# Η μνηστηροφονία

> Το τόξο, η δοκιμασία και η τιμωρία: ύβρις, νέμεσις, τίσις (φ, χ).

Αρχαία από μετάφραση, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/slaying-of-suitors

## Τι θα μάθεις

- Να αφηγείσαι με τη σωστή σειρά τη δοκιμασία του τόξου και τη μνηστηροφονία (φ, χ).
- Να εξηγείς γιατί η δοκιμασία του τόξου λειτουργεί και ως αναγνώριση του Οδυσσέα.
- Να εφαρμόζεις το σχήμα ύβρις – νέμεσις – τίσις στους μνηστήρες, με παραδείγματα από το κείμενο.
- Να συγκρίνεις τη στάση του Οδυσσέα απέναντι στον Κύκλωπα και απέναντι στους νεκρούς μνηστήρες.

## Η δοκιμασία του τόξου

Ο ζητιάνος έχει ζήσει μέρες στο παλάτι του. Οι μνηστήρες τον έχουν βρίσει,
χτυπήσει και πετάξει πάνω του ένα σκαμνί. Η Πηνελόπη, που δεν ξέρει ακόμα
ποιος είναι, αποφασίζει να βάλει τέλος στην αναμονή με έναν αγώνα:

> Το μέγα τόξο θέτω σας του θεϊκού Οδυσσέα,
> κι εκείνον που ευκολώτερα στα χέρια το τεντώση,
> κι αξίνια δώδεκα με μια σαΐτα του περάση,
> θ' ακολουθήσω
>
> — *Οδύσσεια* φ 74-77, μτφρ. Αργ. Εφταλιώτη

Ο αγώνας είναι **δοκιμασία**: δεν κερδίζει ο πιο πλούσιος ή ο πιο ευγενής,
αλλά όποιος κάνει ό,τι μόνο ο Οδυσσέας ήξερε να κάνει. Ο ένας μνηστήρας μετά
τον άλλον αποτυγχάνει: δεν μπορούν ούτε να λυγίσουν το τόξο για να του
περάσουν τη χορδή. Ο Τηλέμαχος σχεδόν τα καταφέρνει, την τέταρτη φορά, αλλά
ο πατέρας του του γνέφει να σταματήσει (φ 128-129).

> **Οι μεταφράσεις**
>
> Για τη ραψωδία φ: **Αργύρης Εφταλιώτης** (1849–1923), κοινό κτήμα, σε
> μονοτονικό. Η μετάφραση του Εφταλιώτη στη Βικιθήκη σταματά στη φ, οπότε για
> τη ραψωδία χ η μετάφραση είναι **δική μας**, κοντά στο αρχαίο κείμενο. Οι
> αριθμοί στίχων είναι του αρχαίου κειμένου.

Στο μεταξύ, ο Οδυσσέας βγαίνει στην αυλή με τον **Εύμαιο** και τον βοσκό
**Φιλοίτιο** και τους δείχνει την **ουλή** στο πόδι του, από ένα αγριογούρουνο
στον Παρνασσό (φ 217-221). Οι δύο πιστοί δούλοι γίνονται σύμμαχοι. Μετά ο
ζητιάνος ζητάει να δοκιμάσει κι αυτός. Οι μνηστήρες γελούν· ο Αντίνοος
θυμώνει. Ο Εύμαιος του δίνει το τόξο, και οι πόρτες κλειδώνονται.

> Ως τόσο ο Οδυσσέας
> τ' όπλο σαν πήρε το τρανό κι από παντούθε το είδε,
> σαν έμπειρος τραγουδιστής στη φόρμιγγα τεχνίτης,
> που εύκολα κόρδα με γερό στριφτάρι σου τεντώνει,
> \[…]
> έτσι ο Δυσσέας εύκολα τέντωσε το δοξάρι,
>
> — φ 404-409

Η παρομοίωση είναι εντυπωσιακή: η στιγμή πριν από τη σφαγή παρομοιάζεται με
έναν **αοιδό** που κουρδίζει τη λύρα του. Η χορδή «γλυκολάλησε, λες κι ήταν
χελιδόνι» (φ 411), ο Δίας βροντά, και το βέλος περνά και από τα δώδεκα αξίνια.

### Παράδειγμα 1: Γιατί η δοκιμασία του τόξου είναι και αναγνώριση;

1. **Τι ζητάει ο αγώνας.** Να τεντωθεί το τόξο του Οδυσσέα και το βέλος να περάσει
   από δώδεκα αξίνια. Είναι κάτι που, απ' όσο ξέρουν όλοι, έκανε μόνο ο ίδιος.
2. **Ποιος αποτυγχάνει.** Όλοι οι μνηστήρες. Η αποτυχία τους δείχνει ότι κανένας
   δεν αξίζει τη θέση του Οδυσσέα, όσο κι αν τη διεκδικεί.
3. **Ποιος πετυχαίνει.** Ο ζητιάνος, και μάλιστα «εύκολα», σαν μουσικός. Η
   επιτυχία του είναι **σημάδι**, όπως η ουλή: μόνο ο Οδυσσέας θα μπορούσε.
4. **Το συμπέρασμα.** Ο αγώνας που θα έδινε στην Πηνελόπη νέο άντρα δείχνει
   ποιος είναι ο **αληθινός** της άντρας. Δοκιμασία και αναγνώριση γίνονται ένα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από το τόξο στη μάχη*

## Η μνηστηροφονία

Η ραψωδία χ αρχίζει με μια κίνηση: ο ζητιάνος πετάει τα κουρέλια.

> Τότε ο πολυμήχανος Οδυσσέας πέταξε από πάνω του τα κουρέλια,
> πήδηξε στο μεγάλο κατώφλι κρατώντας το τόξο και τη φαρέτρα
> γεμάτη βέλη, άδειασε τις γρήγορες σαΐτες μπροστά στα πόδια του
> και είπε στους μνηστήρες: «Ο αγώνας αυτός τελείωσε.
> Τώρα θα βάλω άλλο στόχο, που κανένας άντρας δεν τον χτύπησε ακόμα».
>
> — χ 1-6, μετάφραση δική μας

Ο πρώτος που πέφτει είναι ο **Αντίνοος**, ο πιο αλαζονικός, τη στιγμή που
σηκώνει το χρυσό του κύπελλο να πιει. Οι άλλοι νομίζουν ότι ήταν ατύχημα.
Τότε ο Οδυσσέας φανερώνεται:

> Σκυλιά, δεν πιστεύατε πως θα γύριζα ποτέ σπίτι μου
> από τη χώρα των Τρώων, και ρημάζατε το σπιτικό μου \[…]
> και ζητούσατε τη γυναίκα μου, ενώ εγώ ζούσα,
> χωρίς να φοβηθείτε ούτε τους θεούς του πλατιού ουρανού
> ούτε μήπως έρθει αργότερα η νέμεση των ανθρώπων.
> Τώρα σας έχει δέσει όλους το τέλος του χαμού.
>
> — χ 35-41, μετάφραση δική μας

Ο **Ευρύμαχος** ρίχνει όλη την ευθύνη στον νεκρό Αντίνοο και προσφέρει
αποζημίωση. Ο Οδυσσέας αρνείται: δεν θα σταματήσει, ακόμα κι αν του έδιναν
όλη τους την περιουσία, «πριν πληρώσουν οι μνηστήρες για όλη τους την
υπέρβαση» (χ 64). Ακολουθεί η μάχη. Ο Οδυσσέας, ο Τηλέμαχος, ο Εύμαιος και ο
Φιλοίτιος είναι τέσσερις· η Αθηνά βοηθά, και στο τέλος σηκώνει την αιγίδα
της από τη στέγη και τρομάζει τους μνηστήρες (χ 297-298). Γλιτώνουν μόνο ο
αοιδός **Φήμιος**, που τραγουδούσε στους μνηστήρες με το ζόρι, και ο κήρυκας
**Μέδοντας**, που είχε φροντίσει τον Τηλέμαχο όταν ήταν παιδί. Τιμωρούνται σκληρά και όσοι από τους δούλους του σπιτιού είχαν
πάει με το μέρος των μνηστήρων.

*Ο Οδυσσέας τοξεύει τους μνηστήρες, σε αττικό σκύφο γύρω στο 440 π.Χ., στο Altes Museum του Βερολίνου. Πίσω του δύο υπηρέτριες του σπιτιού παρακολουθούν. Τους μνηστήρες ο ζωγράφος τούς έβαλε στην άλλη πλευρά του αγγείου: όποιος το γύριζε έβλεπε πού πήγαιναν τα βέλη.*

## Ύβρις, νέμεσις, τίσις στο παλάτι

Οι μνηστήρες είναι το μεγάλο παράδειγμα του σχήματος σε όλο το έπος:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οι μνηστήρες: ύβρις, νέμεσις ή τίσις;*

Και οι δύο λέξεις είναι μέσα στο ίδιο το κείμενο: η **νέμεσις** των
ανθρώπων στον στίχο χ 40, και η **τίσις** στο ρήμα «ἀποτῖσαι», «να πληρώσουν», στον στίχο χ 64.

## «Δεν είναι όσιο»

Όταν η μάχη τελειώσει, η γριά τροφός **Ευρύκλεια** βλέπει τους νεκρούς και
πάει να ξεσπάσει σε φωνές χαράς. Ο Οδυσσέας τη σταματά:

> Μέσα σου, γριά μου, να χαίρεσαι· κράτα τη φωνή σου, μη ζητωκραυγάζεις.
> Δεν είναι όσιο να καυχιέσαι πάνω από σκοτωμένους.
> Αυτούς τους δάμασε η μοίρα των θεών και τα σκληρά τους έργα·
>
> — χ 411-413, μετάφραση δική μας

> **Κλειδί**
>
> Θυμήσου τον Οδυσσέα του Κύκλωπα, που φώναζε περήφανα το όνομά του από το
> καράβι. Τώρα, στη μεγαλύτερη νίκη του, **απαγορεύει** την καύχηση. Δεν
> παρουσιάζει την τιμωρία ως δικό του θρίαμβο, αλλά ως έργο των θεών και
> συνέπεια των πράξεων των μνηστήρων. Ο ήρωας έχει μάθει το **μέτρο**: η τίσις
> δεν είναι ευκαιρία για ύβρη.

> **Πρόσεχε**
>
> Η μνηστηροφονία είναι σκληρή σκηνή, και η *Οδύσσεια* δεν την κρύβει. Για τον
> ακροατή της εποχής ήταν **δίκαιη τιμωρία**: οι μνηστήρες είχαν προειδοποιηθεί
> με σημάδια και προφητείες και δεν άλλαξαν. Μπορείς να τη διαβάσεις με τη
> λογική του έπους και ταυτόχρονα να αναρωτηθείς αν σήμερα θα τη λέγαμε
> δικαιοσύνη ή εκδίκηση. Οι δύο ματιές δεν αποκλείουν η μία την άλλη.

> **Θυμήσου**
>
> - **φ**: η Πηνελόπη ορίζει τη **δοκιμασία** του τόξου· όλοι οι μνηστήρες
>   αποτυγχάνουν, ο ζητιάνος τεντώνει το τόξο σαν να κουρδίζει λύρα.
> - Η ουλή φανερώνει τον Οδυσσέα στον Εύμαιο και στον Φιλοίτιο.
> - **χ**: πρώτος πέφτει ο Αντίνοος· ο Οδυσσέας αρνείται την αποζημίωση του
>   Ευρύμαχου.
> - Ύβρις των μνηστήρων → νέμεσις των ανθρώπων (χ 40) → τίσις (χ 64).
> - «Δεν είναι όσιο να καυχιέσαι πάνω από σκοτωμένους» (χ 412).

## Ερωτήσεις

1. Τι πρέπει να κάνει όποιος θέλει να κερδίσει τον αγώνα της Πηνελόπης;
   - Να τεντώσει το τόξο και να περάσει βέλος από δώδεκα αξίνια
   - Να νικήσει στο πάλεμα όλους τους άλλους μνηστήρες του παλατιού
   - Να φέρει τα πιο πλούσια δώρα στην Πηνελόπη και στον πατέρα της
   - Να πει πού βρίσκεται ο Οδυσσέας και πότε θα γυρίσει στην Ιθάκη
2. Γιατί ο Τηλέμαχος δεν τεντώνει τελικά το τόξο, ενώ σχεδόν τα κατάφερε;
   - Ο πατέρας του τού γνέφει να σταματήσει
   - Δεν έχει αρκετή δύναμη στα χέρια του
   - Οι μνηστήρες του παίρνουν το τόξο
   - Η μητέρα του τού το απαγορεύει
3. Με ποιο σημάδι φανερώνεται ο Οδυσσέας στον Εύμαιο και στον Φιλοίτιο;
   - Με την ουλή από αγριογούρουνο
   - Με το μυστικό του κρεβατιού
   - Με το χρυσό ραβδί της Αθηνάς
   - Με το δαχτυλίδι του πατέρα του
4. Με ποιον παρομοιάζεται ο Οδυσσέας όταν τεντώνει το τόξο;
   - Με τραγουδιστή που κουρδίζει τη λύρα του
   - Με λιοντάρι που ορμά πάνω σε ένα κοπάδι
   - Με ψαρά που τραβά τα δίχτυα του
   - Με ξυλουργό που λυγίζει ένα κλαδί
5. Ποιος μνηστήρας σκοτώνεται πρώτος, και τι κάνει εκείνη τη στιγμή;
   - Ο Αντίνοος, ενώ σηκώνει το κύπελλο να πιει
   - Ο Ευρύμαχος, ενώ προσφέρει αποζημίωση
   - Ο Αντίνοος, ενώ προσπαθεί να τεντώσει το τόξο
   - Ο Ευρύμαχος, ενώ τρέχει προς την πόρτα
6. Γιατί ο Οδυσσέας αρνείται την αποζημίωση που του προσφέρει ο Ευρύμαχος;
   - Θέλει να πληρώσουν οι μνηστήρες για όλη τους την υπέρβαση
   - Η αποζημίωση είναι πολύ μικρή μπροστά σε όσα έφαγαν
   - Δεν πιστεύει ότι ο Ευρύμαχος έχει τόσα χρήματα
   - Η Αθηνά του έχει απαγορεύσει να δεχτεί χρήματα
7. Τι λέει ο Οδυσσέας ότι δεν φοβήθηκαν οι μνηστήρες (χ 39-40);
   - Ούτε τους θεούς ούτε τη νέμεση των ανθρώπων
   - Ούτε τον Τηλέμαχο ούτε τους δούλους του σπιτιού
   - Ούτε το τόξο ούτε τα δώδεκα αξίνια του αγώνα
   - Ούτε την Πηνελόπη ούτε τον γέρο Λαέρτη
8. Γιατί σταματά ο Οδυσσέας την Ευρύκλεια, όταν πάει να ζητωκραυγάσει;
   - Δεν είναι όσιο να καυχιέσαι πάνω από σκοτωμένους
   - Φοβάται ότι θα τους ακούσουν οι συγγενείς των νεκρών
   - Θέλει να κρατήσει τη δόξα της νίκης μόνο για τον εαυτό του
   - Δεν θέλει να ξυπνήσει ακόμα η Πηνελόπη στο δωμάτιό της

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται ο αοιδός που γλιτώνει στη μνηστηροφονία;
2. Εξήγησε πώς ο Οδυσσέας προετοιμάζει τη μάχη πριν πάρει το τόξο στα χέρια του.
3. «Τότε ο πολυμήχανος Οδυσσέας πέταξε από πάνω του τα κουρέλια, / πήδηξε στο μεγάλο κατώφλι κρατώντας το τόξο και τη φαρέτρα» (Οδύσσεια χ 1-2, μετάφραση δική μας). Τι σημαίνει η κίνηση να πετάξει τα κουρέλια, και γιατί στέκεται στο κατώφλι;
4. Η μνηστηροφονία είναι δικαιοσύνη ή εκδίκηση; Κρίνε, λαμβάνοντας υπόψη και τη λογική του έπους και τη δική μας ματιά σήμερα.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/slaying-of-suitors
