# Τα ζώα

> Ασπόνδυλα και σπονδυλωτά, και οι πέντε ομάδες των σπονδυλωτών.

Βιολογία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/animals

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τα ασπόνδυλα από τα σπονδυλωτά και να αναγνωρίζεις τις κύριες ομάδες ασπόνδυλων.
- Να κατατάσσεις ένα σπονδυλωτό σε ψάρια, αμφίβια, ερπετά, πτηνά ή θηλαστικά από τα γνωρίσματά του.
- Να εξηγείς πώς η αναπνοή, το δέρμα και το αυγό δένουν κάθε ομάδα με το περιβάλλον της.

## Ένα ζώο που μπέρδεψε τους επιστήμονες

Το 1799 έφτασε στο Λονδίνο, από την Αυστραλία, το δέρμα ενός παράξενου ζώου: είχε **τρίχωμα** σαν κάστορας, **ράμφος** σαν πάπια και πόδια με μεμβράνες. Μερικοί επιστήμονες νόμιζαν ότι κάποιος είχε ράψει κομμάτια από διαφορετικά ζώα για φάρσα.

Ήταν ο **πλατύποδας**. Αργότερα έγινε γνωστό ότι γεννά **αυγά** — και ότι θηλάζει τα μικρά του.

*Πλατύποδας στην Τασμανία. Τρίχωμα σαν κάστορας, ράμφος σαν πάπια, πόδια με μεμβράνες. Δεν είναι φάρσα: είναι ένα πραγματικό ζώο που γεννά αυγά και θηλάζει.*

Σε ποια ομάδα ανήκει λοιπόν; Για να απαντήσεις, πρέπει να ξέρεις ποια γνωρίσματα μετράνε στην ταξινόμηση των ζώων. Θα επανέλθουμε στο τέλος.

## Τι κάνει ένα ζώο ζώο

Στην ταξινόμηση είδες ότι τα ζώα είναι ένα από τα βασίλεια των οργανισμών. Όλα έχουν κοινά γνωρίσματα:

- Είναι **πολυκύτταρα**, με κύτταρα που **δεν έχουν κυτταρικό τοίχωμα** ούτε χλωροπλάστες.
- Είναι **ετερότροφα**: παίρνουν έτοιμη οργανική τροφή τρώγοντας άλλους οργανισμούς.
- Τα περισσότερα **κινούνται** ενεργά, τουλάχιστον σε κάποιο στάδιο της ζωής τους.

Η πρώτη μεγάλη διάκριση είναι απλή: έχει το ζώο **σπονδυλική στήλη** ή όχι;

- **Σπονδυλωτά:** έχουν εσωτερικό σκελετό με σπονδυλική στήλη.
- **Ασπόνδυλα:** δεν έχουν.

Τα σπονδυλωτά είναι αυτά που προσέχουμε — σκύλοι, πουλιά, ψάρια. Είναι όμως μόνο ένα μικρό κομμάτι του ζωικού βασιλείου: **περισσότερα από το $95\%$** των γνωστών ειδών ζώων είναι ασπόνδυλα.

## Τα ασπόνδυλα

Τα ασπόνδυλα δεν είναι μία ομάδα αλλά πολλές, πολύ διαφορετικές μεταξύ τους. Οι κυριότερες:

| Ομάδα          | Τι τα χαρακτηρίζει                                 | Παραδείγματα                                 |
| -------------- | -------------------------------------------------- | -------------------------------------------- |
| **Σπόγγοι**    | απλούστατα, ακίνητα, με πόρους απ' όπου περνά νερό | σφουγγάρι                                    |
| **Κνιδόζωα**   | μαλακό σώμα, πλοκάμια με κύτταρα που «τσιμπούν»    | μέδουσα, κοράλλι, θαλάσσια ανεμώνη           |
| **Σκώληκες**   | μακρύ, μαλακό σώμα χωρίς πόδια                     | γαιοσκώληκας, βδέλλα, ταινία                 |
| **Μαλάκια**    | μαλακό σώμα, συχνά με όστρακο                      | σαλιγκάρι, μύδι, χταπόδι                     |
| **Αρθρόποδα**  | εξωτερικός σκελετός, πόδια με αρθρώσεις            | έντομα, αράχνες, καβούρια, σαρανταποδαρούσες |
| **Εχινόδερμα** | δέρμα με αγκάθια, σώμα σε πέντε μέρη               | αχινός, αστερίας                             |

Τα **αρθρόποδα** είναι η μεγαλύτερη ομάδα ζώων στη Γη. Μόνο τα **έντομα** είναι πάνω από τα μισά γνωστά είδη ζώων. Ο **εξωσκελετός** τους είναι ένα σκληρό περίβλημα που προστατεύει και στηρίζει, αλλά δεν μεγαλώνει — γι' αυτό τα αρθρόποδα τον βγάζουν περιοδικά και φτιάχνουν καινούριο, μια διαδικασία που λέγεται **έκδυση**.

Προσοχή σε μια συνηθισμένη σύγχυση: η **αράχνη δεν είναι έντομο**. Τα έντομα έχουν **έξι** πόδια και σώμα σε **τρία** μέρη (κεφάλι, θώρακας, κοιλιά). Οι αράχνες έχουν **οκτώ** πόδια και σώμα σε **δύο** μέρη. Είναι και οι δύο αρθρόποδα, αλλά από διαφορετικές ομάδες.

Και το χταπόδι, όσο έξυπνο κι αν είναι, είναι **μαλάκιο** — συγγενής του σαλιγκαριού. Οι πρόγονοί του είχαν όστρακο, που στην πορεία χάθηκε.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Με σπονδυλική στήλη ή χωρίς;*

## Οι πέντε ομάδες των σπονδυλωτών

Τα σπονδυλωτά χωρίζονται σε πέντε ομάδες (ομοταξίες). Τις ξεχωρίζεις από τρία πράγματα: **τι σκεπάζει το δέρμα**, **πώς αναπνέουν** και **πώς αναπαράγονται**.

|               | Δέρμα         | Αναπνοή                                              | Αναπαραγωγή                                    | Θερμοκρασία σώματος |
| ------------- | ------------- | ---------------------------------------------------- | ---------------------------------------------- | ------------------- |
| **Ψάρια**     | λέπια         | βράγχια                                              | συνήθως αυγά στο νερό                          | ποικιλόθερμα        |
| **Αμφίβια**   | γυμνό, υγρό   | βράγχια οι προνύμφες· πνεύμονες και δέρμα τα ενήλικα | αυγά χωρίς κέλυφος, στο νερό                   | ποικιλόθερμα        |
| **Ερπετά**    | ξηρές φολίδες | πνεύμονες                                            | συνήθως αυγά με κέλυφος, στη στεριά            | ποικιλόθερμα        |
| **Πτηνά**     | φτερά         | πνεύμονες                                            | αυγά με σκληρό κέλυφος, επώαση                 | ομοιόθερμα          |
| **Θηλαστικά** | τρίχωμα       | πνεύμονες                                            | σχεδόν όλα γεννούν ζωντανά μικρά, όλα θηλάζουν | ομοιόθερμα          |

Δύο λέξεις του πίνακα χρειάζονται εξήγηση:

- **Ποικιλόθερμα** είναι τα ζώα που η θερμοκρασία του σώματός τους ακολουθεί το περιβάλλον. Μια σαύρα ζεσταίνεται στον ήλιο το πρωί πριν αρχίσει να κυνηγά.
- **Ομοιόθερμα** είναι όσα κρατούν σταθερή θερμοκρασία σώματος, όποιος κι αν είναι ο καιρός. Το πληρώνουν ακριβά: χρειάζονται πολύ περισσότερη τροφή, γιατί «καίνε» συνεχώς για να ζεσταθούν.

Η ιστορία των σπονδυλωτών είναι σε μεγάλο βαθμό η ιστορία της **εξόδου από το νερό**. Τα αμφίβια πατάνε στη στεριά αλλά γυρίζουν στο νερό για να γεννήσουν. Τα ερπετά έλυσαν το πρόβλημα με το **αυγό με κέλυφος**, ένα μικρό «ιδιωτικό νερό» για το έμβρυο. Τα πτηνά και τα θηλαστικά πρόσθεσαν τη σταθερή θερμοκρασία.

*Σαλαμάνδρα σε υγρό δάσος. Το δέρμα της είναι γυμνό και υγρό, χωρίς λέπια ή φολίδες — γι' αυτό είναι αμφίβιο και όχι ερπετό, όσο κι αν μοιάζει με σαύρα.*

> **Πρόσεχε**
>
> Το **δελφίνι** και η **φάλαινα** δεν είναι ψάρια, όσο κι αν τους μοιάζουν.
>
> Αναπνέουν με **πνεύμονες** και ανεβαίνουν στην επιφάνεια για αέρα. Γεννούν **ζωντανά μικρά** και τα **θηλάζουν**. Είναι ομοιόθερμα. Έχουν ακόμη και λίγες τρίχες όταν γεννιούνται.
>
> Το σχήμα τους μοιάζει με ψαριού γιατί κι αυτά κινούνται γρήγορα μέσα στο νερό — το ίδιο πρόβλημα λύθηκε με την ίδια μορφή. Στην ταξινόμηση όμως μετράει η **εσωτερική οργάνωση**, όχι η εξωτερική όψη. Το ίδιο ισχύει ανάποδα για τη νυχτερίδα: πετάει, αλλά είναι θηλαστικό, όχι πτηνό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε ποια ομάδα ανήκει;*

*Καρέτα-καρέτα στην επιφάνεια της θάλασσας. Ζει στο νερό, αλλά αναπνέει με πνεύμονες: βγάζει το κεφάλι για αέρα, όπως και το δελφίνι.*

> **Κλειδί**
>
> Για να κατατάξεις ένα ζώο, **μην κοιτάς πού ζει ή πώς μοιάζει**. Κοίτα πώς είναι φτιαγμένο:
>
> - Έχει σπονδυλική στήλη;
> - Τι σκεπάζει το δέρμα του — λέπια, γυμνό δέρμα, φολίδες, φτερά, τρίχωμα;
> - Πώς αναπνέει — βράγχια ή πνεύμονες;
> - Πώς αναπαράγεται — αυγά στο νερό, αυγά με κέλυφος, ζωντανά μικρά, θηλασμός;
>
> Αυτά τα γνωρίσματα δεν αλλάζουν επειδή ένα ζώο μετακόμισε στο νερό ή στον αέρα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ασπόνδυλα:** χωρίς σπονδυλική στήλη, πάνω από το $95\%$ των ζώων. Κύριες ομάδες: σπόγγοι, κνιδόζωα, σκώληκες, μαλάκια, αρθρόποδα, εχινόδερμα.
> - **Έντομα:** $6$ πόδια, σώμα σε $3$ μέρη. **Αράχνες:** $8$ πόδια, σώμα σε $2$ μέρη.
> - **Σπονδυλωτά:** ψάρια, αμφίβια, ερπετά (ποικιλόθερμα)· πτηνά, θηλαστικά (ομοιόθερμα).
> - Όλα τα θηλαστικά **θηλάζουν** και έχουν **τρίχες** (στο δελφίνι, λίγες και μόνο όταν γεννιέται), ακόμη κι αν ζουν στη θάλασσα ή γεννούν αυγά.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ο πλατύποδας έχει τρίχωμα, ράμφος, πνεύμονες, γεννά αυγά και θηλάζει τα μικρά του. Σε ποια ομάδα ανήκει;

1. Γράψε τα γνωρίσματα και ποια ομάδα «δείχνει» το καθένα:
   - τρίχωμα → θηλαστικά
   - ράμφος → πτηνά (αλλά είναι μαλακό, όχι κεράτινο σαν των πουλιών)
   - αυγά → πτηνά ή ερπετά
   - θηλασμός → θηλαστικά
2. Ποιο γνώρισμα υπάρχει σε **όλα** τα μέλη μιας ομάδας και **μόνο** σε αυτήν; Ο θηλασμός: κανένα πτηνό ή ερπετό δεν έχει μαστικούς αδένες. Το ίδιο και το τρίχωμα.
3. Τα αυγά δεν αποκλείουν τα θηλαστικά. Απλώς τα θηλαστικά που γεννούν αυγά είναι πολύ λίγα.
4. **Συμπέρασμα:** θηλαστικό. Μαζί με τις έχιδνες, ο πλατύποδας ανήκει στα λίγα θηλαστικά που γεννούν αυγά.

   Το μάθημα: κρίνε από τα γνωρίσματα που **δεν έχει καμία άλλη ομάδα**, όχι από όσα μοιράζονται πολλές.

### Παράδειγμα 2: Βρίσκεις τρία μικρά ζώα σε έναν κήπο. Το Α έχει 6 πόδια και σώμα σε 3 μέρη. Το Β έχει 8 πόδια. Το Γ έχει μακρύ μαλακό σώμα χωρίς πόδια, σε δακτυλίους. Τι είναι το καθένα;

1. Κανένα από τα τρία δεν έχει εσωτερικό σκελετό — είναι όλα **ασπόνδυλα**. Χρειάζεσαι λοιπόν τις ομάδες των ασπόνδυλων.
2. Α και Β έχουν πόδια με αρθρώσεις: **αρθρόποδα**. Τα $6$ πόδια και τα $3$ μέρη του Α δείχνουν **έντομο** (ίσως ένα μυρμήγκι ή ένα σκαθάρι).
3. Τα $8$ πόδια του Β δείχνουν **αραχνοειδές**, όπως μια αράχνη. Όχι έντομο.
4. Το Γ, με μαλακό σώμα σε δακτυλίους και χωρίς πόδια, είναι **σκώληκας** — ο γνωστός **γαιοσκώληκας**.

### Παράδειγμα 3: Γιατί τα αμφίβια κινδυνεύουν περισσότερο από τα ερπετά όταν ξεραθεί ένας βάλτος;

1. Τα **αυγά** των αμφιβίων δεν έχουν κέλυφος. Αν δεν βρίσκονται μέσα σε νερό, ξεραίνονται.
2. Οι **προνύμφες** τους (οι γυρίνοι στους βατράχους) αναπνέουν με βράγχια· ζουν μόνο στο νερό.
3. Και τα **ενήλικα** παίρνουν μέρος του οξυγόνου τους από το γυμνό, **υγρό δέρμα**. Αν το δέρμα στεγνώσει, δυσκολεύονται να αναπνεύσουν.
4. Τα ερπετά έχουν ξηρές φολίδες που κρατούν το νερό μέσα τους, και αυγά με κέλυφος που γεννιούνται στη στεριά. Δεν εξαρτώνται από τον βάλτο για να αναπαραχθούν.

   **Συμπέρασμα:** τα αμφίβια είναι δεμένα με το νερό σε κάθε στάδιο της ζωής τους. Γι' αυτό είναι από τις ομάδες σπονδυλωτών που απειλούνται περισσότερο σήμερα.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο γνώρισμα ξεχωρίζει τα **σπονδυλωτά** από τα ασπόνδυλα;
   - Η σπονδυλική στήλη
   - Το μεγάλο μέγεθος
   - Η ικανότητα να κινούνται
   - Ο σκληρός σκελετός
2. Περίπου τι ποσοστό των γνωστών ειδών ζώων είναι ασπόνδυλα;
   - Πάνω από $95\%$
   - Περίπου $50\%$
   - Περίπου $10\%$
   - Περίπου $75\%$
3. Γιατί η αράχνη **δεν** είναι έντομο;
   - Έχει οκτώ πόδια και σώμα σε δύο μέρη
   - Δεν έχει εξωσκελετό, όπως έχουν τα έντομα
   - Είναι σπονδυλωτό, με μικρή σπονδυλική στήλη
   - Φτιάχνει ιστό από μετάξι για να πιάνει λεία
4. Σε ποια ομάδα ασπόνδυλων ανήκει το **χταπόδι**;
   - Στα μαλάκια
   - Στα κνιδόζωα
   - Στα εχινόδερμα
   - Στα ψάρια
5. Ποιες δύο ομάδες σπονδυλωτών είναι **ομοιόθερμες**;
   - Πτηνά και θηλαστικά
   - Ερπετά και θηλαστικά
   - Ψάρια και πτηνά
   - Αμφίβια και ερπετά
6. Ποιο γνώρισμα επέτρεψε στα ερπετά να αναπαράγονται μακριά από το νερό, σε αντίθεση με τα αμφίβια;
   - Το αυγό με κέλυφος
   - Τα βράγχια
   - Το γυμνό, υγρό δέρμα
   - Ο θηλασμός
7. Βρες το λάθος: «Η φάλαινα είναι ψάρι, γιατί ζει στη θάλασσα και έχει πτερύγια».
   - Είναι θηλαστικό: έχει πνεύμονες και θηλάζει
   - Δεν υπάρχει λάθος
   - Είναι αμφίβιο, γιατί αναπνέει αέρα αλλά ζει στο νερό
   - Είναι ερπετό, γιατί είναι πολύ μεγάλη
8. Ένα άγνωστο ζώο έχει ξηρό δέρμα με φολίδες, αναπνέει με πνεύμονες και γεννά αυγά με μαλακό, δερματώδες κέλυφος σε λαγούμι στη γη. Τι είναι πιθανότατα;
   - Ερπετό
   - Αμφίβιο
   - Πτηνό
   - Ψάρι
9. Ένα καβούρι πρέπει να βγάλει το καβούκι του για να μεγαλώσει. Γιατί;
   - Ο εξωσκελετός δεν μεγαλώνει μαζί με το σώμα
   - Το παλιό καβούκι αρρωσταίνει και σαπίζει με τον καιρό
   - Γίνεται σπονδυλωτό όταν ενηλικιωθεί
   - Για να αναπνεύσει με πνεύμονες
10. Ένα ποντίκι και μια σαύρα με την ίδια μάζα ζουν στον ίδιο κήπο. Ποιο χρειάζεται πολύ περισσότερη τροφή και γιατί;
   - Το ποντίκι, γιατί ως ομοιόθερμο καίει τροφή για να κρατά τη θερμοκρασία του
   - Η σαύρα, γιατί ως ποικιλόθερμη πρέπει να καίει τροφή για να ζεσταθεί
   - Χρειάζονται την ίδια, αφού έχουν ίδια μάζα και ζουν στον ίδιο κήπο
   - Η σαύρα, γιατί τα ερπετά κινούνται περισσότερο και πιο γρήγορα από τα θηλαστικά

## Ασκήσεις

1. Σε ποια ομάδα ασπόνδυλων ανήκει ο αχινός;
2. Ένα ζώο έχει γυμνό, υγρό δέρμα, και τα μικρά του ζουν στο νερό και αναπνέουν με βράγχια. Σε ποια ομάδα σπονδυλωτών ανήκει;
3. Σε έναν λόφο καταγράφηκαν $400$ είδη ζώων, από τα οποία τα $380$ είναι ασπόνδυλα. Τι ποσοστό των ειδών είναι σπονδυλωτά;
4. Από τα γνωρίσματα «γεννά αυγά», «ζει στο νερό», «έχει τρίχωμα» και «είναι ομοιόθερμο», ποιο αρκεί μόνο του για να πεις ότι ένα ζώο είναι θηλαστικό;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/biology/animals
