Βιοποικιλότητα και άνθρωπος

Το τελευταίο περιστέρι

Στις αρχές του 19ου αιώνα, στη Βόρεια Αμερική ζούσαν δισεκατομμύρια αγριοπερίστερα, τα λεγόμενα «αποδημητικά περιστέρια». Τα σμήνη τους σκοτείνιαζαν τον ουρανό για ώρες ολόκληρες. Ήταν ίσως το πιο πολυπληθές πουλί του πλανήτη.

Μέσα σε λίγες δεκαετίες, το εντατικό κυνήγι και το κόψιμο των δασών όπου φώλιαζαν τα εξαφάνισαν. Το τελευταίο, ένα θηλυκό που το έλεγαν Μάρθα, πέθανε σε έναν ζωολογικό κήπο το 1914.

Αν μπορεί να χαθεί ένα είδος με δισεκατομμύρια άτομα, κανένα είδος δεν είναι ασφαλές μόνο επειδή είναι πολυπληθές. Σε αυτή την τελευταία ενότητα θα δεις τι χάνουμε όταν χάνεται ένα είδος, γιατί χάνεται, και τι μπορεί να γίνει.

Τι είναι βιοποικιλότητα

Βιοποικιλότητα είναι η ποικιλία της ζωής, σε τρία επίπεδα:

• Ποικιλία ειδών: πόσα και ποια διαφορετικά είδη ζουν σε μια περιοχή.
• Γενετική ποικιλότητα: πόσο διαφέρουν τα άτομα μέσα σε ένα είδος — όπως οι εκατοντάδες ποικιλίες ελιάς ή σιταριού.
• Ποικιλία οικοσυστημάτων: δάση, υγρότοποι, λιβάδια, θαλάσσια λιβάδια, σπηλιές, αλπικές κορυφές.

Σήμερα οι επιστήμονες έχουν περιγράψει περίπου δύο εκατομμύρια είδη. Εκτιμούν ότι υπάρχουν πολλά εκατομμύρια ακόμη που δεν έχουν ανακαλυφθεί — ίσως συνολικά γύρω στα $8$ με $9$ εκατομμύρια, αν και οι εκτιμήσεις διαφέρουν πολύ.

Η Ελλάδα είναι «πλούσια»

Για το μέγεθός της, η Ελλάδα έχει εξαιρετική βιοποικιλότητα. Βουνά, νησιά, χιλιάδες χιλιόμετρα ακτών και θέση ανάμεσα σε τρεις ηπείρους δημιουργούν πολλούς διαφορετικούς βιοτόπους.

Μόνο τα αγγειόφυτα της χώρας είναι περίπου $6\,600$ είδη και υποείδη, και περίπου ένα στα πέντε είναι ενδημικό: δεν φυτρώνει φυσικά πουθενά αλλού στον κόσμο. Πολλά ζουν μόνο σε ένα βουνό ή σε ένα νησί.

Στις ελληνικές θάλασσες και ακτές ζουν επίσης δύο από τα πιο γνωστά απειλούμενα ζώα της Μεσογείου: η θαλάσσια χελώνα καρέτα-καρέτα, που γεννά στις παραλίες της Ζακύνθου, της Κυπαρισσίας και της Κρήτης, και η μεσογειακή φώκια, με έναν από τους μεγαλύτερους πληθυσμούς της στα ελληνικά νησιά.

Γιατί μας νοιάζει

Κάποιος μπορεί να ρωτήσει: αν χαθεί ένα έντομο σε μια ορεινή πλαγιά, τι αλλάζει για μένα; Περισσότερα από όσα φαίνονται.

• Τροφή. Περίπου τρία στα τέσσερα είδη καλλιεργειών που τρώμε ωφελούνται από ζώα-επικονιαστές — μέλισσες, αγριομέλισσες, πεταλούδες, μύγες. Χωρίς αυτά, πολύ λιγότερα φρούτα, λαχανικά και ξηροί καρποί.
• Φάρμακα. Πολλά φάρμακα προήλθαν από φυτά, μύκητες και μικροοργανισμούς. Η ασπιρίνη ξεκίνησε από μια ουσία του φλοιού της ιτιάς· η πενικιλίνη από έναν μύκητα.
• Καθαρό νερό και έδαφος. Οι υγρότοποι φιλτράρουν το νερό, τα δάση συγκρατούν το χώμα, οι αποικοδομητές το κρατούν γόνιμο.
• Ανθεκτικότητα. Είδες στο οικοσύστημα ότι ένα πλέγμα με πολλά είδη αντέχει καλύτερα μια διαταραχή. Κάθε είδος που χάνεται είναι μια σύνδεση λιγότερη.
• Και επειδή υπάρχουν. Κάθε είδος είναι το αποτέλεσμα εκατομμυρίων χρόνων ζωής στη Γη. Όταν εξαφανιστεί, δεν ξαναγυρίζει.

Οι μεγάλες απειλές

Η εξαφάνιση ειδών είναι φυσικό φαινόμενο: έχει συμβεί πάντα. Σήμερα όμως γίνεται πολύ πιο γρήγορα από τον φυσικό ρυθμό. Μια μεγάλη διεθνής έκθεση το 2019 εκτίμησε ότι περίπου ένα εκατομμύριο είδη απειλούνται με εξαφάνιση, κυρίως εξαιτίας ανθρώπινων δραστηριοτήτων.

Οι κύριες αιτίες είναι πέντε:

Την κλιματική αλλαγή τη συνάντησες ήδη στον κύκλο του άνθρακα: η καύση ορυκτών καυσίμων αυξάνει το CO₂ του αέρα, και μαζί του τη θερμοκρασία.

Περισσότερο CO₂, πιο ζεστός πλανήτης

Σύρε την ποσότητα του διοξειδίου του άνθρακα. Το φως του ήλιου μπαίνει το ίδιο· αλλάζει πόση θερμότητα καταφέρνει να ξαναφύγει στο διάστημα.

Διοξείδιο του άνθρακα420 ppm

Πριν τη βιομηχανίαΣήμερα

Φεύγει στο διάστημα

39%

Μέση θερμοκρασία

15,8 βαθμοί

Ένας-δύο βαθμοί μοιάζουν λίγοι. Για ένα κοράλλι, ένα ψάρι ή ένα ορεινό φυτό όμως μπορεί να είναι η διαφορά ανάμεσα σε βιότοπο κατάλληλο και ακατάλληλο. Τα ορεινά είδη δεν έχουν πού να πάνε όταν ζεσταίνει: πιο ψηλά από την κορυφή δεν υπάρχει.

Τι μπορεί να γίνει

Τα καλά νέα: όταν τα μέτρα είναι σωστά και εφαρμόζονται, πολλά είδη ανακάμπτουν.

• Προστατευόμενες περιοχές. Στην Ελλάδα, οι περιοχές του δικτύου Natura 2000 καλύπτουν πάνω από το ένα τέταρτο της ξηράς. Στο Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Ζακύνθου προστατεύονται οι παραλίες φωλεοποίησης της καρέτα-καρέτα.
• Κανόνες στην αλιεία και το κυνήγι: εποχές απαγόρευσης, ελάχιστα μεγέθη, όρια στην ποσότητα.
• Αποκατάσταση βιοτόπων: αναδάσωση με ντόπια είδη, αποκατάσταση υγροτόπων.
• Έλεγχος των ξενικών ειδών: έλεγχος στα λιμάνια, στα νερά έρματος των πλοίων, στα κατοικίδια και τα φυτά που μεταφέρουμε.
• Τράπεζες σπόρων: φυλάσσουν σπέρματα από ντόπιες ποικιλίες και άγρια φυτά, για την περίπτωση που χαθούν στη φύση.
• Επιλογές όλων μας: λιγότερη σπατάλη τροφής και ενέργειας, ψάρια με σωστό μέγεθος και εποχή, να μην αφήνουμε πλαστικά και σκουπίδια στη φύση, να μην απελευθερώνουμε κατοικίδια ή ενυδρειακά ψάρια σε ποτάμια και λίμνες.

Ποιο μέτρο λύνει το πρόβλημα;

Διάλεξε ένα πρόβλημα και μετά ένα μέτρο. Κάποια προβλήματα έχουν περισσότερες από μία καλές απαντήσεις — και κάποια μέτρα, όσο καλά κι αν είναι, δεν αγγίζουν το συγκεκριμένο πρόβλημα.

Το πρόβλημα

Χελώνες δεν βρίσκουν ήσυχη παραλίαΟ ξιφίας μικραίνει και λιγοστεύειΛαγοκέφαλοι πληθαίνουν στο ΑιγαίοΆγριες μέλισσες λιγοστεύουν γύρω από χωράφιαΤα κοράλλια ασπρίζουν από τη ζέστηΈνας υγρότοπος αποξηραίνεται για χωράφια

Το μέτρο

Προστασία ή αποκατάσταση βιοτόπουΚανόνες στην αλιείαΛιγότερα ορυκτά καύσιμαΈλεγχος ξενικών ειδώνΛιγότερα φυτοφάρμακα

Αυτό βοηθάΝαι. Προστασία της παραλίας: χωρίς φώτα, οχήματα και ομπρέλες στις ζώνες φωλεοποίησης τη νύχτα.

Ας το κάνουμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση