# Το ναυάγιο και η Ναυσικά

> Γυμνός σε ξένη ακτή, και η φιλοξενία μιας κοπέλας (ε 311-ζ).

Αρχαία από μετάφραση, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/shipwreck-nausicaa

## Τι θα μάθεις

- Να αφηγείσαι με τη σειρά το ναυάγιο (ε 282-493) και τη συνάντηση με τη Ναυσικά (ζ).
- Να εξηγείς τι δείχνει κάθε παρομοίωση του ναυαγίου και της συνάντησης (χταπόδι, λιοντάρι, φοίνικας, δαυλός).
- Να αναλύεις την ικεσία του Οδυσσέα (ζ 149-185): πώς κερδίζει την εμπιστοσύνη μιας ξένης.
- Να σχολιάζεις τη φιλοξενία της Ναυσικάς και τα όρια που της βάζει η θέση της ως ανύπαντρης κοπέλας.

## Ο Ποσειδώνας γυρίζει

Δεκαοχτώ μέρες ταξίδι, και η γη των Φαιάκων φαίνεται στον ορίζοντα. Τότε ο
**Ποσειδώνας**, που γυρίζει από τους Αιθίοπες, βλέπει από μακριά τον Οδυσσέα και
καταλαβαίνει ότι οι θεοί αποφάσισαν πίσω από την πλάτη του. Μαζεύει σύννεφα,
ταράζει τη θάλασσα με την τρίαινα και ξεσηκώνει όλους τους ανέμους. Ένα κύμα
σπάει το κατάρτι, και η σχεδία σκορπίζει σαν άχυρα στον άνεμο.

Στη χειρότερη στιγμή φανερώνεται μια θαλασσινή θεά, η **Ινώ-Λευκοθέα**, κόρη του
Κάδμου, που κάποτε ήταν θνητή. Του δίνει ένα αθάνατο **μαγνάδι** (κεφαλομάντιλο):
να το δέσει στο στήθος, να αφήσει τη σχεδία και να κολυμπήσει, και όταν πατήσει
στεριά, να το πετάξει πίσω στη θάλασσα χωρίς να κοιτάξει. Και πάλι ο Οδυσσέας
**υποψιάζεται** παγίδα· μένει στη σχεδία όσο κρατούν τα ξύλα. Μόνο όταν
διαλύεται, δένει το μαγνάδι και πέφτει στο κύμα.

Δύο μέρες και δύο νύχτες κολυμπά. Την τρίτη μέρα βλέπει στεριά:

> Κι ὅπως στὰ τέκνα φαίνεται γλυκειὰ ἡ ζωὴ γονιοῦ τους,\
> ποὺ ἀρρώστια μακρινὴ τὸν τρώει πολὺν καιρὸ στὴν κλίνη,\
> \[…]\
> ἔτσι γλυκειὰ φαινότανε τῆς γῆς ἡ πρασινάδα\
> στὸν Ὀδυσσέα
>
> — Οδύσσεια ε 394-398, μετάφραση Αργύρη Εφταλιώτη (1849–1923)

Η ακτή όμως είναι βράχια. Ένα κύμα τον ρίχνει πάνω τους, και καθώς το νερό
τραβιέται πίσω τον ξεκολλά:

> Πῶς μέσ' ἀπ' τὸ θαλάμι του χταπόδι σὰν τραβιέται,\
> πολλὰ πετράδια στὰ βυζιὰ τῶν πλοκαμιῶν κολνᾶνε,\
> ἔτσι ἔμειναν τὰ γδάρματα στὶς πέτρες κολλημένα\
> ἀπὸ τ' ἀντρίκια χέρια του
>
> — ε 432-435

Τελικά βρίσκει τις εκβολές ενός ποταμού. **Ικετεύει** τον θεό του ποταμού, κι
εκείνος σταματά το ρεύμα. Βγαίνει στη στεριά πρησμένος, χωρίς ανάσα, πετά το
μαγνάδι στο νερό, και χώνεται κάτω από δύο θάμνους ελιάς, σκεπασμένος με φύλλα,
σαν **δαυλός** που κρύβεις στη στάχτη για να σώσεις τη φωτιά (ε 488-491).

## Η Ναυσικά

Στη ραψωδία ζ η Αθηνά μπαίνει στο όνειρο της **Ναυσικάς**, της κόρης του βασιλιά
των Φαιάκων **Αλκίνοου**, με τη μορφή μιας φίλης της: ο γάμος σου είναι κοντά,
της λέει, και τα ρούχα σου άπλυτα. Το πρωί η Ναυσικά ζητά από τον πατέρα της
άμαξα, και πηγαίνει με τις υπηρέτριές της στο ποτάμι. Πλένουν, τρώνε, παίζουν
μπάλα. Η μπάλα πέφτει στο νερό, τα κορίτσια φωνάζουν, και ο Οδυσσέας ξυπνά.

Βγαίνει από τους θάμνους γυμνός, κρατώντας ένα κλαδί μπροστά του:

> Καὶ σὰ λιοντάρι χούμιξε βουνόθρεφτο, ποὺ ξέρει\
> τὴ δύναμη του, ποὺ βροχὴ κι ἀνέμους δὲ φοβᾶται,\
> μόνο μὲ μάτια φλογερὰ βόδια κι ἀρνιὰ ζυγώνει,\
> \[…]\
> ἔτσι στὶς ὡριοπλέξουδες κοπέλες ὁ Ὀδυσσέας\
> ἐρχόταν, ἂν κι ὁλόγυμνος, τὶ ἀνάγκη τὸν τραβοῦσε.
>
> — ζ 130-136

Οι υπηρέτριες σκορπίζουν τρομαγμένες. Μένει μόνο η Ναυσικά: η Αθηνά της έδωσε
θάρρος.

### Παράδειγμα 1: Πώς κερδίζει ο Οδυσσέας την εμπιστοσύνη μιας κοπέλας που μόλις τον είδε γυμνό και θαλασσοδαρμένο (ζ 141-185);

1. **Η απόφαση.** Ο ικέτης συνήθως αγκάλιαζε τα γόνατα εκείνου που παρακαλούσε. Ο
   Οδυσσέας το σκέφτεται και το απορρίπτει: θα τη φόβιζε. Της μιλά **από μακριά**,
   «μὲ τὰ γλυκὰ τὰ λόγια» (ζ 141-147). Ξέρει να διαβάζει την κατάσταση.
2. **Ο έπαινος.** Της λέει ότι μοιάζει με την **Άρτεμη**, και ότι μόνο μια φορά
   είδε κάτι τόσο ωραίο: ένα νεαρό **φοινικόδεντρο** στη Δήλο, δίπλα στον βωμό του
   Απόλλωνα. Μια θεά και ένα ιερό δέντρο: ο έπαινος είναι μεγάλος αλλά **σεμνός**,
   και ταιριάζει σε μια ανύπαντρη κοπέλα.
3. **Το αίτημα.** Λέει ποιος είναι μόνο όσο χρειάζεται (είκοσι μέρες στη θάλασσα,
   από την Ωγυγία) και ζητά δύο απλά πράγματα: να του δείξει την πόλη και να του
   δώσει ένα κουρέλι να ντυθεί. Δεν ζητά τίποτα που θα την έφερνε σε δύσκολη θέση.
4. **Η ευχή.** Κλείνει ευχόμενος να της δώσουν οι θεοί
   > ἄντρα καὶ σπίτι καὶ καλὴ καρδιὰ ἁναμεταξύ σας,
   >
   > — ζ 181
   Αγγίζει ακριβώς αυτό που απασχολεί μια κοπέλα που ετοιμάζεται για γάμο. Είναι ο
   πολύτροπος σε όλη του τη δύναμη: χωρίς ρούχα, χωρίς σύντροφους, με μόνο όπλο τα
   λόγια του.

## Η φιλοξενία μιας κοπέλας

Η Ναυσικά απαντά με σοφία μεγαλύτερη από την ηλικία της: ο Δίας μοιράζει την
τύχη όπως θέλει, και ο ξένος πρέπει να αντέξει τη δική του. Και στις υπηρέτριες:

> νὰ τὸν δεχτοῦμε πρέπει μας, γιατὶ ὁ Δίας μᾶς στέλνει\
> φτωχοὺς καὶ ξένους· λιγοστό, μὰ ἀγαπητό 'ναι δῶρο.
>
> — ζ 207-208

Του δίνουν ρούχα, λάδι, φαγητό. Ο Οδυσσέας ζητά να λουστεί **μόνος του**, γιατί
ντρέπεται να σταθεί γυμνός μπροστά σε κοπέλες. Η Αθηνά τον ομορφαίνει, κι η
Ναυσικά λέει κρυφά στις φίλες της ότι θα ήθελε έναν τέτοιο άντρα.

Πρόσεξε όμως τι δεν κάνει. **Δεν** τον πηγαίνει η ίδια στο παλάτι. Του λέει να
ακολουθήσει την άμαξα ως έξω από την πόλη και να μπει μόνος του, γιατί ο κόσμος
θα σχολίαζε μια ανύπαντρη κοπέλα με έναν άγνωστο άντρα. Και του λέει να
παρακαλέσει πρώτα τη **μητέρα** της, τη βασίλισσα **Αρήτη**. Η Ναυσικά έχει
θάρρος και καλοσύνη, αλλά ζει μέσα σε αυστηρούς κανόνες για την **υπόληψη** μιας
γυναίκας. Και στο παλάτι των Φαιάκων, μια γυναίκα, η Αρήτη, έχει τόση τιμή ώστε
από εκείνη κρίνεται η τύχη του ξένου.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τη σχεδία στο παλάτι*

## Πέντε παρομοιώσεις, πέντε εικόνες

Σε αυτές τις δύο ραψωδίες οι παρομοιώσεις πυκνώνουν. Καθεμιά φωτίζει κάτι
διαφορετικό: τον πόνο, τη χαρά, τον φόβο, τον θαυμασμό, την ελπίδα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι δείχνει κάθε παρομοίωση;*

> **Κλειδί**
>
> Στο **ναυάγιο** ο Οδυσσέας χάνει τα πάντα: σχεδία, ρούχα, δυνάμεις. Φτάνει στους
> Φαίακες **γυμνός και ανώνυμος**, και σώζεται με δύο όπλα: την **εξυπνάδα** του
> λόγου του (η ικεσία) και τη **φιλοξενία** μιας κοπέλας που ξέρει ότι «ὁ Δίας μᾶς
> στέλνει φτωχοὺς καὶ ξένους». Οι **παρομοιώσεις** κάνουν κάθε στιγμή να τη
> νιώσουμε στο σώμα μας.

> **Πρόσεχε**
>
> Η **παρομοίωση** συγκρίνει ρητά, με «σαν», «όπως… έτσι», «ὅμοιος»: ο Οδυσσέας
> είναι «σὰ λιοντάρι». Η **μεταφορά** λέει κάτι χωρίς λέξη σύγκρισης. Στον Όμηρο
> θα βρεις κυρίως παρομοιώσεις, συχνά εκτεταμένες σε πολλούς στίχους.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ναυάγιο** (ε): τρικυμία του Ποσειδώνα, το μαγνάδι της Ινώς, δύο μέρες
>   κολύμπι, βράχια, ποταμός, ύπνος κάτω από τις ελιές.
> - **Ναυσικά** (ζ): όνειρο, πλύσιμο, μπάλα, ο Οδυσσέας «σὰ λιοντάρι», η ικεσία.
> - **Ικεσία**: ο Οδυσσέας μιλά από μακριά, επαινεί (Άρτεμη, φοίνικας της Δήλου),
>   ζητά λίγα, εύχεται καλό γάμο.
> - **Φιλοξενία**: «ὁ Δίας μᾶς στέλνει φτωχοὺς καὶ ξένους» (ζ 207-208).
> - **Θέση της γυναίκας**: η Ναυσικά προσέχει την υπόληψή της· η βασίλισσα Αρήτη
>   κρίνει την τύχη του ξένου.

## Ερωτήσεις

1. Τι του δίνει η Ινώ-Λευκοθέα μέσα στην τρικυμία, και με ποιον όρο;
   - Ένα αθάνατο μαγνάδι, να το ρίξει πίσω στη θάλασσα όταν βγει
   - Ένα καινούργιο καράβι, που πρέπει να το επιστρέψει στον Ποσειδώνα
   - Ένα μαγικό φίλτρο, που πρέπει να το πιει πριν πέσει στο νερό
   - Ένα κλαδί ελιάς, που πρέπει να το κρατά για να τον αναγνωρίσουν
2. Γιατί ο Οδυσσέας δεν αφήνει αμέσως τη σχεδία, όπως του λέει η Ινώ;
   - Υποψιάζεται ότι κι αυτή η θεά του στήνει παγίδα
   - Δεν ξέρει κολύμπι και φοβάται να πέσει στη θάλασσα
   - Θέλει να σώσει τα δώρα της Καλυψώς που έχει πάνω της
   - Περιμένει να έρθει η Αθηνά να του πει τι να κάνει
3. Στην παρομοίωση του χταποδιού (ε 432-435), σε τι αντιστοιχούν τα πετραδάκια που μένουν κολλημένα στα πλοκάμια;
   - Στο δέρμα από τα χέρια του, που μένει στα βράχια
   - Στα κομμάτια της σχεδίας, που σκόρπισαν στη θάλασσα
   - Στους συντρόφους του, που χάθηκαν ένας ένας στη θάλασσα
   - Στα φύλλα της ελιάς, που τον σκεπάζουν το βράδυ
4. Πώς κάνει η Αθηνά τη Ναυσικά να πάει στο ποτάμι, εκεί όπου κοιμάται ο Οδυσσέας;
   - Της λέει σε όνειρο να πλύνει τα ρούχα, γιατί ο γάμος της είναι κοντά
   - Της εμφανίζεται ως θεά και της λέει ότι ένας ξένος χρειάζεται βοήθεια
   - Στέλνει έναν αετό να τη οδηγήσει στις εκβολές του ποταμού
   - Κάνει τον Αλκίνοο να διατάξει την κόρη του να κατέβει στη θάλασσα
5. Γιατί ο Οδυσσέας δεν αγκαλιάζει τα γόνατα της Ναυσικάς, όπως έκανε συνήθως ένας ικέτης;
   - Κρίνει ότι, αν την αγγίξει, θα τη θυμώσει
   - Δεν ξέρει αυτό το έθιμο, γιατί είναι ξένος στη χώρα
   - Είναι πολύ κουρασμένος από το κολύμπι για να σηκωθεί
   - Η Ναυσικά τού απαγορεύει να την πλησιάσει περισσότερο
6. Γιατί ο Οδυσσέας συγκρίνει τη Ναυσικά με έναν νεαρό φοίνικα στη Δήλο;
   - Για να επαινέσει την ομορφιά της με τρόπο σεμνό και ιερό
   - Για να της πει ότι πέρασε κάποτε από τη Δήλο σαν βασιλιάς
   - Για να της ζητήσει καρπούς φοίνικα, γιατί πεινάει πολύ
   - Για να δείξει ότι κι εκείνη είναι ψηλή και αδύνατη σαν δέντρο
7. Τι εννοεί η Ναυσικά όταν λέει «ὁ Δίας μᾶς στέλνει φτωχοὺς καὶ ξένους» (ζ 207-208);
   - Οι ξένοι και οι φτωχοί έχουν την προστασία του Δία· πρέπει να τους δεχτούν
   - Ο Δίας τιμωρεί τους Φαίακες στέλνοντάς τους ανεπιθύμητους επισκέπτες
   - Ο ξένος είναι ο ίδιος ο Δίας μεταμφιεσμένος, και πρέπει να τον προσκυνήσουν
   - Οι ξένοι πρέπει να δουλέψουν για τον βασιλιά πριν πάρουν φαγητό και ρούχα
8. Γιατί η Ναυσικά λέει στον Οδυσσέα να μπει μόνος του στην πόλη, και όχι μαζί της;
   - Ο κόσμος θα σχολίαζε μια ανύπαντρη κοπέλα με έναν άγνωστο άντρα
   - Δεν τον εμπιστεύεται ακόμα και θέλει να τον ελέγξει ο πατέρας της
   - Οι Φαίακες απαγορεύουν σε κάθε ξένο να μπει στην πόλη
   - Θέλει να φτάσει πρώτη για να ετοιμάσει το γλέντι του γάμου της

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται ο πατέρας της Ναυσικάς, και ποια είναι η μητέρα της, που πρέπει να ικετέψει πρώτα ο Οδυσσέας;
2. Στο τέλος της ραψωδίας ε ο Οδυσσέας δεν έχει τίποτα: ούτε καράβι, ούτε συντρόφους, ούτε ρούχα. Γιατί είναι σημαντικό για την ιστορία να φτάσει στους Φαίακες έτσι;
3. «Ἄκου με, βασιλιὰ καλὲ, καὶ παρακαλεστέ μου, / ὅποιος κι ἂν εἶσαι· σοῦ ἔρχουμαι καὶ σοῦ προσπέφτω ἐσένα / ἀπ' τὶς φοβέρες φεύγοντας τοῦ Ποσειδώνα πέρα. / Ὡς κι οἱ ἀθάνατοι οἱ θεοὶ μὲ σεβασμὸ τιμοῦνε / τὸν ἄντρα ποὺ πλανήθηκε καὶ πού 'ρχεται ὀμπροστά τους» (Οδύσσεια ε 445-449, μετάφραση Αργύρη Εφταλιώτη). Ο Οδυσσέας προσεύχεται στον θεό του ποταμού. Ποια επιχειρήματα χρησιμοποιεί, και ποια σχέση έχει η προσευχή με τη σκηνή της Ναυσικάς που ακολουθεί;
4. Η Ναυσικά μένει όταν φεύγουν όλες, βοηθά έναν άγνωστο και του δίνει οδηγίες, αλλά δεν μπαίνει μαζί του στην πόλη για να μη σχολιαστεί. Είναι, κατά τη γνώμη σου, ένα θαρραλέο ή ένα περιορισμένο πρόσωπο; Μπορεί να είναι και τα δύο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/shipwreck-nausicaa
