# Η επιστροφή στην Ιθάκη

> Σειρήνες, Σκύλλα, και ο ήρωας που φτάνει μεταμφιεσμένος (μ-π 172).

Αρχαία από μετάφραση, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/return-to-ithaca

## Τι θα μάθεις

- Να αφηγείσαι με τη σωστή σειρά τα επεισόδια από τις Σειρήνες ως την καλύβα του Εύμαιου (μ – π 172).
- Να εξηγείς πώς ο Οδυσσέας αντιμετωπίζει κάθε κίνδυνο της ραψωδίας μ και γιατί χάνει τους συντρόφους του.
- Να εξηγείς γιατί ο ήρωας φτάνει στην Ιθάκη μεταμφιεσμένος και τι κερδίζει από αυτό.
- Να αναγνωρίζεις τη φιλοξενία του Εύμαιου ως μέτρο για όλους τους άλλους χαρακτήρες.

## Οι τελευταίοι κίνδυνοι της θάλασσας

Πριν φύγουν από την Αιαία, η Κίρκη προειδοποιεί τον Οδυσσέα για όσα θα
συναντήσει. Η ραψωδία **μ** είναι το τελευταίο κομμάτι της αφήγησης στους
Φαίακες· στο τέλος της ο ήρωας θα έχει χάσει όλους τους συντρόφους του.
Από τη ραψωδία **ν** και μετά, η ιστορία γυρίζει στην **Ιθάκη**, και δεν
θα την ξαναφύγει.

> **Η μετάφραση**
>
> Τα αποσπάσματα είναι από τη μετάφραση του **Αργύρη Εφταλιώτη** (1849–1923),
> κοινό κτήμα, σε μονοτονικό. Οι αριθμοί στίχων είναι του αρχαίου κειμένου.

## Οι Σειρήνες

Όποιος ακούσει τις Σειρήνες ξεχνάει το σπίτι του, και γύρω τους σαπίζουν
κόκαλα ανθρώπων. Ο Οδυσσέας βουλώνει με κερί τα αυτιά των συντρόφων, αλλά ο
ίδιος θέλει να ακούσει. Ζητάει να τον δέσουν:

> κι εκείνοι χεροπόδαρα με δέσανε στο πλοίο
> ολόρθο, και καλόσφιξαν τις άκρες στο κατάρτι·
>
> — *Οδύσσεια* μ 178-179, μτφρ. Αργ. Εφταλιώτη

Και τι τραγουδούν οι Σειρήνες; Δεν υπόσχονται ομορφιά ούτε πλούτη.
Υπόσχονται **γνώση**:

> τι ξέρουμε όσα τράβηξαν μες στην πλατειά Τρωάδα
> και Τρωαδίτες κι Αχαιοί, καθώς οι θεοί τα ορίσαν,
> και ξέρουμε όσα γίνουνται στη γης την πολυθρόφα.
>
> — μ 189-191

Είναι ο τέλειος πειρασμός για τον Οδυσσέα, τον άνθρωπο που θέλει να
μαθαίνει. Και η λύση του είναι χαρακτηριστική: δεν αρνείται να ακούσει, αλλά
**δένει τον εαυτό του** από πριν, ώστε η επιθυμία να μη γίνει καταστροφή.

*Ο Οδυσσέας και οι Σειρήνες, σε αττικό στάμνο του 480–470 π.Χ., στο Βρετανικό Μουσείο. Ο ήρωας είναι δεμένος στο κατάρτι, οι σύντροφοι κωπηλατούν χωρίς να ακούν. Πρόσεξε και τη Σειρήνα στη μέση, που βουτάει με το κεφάλι προς τα κάτω, πάνω από το καράβι.*

## Σκύλλα, Χάρυβδη, Θρινακία

Ανάμεσα σε δύο βράχους περιμένουν δύο τέρατα. Η **Χάρυβδη** ρουφάει τη θάλασσα
τρεις φορές τη μέρα και καταπίνει όποιο καράβι βρει. Η **Σκύλλα** έχει έξι
κεφάλια. Ο Οδυσσέας διαλέγει να περάσει από τη Σκύλλα: ξέρει ότι θα χάσει
έξι άντρες, αλλά όχι όλο το καράβι. Οι σύντροφοι τον φωνάζουν με το όνομά
του «τότε γ' ὕστατον», για τελευταία φορά (μ 250).

Στη **Θρινακία** βόσκουν τα βόδια του Ήλιου. Και ο Τειρεσίας και η Κίρκη
είχαν πει: μην τα αγγίξετε. Οι άνεμοι όμως τους κρατούν εκεί έναν μήνα, οι
προμήθειες τελειώνουν, και ενώ ο Οδυσσέας κοιμάται, ο Ευρύλοχος πείθει τους
συντρόφους να σφάξουν τα βόδια. Όταν ξανοιχτούν στη θάλασσα, ο Δίας χτυπάει
το καράβι με κεραυνό. Μόνο ο Οδυσσέας σώζεται, κρατημένος από ένα δοκάρι,
και μετά από εννιά μέρες φτάνει στο νησί της Καλυψώς.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο όπλο για ποιον κίνδυνο;*

> **Πρόσεχε**
>
> Οι σύντροφοι **δεν** χάνονται επειδή ο Οδυσσέας τους εγκατέλειψε. Ήδη στο
> προοίμιο ο ποιητής το λέει: χάθηκαν «από τις δικές τους αφροσύνες», επειδή
> έφαγαν τα βόδια του Ήλιου. Η *Οδύσσεια* επιμένει ότι οι άνθρωποι πληρώνουν
> και για τις δικές τους επιλογές, όχι μόνο για τη θέληση των θεών.

## Στην Ιθάκη, μεταμφιεσμένος

Ύστερα από την Καλυψώ και τους Φαίακες (που ήδη ξέρεις), ένα καράβι των
Φαιάκων αφήνει τον Οδυσσέα **κοιμισμένο** στην ακτή της Ιθάκης, μαζί με τα
δώρα του. Ξυπνά και δεν αναγνωρίζει τον τόπο: η Αθηνά τον έχει τυλίξει σε
ομίχλη. Εμφανίζεται ως νεαρός βοσκός, και ο Οδυσσέας της λέει αμέσως ένα
ψέμα για το ποιος είναι. Η θεά χαμογελάει:

> Μαριόλος και παμπόνηρος θα 'ναι όποιος σε περάση
> σε κάθε απάτη, μα και θεός αν τύχη να 'ναι ακόμα.
>
> — ν 291-292

Θεά και άνθρωπος αναγνωρίζονται ως **όμοιοι**: εκείνος πρώτος στους θνητούς
στη σκέψη και στα λόγια, εκείνη πρώτη στους θεούς στην εξυπνάδα. Μετά η
Αθηνά τον μεταμορφώνει σε **γέρο ζητιάνο**: ζαρώνει το δέρμα του, του
παίρνει τα μαλλιά, του θαμπώνει τα μάτια (ν 429-433). Έτσι μπορεί να μπει
στο σπίτι του χωρίς να τον καταλάβουν οι μνηστήρες, και να **δοκιμάσει**
ποιος του έμεινε πιστός.

*Η Ιθάκη σήμερα, με τον κόλπο του Βαθιού. Βουνά, κλειστοί κόλποι και πέτρα: «πετρώδη» τη λέει ο ίδιος ο Οδυσσέας. Σε μια τέτοια ακτή τον άφησαν κοιμισμένο οι Φαίακες.*

### Παράδειγμα 1: Γιατί η μεταμφίεση είναι η σωστή κίνηση;

1. **Η κατάσταση.** Στο παλάτι τρώνε και πίνουν πάνω από εκατό μνηστήρες, νέοι
   και οπλισμένοι. Ο Οδυσσέας είναι ένας, και ο γιος του σχεδόν παιδί.
2. **Τι θα γινόταν χωρίς αυτήν.** Αν εμφανιζόταν ως βασιλιάς, οι μνηστήρες θα
   τον σκότωναν, όπως σκότωσε η Κλυταιμνήστρα τον Αγαμέμνονα όταν γύρισε από
   την Τροία. Την ιστορία αυτή ο Οδυσσέας την άκουσε στον Άδη.
3. **Τι κερδίζει.** Ως ζητιάνος βλέπει χωρίς να τον βλέπουν: ποιοι υπηρέτες
   είναι πιστοί, πόσο προσβάλλουν οι μνηστήρες έναν ξένο, τι κάνει η Πηνελόπη.
4. **Το συμπέρασμα.** Η μεταμφίεση είναι η **μῆτις** του Κύκλωπα σε άλλη μορφή.
   Και κάθε πρόσωπο που θα συναντήσει θα κριθεί από το πώς φέρεται σε έναν
   φτωχό ξένο.

## Στην καλύβα του Εύμαιου

Ο πρώτος που τον δέχεται είναι ο **Εύμαιος**, ο πιστός χοιροβοσκός. Δεν ξέρει
ποιος είναι ο ζητιάνος, αλλά τον φιλοξενεί με ό,τι έχει:

> τ' είναι του Δία ολ' οι φτωχοί κι οι ξένοι· κι αρεστό 'ναι
> το λίγο που εμείς δίνουμε·
>
> — ξ 57-58

Ένας δούλος, φτωχός, καταλαβαίνει τη φιλοξενία καλύτερα από τους
αρχοντόπουλους του παλατιού και από τον Κύκλωπα. Στη ραψωδία **π** φτάνει
στην καλύβα ο **Τηλέμαχος**, που γύρισε από τη Σπάρτη ξεφεύγοντας από την
ενέδρα των μνηστήρων. Ο Εύμαιος τον αγκαλιάζει

> σαν που τρυφερόκαρδος γονιός παιδί αγκαλιάζει,
> σαν έρχετ' απ' τα μακρινά, που έλειπε χρόνους δέκα,
>
> — π 17-18

Η παρομοίωση έχει ειρωνεία: ο **πραγματικός** πατέρας κάθεται δίπλα, γυρισμένος
μετά από είκοσι χρόνια, και κανείς δεν το ξέρει ακόμα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τις Σειρήνες στην καλύβα*

> **Κλειδί**
>
> Στη θάλασσα ο Οδυσσέας παλεύει με τέρατα· στην Ιθάκη παλεύει με ανθρώπους. Για
> τα τέρατα χρειάστηκε **αντοχή και επιλογές**· για τους ανθρώπους χρειάζεται
> **μεταμφίεση και υπομονή**. Από εδώ και πέρα κάθε χαρακτήρας **δοκιμάζεται**
> από το πώς φέρεται στον φτωχό ξένο, και ο Εύμαιος γίνεται το μέτρο της
> σωστής φιλοξενίας.

> **Θυμήσου**
>
> - **Σειρήνες**: κερί στα αυτιά των άλλων, ο Οδυσσέας δεμένος· τραγουδούν ότι
>   ξέρουν τα πάντα.
> - **Σκύλλα** (χάνονται έξι) αντί για **Χάρυβδη** (χάνονται όλοι).
> - **Θρινακία**: οι σύντροφοι τρώνε τα βόδια του Ήλιου και χάνονται· σώζεται
>   μόνος ο Οδυσσέας.
> - **ν**: οι Φαίακες τον φέρνουν στην Ιθάκη· η Αθηνά τον κάνει γέρο ζητιάνο.
> - **ξ – π**: ο Εύμαιος φιλοξενεί τον ξένο· έρχεται ο Τηλέμαχος.

## Ερωτήσεις

1. Τι υπόσχονται οι Σειρήνες στο τραγούδι τους στον Οδυσσέα;
   - Ότι ξέρουν όσα έγιναν στην Τροία και όσα γίνονται στη γη
   - Ότι θα του χαρίσουν αθανασία και αιώνια νιότη στο νησί τους
   - Ότι θα του δείξουν τον πιο σύντομο δρόμο για την Ιθάκη
   - Ότι θα του δώσουν θησαυρούς από τα ναυάγια των άλλων
2. Πώς περνούν οι σύντροφοι από τις Σειρήνες χωρίς να μαγευτούν;
   - Έχουν κερί στα αυτιά τους
   - Κλείνουν τα μάτια τους
   - Τραγουδούν πιο δυνατά
   - Τους δένει όλους ο Οδυσσέας
3. Γιατί ο Οδυσσέας διαλέγει να περάσει κοντά στη Σκύλλα και όχι στη Χάρυβδη;
   - Η Σκύλλα θα πάρει έξι άντρες, η Χάρυβδη όλο το καράβι
   - Η Σκύλλα κοιμάται τη μέρα και δεν θα τους δει καθόλου
   - Ελπίζει να σκοτώσει τη Σκύλλα με το δόρυ και το σπαθί του
   - Ο Ποσειδώνας τον σπρώχνει με τα κύματα προς τη Σκύλλα
4. Γιατί χάνονται όλοι οι σύντροφοι του Οδυσσέα μετά τη Θρινακία;
   - Έσφαξαν τα βόδια του Ήλιου, παρά την προειδοποίηση
   - Τους άρπαξαν οι Λαιστρυγόνες στο λιμάνι τους
   - Τους ρούφηξε η Χάρυβδη μαζί με το καράβι
   - Ο Οδυσσέας τους άφησε πίσω στο νησί του Ήλιου
5. Πώς αντιδρά η Αθηνά όταν ο Οδυσσέας της λέει ψέματα στην ακτή της Ιθάκης;
   - Χαμογελάει και θαυμάζει την πονηριά του
   - Θυμώνει και τον τιμωρεί με νέα περιπλάνηση
   - Τον πιστεύει και φεύγει χωρίς να του μιλήσει
   - Τον μαλώνει, γιατί στην πατρίδα δεν χρειάζεται
6. Ποια μορφή δίνει η Αθηνά στον Οδυσσέα στην Ιθάκη;
   - Γέρου ζητιάνου
   - Νεαρού βοσκού
   - Ξένου εμπόρου
   - Νεαρού πολεμιστή
7. Γιατί ο Εύμαιος φιλοξενεί τον άγνωστο ζητιάνο, χωρίς να ξέρει ποιος είναι;
   - Πιστεύει ότι οι φτωχοί και οι ξένοι είναι του Δία
   - Τον αναγνωρίζει από την ουλή στο πόδι του
   - Του το έχουν διατάξει αυστηρά οι μνηστήρες του παλατιού
   - Ελπίζει σε μεγάλη αμοιβή από τον πλούσιο ξένο
8. Ποια ειρωνεία κρύβει η παρομοίωση με την οποία ο Εύμαιος αγκαλιάζει τον Τηλέμαχο (π 17-21);
   - Τον αγκαλιάζει σαν πατέρας, ενώ ο αληθινός πατέρας κάθεται δίπλα
   - Τον αγκαλιάζει σαν φίλος, ενώ ο Τηλέμαχος είναι ο εχθρός του
   - Τον αγκαλιάζει σαν δούλος, ενώ είναι στην πραγματικότητα βασιλιάς
   - Τον αγκαλιάζει σαν νεκρό, ενώ ήδη ξέρει ότι ο νέος είναι ζωντανός

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται ο πιστός χοιροβοσκός που φιλοξενεί πρώτος τον μεταμφιεσμένο Οδυσσέα;
2. Εξήγησε γιατί η Οδύσσεια παρουσιάζει τους συντρόφους ως υπεύθυνους για τον χαμό τους.
3. «κι εκείνοι χεροπόδαρα με δέσανε στο πλοίο / ολόρθο, και καλόσφιξαν τις άκρες στο κατάρτι·» (Οδύσσεια μ 178-179, μτφρ. Αργ. Εφταλιώτη). Γιατί ο Οδυσσέας ζητάει να τον δέσουν, αντί να βουλώσει κι αυτός τα αυτιά του; Τι δείχνει αυτό για τον χαρακτήρα του;
4. Σύγκρινε τη φιλοξενία του Εύμαιου με αυτή του Πολύφημου. Τι θέλει να δείξει ο ποιητής βάζοντας έναν φτωχό δούλο να φιλοξενεί καλύτερα από πολλούς άρχοντες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/return-to-ithaca
