# Ο Τηλέμαχος και οι μνηστήρες

> Ένα σπίτι χωρίς κύριο, και ένας γιος που μεγαλώνει (α 109-497, β-δ).

Αρχαία από μετάφραση, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/telemachus

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις την κατάσταση στο παλάτι της Ιθάκης: οι μνηστήρες, η Πηνελόπη, ο Τηλέμαχος.
- Να αναγνωρίζεις τους κανόνες της φιλοξενίας στην υποδοχή του Μέντη από τον Τηλέμαχο.
- Να συνοψίζεις με τη σειρά την Τηλεμάχεια (α–δ): συνέλευση, ταξίδι στην Πύλο και στη Σπάρτη, ενέδρα.
- Να εξηγείς πώς ο Τηλέμαχος ωριμάζει, και τι δείχνει η σκηνή με τη μητέρα του για τη θέση της γυναίκας.

## Ένα σπίτι χωρίς τον κύριό του

Η Αθηνά, με τη μορφή του **Μέντη**, βασιλιά των Ταφίων, στέκεται στην πόρτα του
παλατιού της Ιθάκης. Μπροστά της βλέπει τι γίνεται εδώ και χρόνια. Περίπου
εκατό νέοι αριστοκράτες της Ιθάκης και των γύρω νησιών, οι **μνηστήρες**, έχουν
εγκατασταθεί στο σπίτι του Οδυσσέα. Ζητούν να παντρευτεί η **Πηνελόπη** έναν από
αυτούς, και ως τότε τρώνε και πίνουν την περιουσία του απόντα: σφάζουν τα ζώα
του, αδειάζουν τα πιθάρια του, διατάζουν τους δούλους του.

Ανάμεσά τους κάθεται ο **Τηλέμαχος**, γύρω στα είκοσι. Ήταν μωρό όταν ο πατέρας
του έφυγε για την Τροία. Ονειρεύεται με τα μάτια ανοιχτά:

> καὶ μὲς στὸ νοῦ του λόγιαζε τὸν ξέλαμπρο γονιό του,\
> ἂν θά 'ρχουνταν ποτὲ μαθὲς νὰ τοὺς σκορπίση ἐτούτους\
> ἀπὸ τοὺς πύργους
>
> — Οδύσσεια α 115-116, μετάφραση Αργύρη Εφταλιώτη (1849–1923)

## Η φιλοξενία: πρώτα το τραπέζι, μετά οι ερωτήσεις

Ο Τηλέμαχος βλέπει πρώτος τον ξένο. Ντρέπεται που περιμένει στην πόρτα, τρέχει,
τον πιάνει από το χέρι, του παίρνει το κοντάρι και τον καλωσορίζει. Τον βάζει
να καθίσει σε ωραίο θρόνο, μακριά από τη φασαρία των μνηστήρων, του φέρνουν νερό
να πλυθεί, ψωμί, κρέας, κρασί. **Μόνο μετά** τον ρωτά ποιος είναι.

Η **φιλοξενία** (στα αρχαία «ξενία») ήταν ιερός θεσμός, με προστάτη τον **Δία
Ξένιο**. Σε έναν κόσμο χωρίς ξενοδοχεία και χωρίς νόμους που να ισχύουν από
πόλη σε πόλη, ο ξένος ήταν απροστάτευτος. Οι κανόνες ήταν σαφείς:

1. Ο ξένος γίνεται δεκτός **χωρίς να ρωτηθεί** ποιος είναι.
2. Του δίνουν **λουτρό, φαγητό, θέση** στο τραπέζι.
3. **Μετά** τον ρωτούν όνομα, πατρίδα, σκοπό.
4. Φεύγοντας παίρνει **δώρα** και βοήθεια για το ταξίδι του (την «προπομπή»).

Ο Τηλέμαχος τα τηρεί όλα. Οι μνηστήρες κάνουν το ανάποδο: είναι «ξένοι» που
τρώνε **χωρίς να τους καλέσει** κανείς, χρόνια, σε σπίτι που ο κύριός του λείπει.
Αυτή είναι η **ύβρις** τους.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φιλοξενία ή ύβρις;*

## Ο «Μέντης» ξυπνά τον Τηλέμαχο

Μετά το φαγητό, ο ξένος λέει στον Τηλέμαχο ότι ο πατέρας του **ζει** και ότι θα
γυρίσει. Και του δίνει ένα σχέδιο:

- να καλέσει τους Ιθακήσιους σε **συνέλευση** και να πει στους μνηστήρες να
  φύγουν·
- να ταξιδέψει στην **Πύλο**, στον γέροντα **Νέστορα**, και στη **Σπάρτη**, στον
  **Μενέλαο**, για να μάθει νέα του πατέρα του·
- να θυμάται τον **Ορέστη**, που κέρδισε δόξα εκδικούμενος τον πατέρα του.

Όταν ο ξένος φεύγει, πετά σαν πουλί. Ο Τηλέμαχος καταλαβαίνει ότι μίλησε με θεό,
και κάτι αλλάζει μέσα του.

### Παράδειγμα 1: Τι δείχνει η σκηνή όπου ο Τηλέμαχος στέλνει τη μητέρα του στο δωμάτιό της (α 325-364);

1. **Τι γίνεται.** Ο αοιδός Φήμιος τραγουδά τον πικρό γυρισμό των Αχαιών. Η
   Πηνελόπη κατεβαίνει από τα πάνω δωμάτια, με δύο υπηρέτριες, και με δάκρυα του
   ζητά να πει άλλο τραγούδι: αυτό της θυμίζει τον άντρα της.
2. **Τι απαντά ο Τηλέμαχος.**
   > Ἔμπα, καὶ κοίτα σπίτι σου καὶ τὸ νοικοκυριό σου,\
   > τὴν ἀληκάτη, τ' ἀργαλειό, καὶ πρόσταζε τὶς δοῦλες\
   > νὰ σοῦ δουλεύουν· κι ἄφηνε τὰ λόγια αὐτὰ στοὺς ἄντρες,\
   > μάλιστα ἐμένα, πού 'μαι δὰ καὶ τοῦ σπιτιοῦ ὁ ἀφέντης.
   >
   > — α 356-359 (ἀληκάτη: η ρόκα, για το γνέσιμο)
3. **Τι λέει για τη θέση της γυναίκας.** Ο κόσμος του έπους μοιράζει ρόλους: η
   γυναίκα της αριστοκρατίας κυβερνά το **εσωτερικό** του σπιτιού, το γνέσιμο, την
   ύφανση, τις υπηρέτριες· ο λόγος μπροστά σε άντρες, οι αποφάσεις για το σπίτι, η
   συνέλευση, ανήκουν στους **άντρες**. Η Πηνελόπη δεν διαφωνεί· «θάμασε» και
   ανεβαίνει στο δωμάτιό της (α 360).
4. **Τι λέει για τον Τηλέμαχο.** Ως τώρα καθόταν σιωπηλός. Τώρα μιλά για πρώτη φορά
   ως **κύριος του σπιτιού**. Μας φαίνεται σκληρός με τη μητέρα του, αλλά για το
   κοινό του Ομήρου ήταν σημάδι ότι **ενηλικιώνεται**. Αμέσως μετά λέει στους
   μνηστήρες ότι αύριο θα τους ζητήσει να φύγουν.

> **Πρόσεχε**
>
> Η σκηνή περιγράφει πώς έβλεπε τη γυναίκα μια κοινωνία πριν από σχεδόν τρεις
> χιλιάδες χρόνια. Δεν είναι συμβουλή για σήμερα. Και η Πηνελόπη δεν είναι παθητική:
> όπως θα δεις, ξεγελά για χρόνια τους μνηστήρες με την εξυπνάδα της.

*Η Πηνελόπη στον αργαλειό της, και μπροστά της οι νεαροί μνηστήρες. Τοιχογραφία του Ιταλού ζωγράφου Πιντουρίκιο, γύρω στο 1509, από ένα παλάτι της Σιένας· σήμερα βρίσκεται στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου. Ο αργαλειός θυμίζει το τέχνασμά της με το ύφασμα που ξέπλεκε τη νύχτα.*

## Η Τηλεμάχεια (α–δ) με λίγα λόγια

**Ραψωδία β: η συνέλευση.** Ο Τηλέμαχος μιλά στους Ιθακήσιους. Ο αρχηγός των
μνηστήρων, ο **Αντίνοος**, ρίχνει το φταίξιμο στην Πηνελόπη: τρία χρόνια τους
κορόιδευε. Είχε πει ότι θα παντρευτεί όταν τελειώσει το σάβανο του πεθερού της,
του Λαέρτη· το ύφαινε τη μέρα και το ξέπλεκε τη νύχτα, ώσπου μια δούλα το
πρόδωσε. Η συνέλευση δεν καταλήγει πουθενά. Ο Τηλέμαχος φεύγει **κρυφά** τη νύχτα
με καράβι· τον βοηθά η Αθηνά, τώρα με τη μορφή του **Μέντορα**, φίλου του
Οδυσσέα.

**Ραψωδία γ: στην Πύλο.** Ο σοφός **Νέστορας** τον δέχεται με θυσία και γλέντι,
του λέει πώς γύρισαν οι Αχαιοί από την Τροία και την ιστορία του Αγαμέμνονα. Για
τον Οδυσσέα δεν ξέρει τίποτα. Τον στέλνει με άρμα στη Σπάρτη, μαζί με τον γιο
του.

**Ραψωδία δ: στη Σπάρτη.** Ο **Μενέλαος** και η **Ελένη** τον αναγνωρίζουν από
την ομοιότητα με τον πατέρα του. Ο Μενέλαος του λέει το πρώτο πραγματικό νέο:
ο θαλασσινός θεός Πρωτέας του είπε ότι ο Οδυσσέας ζει, κρατημένος από την
Καλυψώ. Την ίδια ώρα στην Ιθάκη οι μνηστήρες στήνουν **ενέδρα** για να σκοτώσουν
τον Τηλέμαχο όταν γυρίσει.

*Τα ερείπια του μυκηναϊκού ανακτόρου κοντά στην Πύλο, που οι αρχαιολόγοι ονόμασαν «ανάκτορο του Νέστορα». Σήμερα τα προστατεύει ένα στέγαστρο. Στην Πύλο τοποθετεί ο Όμηρος το παλάτι όπου ο γέροντας Νέστορας δέχεται τον Τηλέμαχο.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η Τηλεμάχεια με τη σειρά*

> **Κλειδί**
>
> Η **Τηλεμάχεια** κάνει τρία πράγματα πριν δούμε καν τον Οδυσσέα: δείχνει την
> **ύβρη των μνηστήρων** και τον κίνδυνο για το σπίτι του, μας δίνει **νέα** του από
> άλλους (ζει, στην Καλυψώ), και δείχνει τον γιο του να **ωριμάζει** ώστε να σταθεί
> δίπλα του. Και, σε κάθε σταθμό, μας δείχνει τη **φιλοξενία** σε όλη της τη μορφή.

> **Θυμήσου**
>
> - **Μνηστήρες**: νέοι αριστοκράτες που θέλουν την Πηνελόπη και τρώνε την περιουσία
>   του Οδυσσέα· η ύβρις τους είναι παραβίαση της φιλοξενίας.
> - **Φιλοξενία**: υποδοχή χωρίς ερωτήσεις, λουτρό και φαγητό, μετά οι ερωτήσεις,
>   δώρα στο τέλος· προστάτης ο **Δίας Ξένιος**.
> - **Τηλεμάχεια** (α–δ): Αθηνά-Μέντης → συνέλευση → Πύλος (Νέστορας) → Σπάρτη
>   (Μενέλαος, Ελένη) → ενέδρα των μνηστήρων.
> - Ο Τηλέμαχος **ενηλικιώνεται**: μιλά ως κύριος του σπιτιού και ταξιδεύει μόνος.
> - Η Πηνελόπη ξεγελά τους μνηστήρες με το **ύφασμα** που ξέπλεκε τη νύχτα.

## Ερωτήσεις

1. Τι ακριβώς κάνουν οι μνηστήρες στο παλάτι του Οδυσσέα;
   - Θέλουν την Πηνελόπη για γυναίκα και τρώνε την περιουσία του σπιτιού
   - Φυλάνε το παλάτι από εχθρούς ώσπου να γυρίσει ο Οδυσσέας από την Τροία
   - Έχουν πάρει την εξουσία της Ιθάκης και έχουν διώξει τον Τηλέμαχο
   - Είναι φιλοξενούμενοι που τους κάλεσε η Πηνελόπη για να διαλέξει άντρα
2. Ποια είναι η σωστή σειρά στην υποδοχή ενός ξένου, όπως την κάνει ο Τηλέμαχος;
   - Υποδοχή, φαγητό, και μόνο μετά ερωτήσεις για το ποιος είναι
   - Ερωτήσεις για το ποιος είναι, και μετά υποδοχή και φαγητό
   - Φαγητό στην πόρτα, και αν είναι γνωστός μπαίνει στο σπίτι
   - Δώρα με την άφιξη, και μετά ερωτήσεις και φαγητό
3. Ποιος θεός προστάτευε τους ξένους και τη φιλοξενία;
   - Ο Δίας, με το προσωνύμιο Ξένιος
   - Ο Ερμής, ο αγγελιοφόρος των θεών
   - Ο Ποσειδώνας, ο θεός της θάλασσας
   - Η Αθηνά, προστάτιδα του Οδυσσέα
4. Ποιο από αυτά ΔΕΝ είναι συμβουλή του «Μέντη» στον Τηλέμαχο;
   - Να σκοτώσει αμέσως τους μνηστήρες, όσο είναι μεθυσμένοι
   - Να καλέσει συνέλευση και να ζητήσει από τους μνηστήρες να φύγουν
   - Να πάει στην Πύλο και στη Σπάρτη για νέα του πατέρα του
   - Να θυμηθεί τον Ορέστη, που δοξάστηκε για τον πατέρα του
5. Πώς ξεγελούσε η Πηνελόπη τους μνηστήρες, σύμφωνα με όσα λέει ο Αντίνοος στη συνέλευση;
   - Ύφαινε τη μέρα το σάβανο του Λαέρτη και το ξέπλεκε τη νύχτα
   - Τους υποσχόταν γάμο και τους έστελνε σε μακρινά ταξίδια για δώρα
   - Κρυβόταν στο δωμάτιό της και έστελνε μια δούλα στη θέση της
   - Τους έβαζε δοκιμασίες με το τόξο του Οδυσσέα, που κανείς δεν περνούσε
6. Όταν ο Τηλέμαχος λέει στη μητέρα του να πάει στη δουλειά της και να αφήσει τον λόγο στους άντρες, τι δείχνει αυτό για τον ίδιο, όπως το έβλεπε το κοινό του Ομήρου;
   - Ότι μεγαλώνει και μιλά πια ως κύριος του σπιτιού
   - Ότι είναι θυμωμένος μαζί της, γιατί θέλει να παντρευτεί
   - Ότι συμφωνεί κρυφά με τους μνηστήρες εναντίον της
   - Ότι τον έχει μαγέψει η Αθηνά και δεν ξέρει τι λέει
7. Από ποιον μαθαίνει ο Τηλέμαχος ότι ο πατέρας του ζει κρατημένος από την Καλυψώ;
   - Από τον Μενέλαο, στη Σπάρτη
   - Από τον Νέστορα, στην Πύλο
   - Από τον Αντίνοο, στη συνέλευση
   - Από τη μητέρα του, στην Ιθάκη
8. Γιατί το έπος αρχίζει με τέσσερις ραψωδίες για τον Τηλέμαχο, πριν δούμε τον Οδυσσέα;
   - Να δούμε τι κινδυνεύει στην Ιθάκη και να ωριμάσει ο γιος πριν από τον γυρισμό
   - Γιατί ο Τηλέμαχος είναι ο πραγματικός πρωταγωνιστής, και ο Οδυσσέας δευτερεύων
   - Γιατί ο ποιητής ξέχασε τον Οδυσσέα και τον θυμήθηκε στη ραψωδία ε
   - Γιατί οι ραψωδίες α–δ είναι ένα άλλο, παλιότερο έπος που προστέθηκε μετά

## Ασκήσεις

1. Ποιους δύο βασιλιάδες επισκέπτεται ο Τηλέμαχος στο ταξίδι του, και σε ποιες πόλεις;
2. Εξήγησε γιατί η συμπεριφορά των μνηστήρων είναι ύβρις, με βάση τους κανόνες της φιλοξενίας.
3. «…καὶ πῆγε ἴσια στὰ ξώθυρα, ἐπειδὴς ντρεπότανε ν' ἀφήση / ξένο νὰ πολυστέκεται στὴ θύρα· ὀμπρός του 'στάθη, / πιάνει τὸ χέρι τὸ δεξὶ, τοῦ παίρνει τὸ κοντάρι / τὸ χάλκινο, καὶ τοῦ λαλεῖ μὲ φτερωμένα λόγια· / “Καλῶς τὸν ξένο· ἐσὺ ἀπ' ἐμᾶς θὰ φιλευτῆς, καὶ κάλλιο / πρῶτα στὸ δεῖπνο, κι ὕστερα μᾶς κρένεις ὅ,τι ὁρίζεις.”» (Οδύσσεια α 119-124, μετάφραση Αργύρη Εφταλιώτη). Ποιες κινήσεις του Τηλέμαχου δείχνουν ότι ξέρει τους κανόνες της φιλοξενίας, και τι λέει για αυτόν ότι τους τηρεί ενώ οι μνηστήρες τους αγνοούν;
4. Ο Τηλέμαχος στέλνει τη μητέρα του στον αργαλειό της. Η ίδια η Πηνελόπη όμως ξεγέλασε τρία χρόνια τους μνηστήρες με έναν αργαλειό. Είναι, κατά τη γνώμη σου, η Πηνελόπη μια γυναίκα χωρίς δύναμη;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/telemachus
