρήνα. **Αιμοπετάλια**: πήξη.
> - Πήξη: αγγείο στενεύει → αιμοπετάλια κολλούν → **ινωδογόνο → ινική** →
>   θρόμβος.
> - Ομάδες **ABO**: τα αντισώματα του πλάσματος στρέφονται κατά των αντιγόνων που
>   **δεν** έχεις.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Φυγοκεντρείς 10 mL αίματος. Το στρώμα των κυττάρων έχει όγκο 4,5 mL. Τι ποσοστό είναι τα κύτταρα και πόσο πλάσμα υπάρχει;

1. Το ποσοστό των κυττάρων:
   $$
   \frac{4{,}5}{10} \times 100 = 45\%
   $$
2. Το πλάσμα είναι ό,τι απομένει:
   $$
   10 - 4{,}5 = 5{,}5 \; \text{mL}
   $$
   δηλαδή $55\%$.
3. **Γιατί μετράει.** Αυτό το ποσοστό λέγεται **αιματοκρίτης** και μπαίνει σε κάθε
   γενική εξέταση αίματος. Επειδή τα κύτταρα είναι κυρίως ερυθρά, ένας χαμηλός
   αιματοκρίτης σημαίνει συνήθως λίγα ερυθρά αιμοσφαίρια.

### Παράδειγμα 2: Ο ενήλικας έχει περίπου 25 τρισεκατομμύρια ερυθρά αιμοσφαίρια, που ζουν περίπου 120 ημέρες. Πόσα πρέπει να φτιάχνει ο μυελός κάθε δευτερόλεπτο;

1. Αν κάθε ερυθρό ζει $120$ ημέρες, σε $120$ ημέρες πρέπει να αντικατασταθούν
   όλα. Την ημέρα:
   $$
   25\,000\,000\,000\,000 \div 120 \approx 208\,000\,000\,000
   $$
   δηλαδή περίπου $200$ δισεκατομμύρια ερυθρά την ημέρα.
2. Μια ημέρα έχει $24 \times 60 \times 60 = 86\,400$ δευτερόλεπτα:
   $$
   208\,000\,000\,000 \div 86\,400 \approx 2\,400\,000
   $$
3. **Το αποτέλεσμα.** Περίπου **δυόμισι εκατομμύρια ερυθρά κάθε δευτερόλεπτο**, και
   άλλα τόσα παλιά διαλύονται, κυρίως στον σπλήνα και στο ήπαρ. Ο σίδηρός τους
   ανακυκλώνεται για τα καινούργια.

### Παράδειγμα 3: Μια έφηβη νιώθει συνέχεια κουρασμένη. Η εξέταση αίματος δείχνει τα παρακάτω. Τι μπορείς να συμπεράνεις;

1. **Τα δεδομένα.**
   | Εξέταση            | Αποτέλεσμα            | Φυσιολογικά όρια για γυναίκες, περίπου |
   | ------------------ | --------------------- | -------------------------------------- |
   | Ερυθρά αιμοσφαίρια | $3{,}6$ εκατ. ανά mm³ | $4$ με $5{,}2$ εκατ.                   |
   | Αιμοσφαιρίνη       | $9{,}5$ g ανά dL      | $12$ με $16$ g                         |
   | Λευκά αιμοσφαίρια  | $7\,000$ ανά mm³      | $4\,000$ με $11\,000$                  |
   | Αιμοπετάλια        | $250\,000$ ανά mm³    | $150\,000$ με $400\,000$               |
2. **Τι είναι έξω από τα όρια.** Μόνο τα ερυθρά και η αιμοσφαιρίνη, και τα δύο
   **χαμηλά**. Τα λευκά και τα αιμοπετάλια είναι κανονικά.
3. **Τι σημαίνει.** Λιγότερη αιμοσφαιρίνη σημαίνει ότι το αίμα μεταφέρει λιγότερο
   οξυγόνο στους ιστούς, άρα και στους μύες. Αυτό εξηγεί την κούραση. Η
   κατάσταση λέγεται **αναιμία**.
4. **Τι δεν ξέρουμε.** Η εξέταση δείχνει το αποτέλεσμα, όχι την αιτία. Μια συχνή
   αιτία στην εφηβεία είναι η **έλλειψη σιδήρου**, αλλά υπάρχουν και άλλες. Την
   αιτία τη βρίσκει και τη θεραπεία την αποφασίζει ο **γιατρός**.

## Ερωτήσεις

1. Από τι αποτελείται κυρίως το πλάσμα του αίματος;
   - Από νερό, περίπου $90\%$
   - Από ερυθρά αιμοσφαίρια
   - Από αιμοσφαιρίνη
   - Από λίπος
2. Τι κερδίζει το ερυθρό αιμοσφαίριο επειδή δεν έχει πυρήνα;
   - Περισσότερο χώρο για αιμοσφαιρίνη, άρα μεταφέρει περισσότερο οξυγόνο
   - Ζει περισσότερο από τα άλλα κύτταρα, αφού δεν έχει τίποτα να χαλάσει
   - Μπορεί να πολλαπλασιάζεται μέσα στο αίμα, όπου κι αν βρίσκεται
   - Μπορεί να καταπίνει μικρόβια, όπως κάνουν τα φαγοκύτταρα
3. Ποιο στοιχείο περιέχει η αιμοσφαιρίνη και πάνω του δένεται το οξυγόνο;
   - Σίδηρο
   - Ασβέστιο
   - Άνθρακα μόνο
   - Ιώδιο
4. Ποια σειρά περιγράφει σωστά την πήξη σε ένα κόψιμο;
   - Το αγγείο στενεύει → κολλούν αιμοπετάλια → το ινωδογόνο γίνεται ινική → θρόμβος
   - Το ινωδογόνο γίνεται ινική → το αγγείο στενεύει → κολλούν αιμοπετάλια → θρόμβος
   - Τα λευκά αιμοσφαίρια κλείνουν την πληγή → θρόμβος
   - Το αίμα στεγνώνει στον αέρα → θρόμβος
5. Τι κάνουν οι ίνες της **ινικής** στον θρόμβο;
   - Πλέκονται σαν δίχτυ και πιάνουν τα ερυθρά
   - Σκοτώνουν τα μικρόβια της πληγής
   - Μεταφέρουν οξυγόνο στο τραυματισμένο σημείο
   - Διαλύουν τον θρόμβο μόλις σχηματιστεί
6. Σε μια εξέταση αίματος, ποιος αριθμός περιμένεις να έχει ανέβει σε κάποιον με βακτηριακή λοίμωξη;
   - Των λευκών αιμοσφαιρίων
   - Των ερυθρών αιμοσφαιρίων
   - Των αιμοπεταλίων
   - Της αιμοσφαιρίνης
7. Ποια αντισώματα έχει στο πλάσμα του ένας άνθρωπος με ομάδα αίματος **O**;
   - Κατά του A και κατά του B
   - Κανένα αντίσωμα στο πλάσμα
   - Μόνο κατά του αντιγόνου O
   - Μόνο κατά του αντιγόνου A
8. Ένας ασθενής με ομάδα **B** χρειάζεται μετάγγιση ερυθρών. Από ποιες ομάδες δοτών μπορεί να πάρει, με βάση μόνο το σύστημα ABO;
   - Από B και από O
   - Από όλες
   - Μόνο από B
   - Από B και από AB
9. Αθλητές που ζουν για εβδομάδες σε μεγάλο υψόμετρο, όπου ο αέρας έχει λιγότερο οξυγόνο, αποκτούν περισσότερα ερυθρά αιμοσφαίρια. Γιατί αυτό τους βοηθά όταν επιστρέψουν στη θάλασσα;
   - Το αίμα τους μεταφέρει περισσότερο οξυγόνο στους μύες
   - Το αίμα τους πήζει πιο γρήγορα όταν τραυματιστούν
   - Αρρωσταίνουν λιγότερο, γιατί έχουν περισσότερη άμυνα
   - Χρειάζονται λιγότερο νερό κατά τη διάρκεια της άσκησης
10. Ένας μαθητής γράφει: «Τα αιμοπετάλια είναι τα πιο πολυάριθμα κύτταρα του αίματος.» Πού είναι το λάθος;
   - Τα ερυθρά είναι πολύ περισσότερα από τα αιμοπετάλια
   - Τα λευκά είναι τα περισσότερα, γιατί το σώμα χρειάζεται συνεχώς άμυνα
   - Δεν υπάρχει λάθος, γιατί χρειάζονται πολλά για να κλείνουν κάθε πληγή
   - Το αίμα δεν έχει αιμοπετάλια· αυτά μένουν μόνο στον μυελό των οστών

## Ασκήσεις

1. Σε ποιο σημείο του σώματος φτιάχνονται τα κύτταρα του αίματος;
2. Ποια ομάδα αίματος του συστήματος ABO δεν έχει στο πλάσμα της αντισώματα ούτε κατά του A ούτε κατά του B;
3. Φυγοκεντρείς $8$ mL αίματος και βρίσκεις $4{,}4$ mL πλάσμα. Τι ποσοστό του αίματος είναι τα κύτταρα;
4. Κάθε mm³ αίματος έχει περίπου $5$ εκατομμύρια ερυθρά, και $1$ mL είναι $1\,000$ mm³. Πόσα ερυθρά έχουν περίπου τα $5$ L αίματος ενός ενήλικα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/blood
